« اعتماد»در گفتوگو با رحمن قهرمانپور بررسي ميکند
پادشاهی در بنبست
پيشروي حوثيها در ساحل غربي يمن را بايد در چارچوب بازآرايي موازنه امنيتي در كريدور درياي سرخ– بابالمندب تحليل كرد؛ تحولي كه از تغيير صرف در جغرافياي ميداني فراتر رفته و بر محاسبات بازدارندگي بازيگران منطقهاي اثر گذاشته است. همزمان تحولات اخير نشاندهنده فرسايش الگوي امنيت برونسپاريشده خليج فارس است؛ جايي كه محدوديتهاي تعهدات امنيتي امريكا، دولتهاي عربي را به سمت تنوعبخشي به شركاي امنيتي و بازتعريف ترتيبات دفاعي سوق داده است.بحران همزمان در هرمز و بابالمندب، بيانگر ورود منطقه به مرحلهاي از چندكانونيشدن تهديدات ژئوپليتيكي عليه گذرگاههاي انرژي است؛ وضعيتي كه توان مديريت بحران واشنگتن و ظرفيت ائتلافهاي سنتي را با آزمونهاي جديد مواجه ميكند. رحمان قهرمانپور، پژوهشگر و تحليلگر روابط بينالملل، در پاسخ به پرسش نخست «اعتماد» درباره عوامل پيشروي انصارالله در سواحل درياي سرخ يمن و نزديكشدن اين گروه به شاهراه بابالمندب، گفت: «براي فهم اين تحول، بايد به اختلاف ميان عربستان و امارات در صحنه يمن توجه كرد. در اوايل سال جاري، شوراي انتقالي جنوب كه از حمايت امارات برخوردار بود، مناطق جنوبي يمن را تصرف كرد و پس از آن اعلام شد كه اين گروه منحل شده است. پس از انحلال شوراي انتقالي جنوب، نيروهاي وابسته به منصور هادي و دولت مورد تأييد سازمان ملل كنترل اين مناطق را در دست گرفتند. اما در تابستان ۲۰۲۶ و همزمان با اعمال محدوديتهاي هوايي از سوي عربستان، انصارالله براي شكستن اين محدوديتها وارد عمل شد و درگيريهاي پس از آن به تصرف بخش مهمي از مناطق راهبردي جنوب از سوي اين گروه انجاميد».اين كارشناس ارشد مسائل بينالملل در ادامه و در پاسخ به چرايي اهميت تصرف اين مناطق خاطرنشان كرد: «اهميت اين مناطق از آن جهت است كه در امتداد ساحل درياي سرخ و در ورودي بابالمندب قرار گرفتهاند. اين موقعيت، به آنها ارزش راهبردي بالايي ميدهد». قهرمانپور همچنين تصريح كرد: «در سوي ديگر درياي سرخ نيز منازعه داخلي در سودان، اختلاف ميان اريتره و اتيوپي و حضور اسراييل در منطقه و در ارتباط با سوماليلند، حساسيت اين تحولات را دوچندان كرده است».از همين رو به باور اين كارشناس مسائل بينالملل پيشرويهاي گزارششده انصارالله در سواحل يمن، عقبنشيني نيروهاي دولت مورد حمايت عربستان از جزيره پريم و رسيدن نيروهاي انصارالله به شهر ذوباب، در روزهاي اخير از سوي چند رسانه بينالمللي گزارش شده است؛ اين تحول ميتواند بر موازنه امنيتي بابالمندب، آبراه اتصال درياي سرخ به خليج عدن، اثر بگذارد.
ملاحظات واشنگتن در بابالمندب
اين پژوهشگر روابط بينالملل، در ادامه گفتوگو با «اعتماد» چرايي بيميلي امريكا براي حمايت مستقيم از عربستان در برابر انصارالله را در پيوند با ملاحظات داخلي دولت ترامپ، تفاوت وضعيت بابالمندب با تنگه هرمز و روابط امنيتي واشنگتن و رياض ارزيابي كرد و گفت: « واكنش امريكا به تحولات عربستان شايد بيش از هر چيز ريشههاي داخلي داشته باشد. با توجه به انتقادهايي كه درباره جنگ با ايران متوجه ترامپ شده و گرفتاريها و مشكلاتي كه براي امريكا ايجاد گشته، ممكن است محاسبه دولت ترامپ اين باشد كه در آستانه انتخابات مياندورهاي، بازكردن جبههاي ديگر علاوه بر تنگه هرمز و خليج فارس، انتقادها و آسيبپذيري دولت را افزايش خواهد داد» قهرمانپور افزود: «دليل دوم به تفاوت وضعيت بابالمندب با تنگه هرمز مربوط ميشود. در سوي ديگر يمن، جيبوتي قرار دارد كه كشورهاي متعددي از جمله روسيه، امريكا، فرانسه، بريتانيا و چين در آن پايگاههاي نظامي و تجاري دارند. امارات نيز در جيبوتي حضور جدي دارد و در جزيره سقطري تأسيسات راداري ايجاد كرده است. بنابراين، دست انصارالله در اين منطقه كاملا باز نيست»او ادامه داد: «درست است كه انصارالله در حال حاضر مناطقي مشرف به بابالمندب را در اختيار گرفته، اما در گذشته نيز نشان داده كه از استقلال عملي برخوردار است و كاملا تابع بازيگران ديگر، از جمله ايران، نيست؛ بنابراين با احتياط عمل ميكند. شايد محاسبه امريكا اين باشد كه بابالمندب، برخلاف تنگه هرمز، بهطور كامل بسته نخواهد شد؛ يا انصارالله انگيزه چنين كاري را ندارد، يا بهدليل حضور نيروهاي كشورهاي ديگر در جيبوتي، توان انجام آن را نخواهد داشت».اين پژوهشگر روابط بينالملل در ادامه تصريح كرد: «هم انصارالله در اين زمينه با محدوديت روبهرو است و هم امريكا از پيش در آن منطقه حضور دارد؛ شايد همين موضوع نيز در تصميم ترامپ براي پرهيز از ورود مستقيمتر به درگيري موثر بوده باشد».اين كارشناس افزود: «دليل سوم ميتواند به تحولات دو يا سه ماه قبل بازگردد؛ زماني كه امريكا از عربستان خواست حريم هوايي خود را براي عمليات مرتبط با آزادي كشتيراني و ايجاد كريدور جنوبي در اختيار واشنگتن قرار دهد، اما عربستان مخالفت كرد. ممكن است امريكا اكنون بخواهد به عربستان نشان دهد كه مخالفت با خواستههاي واشنگتن ميتواند براي رياض هزينهزا باشد.»
گزينههاي حوثيها در بابالمندب
رحمان قهرمانپور، پژوهشگر و تحليلگر روابط بينالملل، در پاسخ به پرسش ديگر «اعتماد» درباره اينكه واشنگتن براي جلوگيري از گشودهشدن جبههاي تازه در بابالمندب و درياي سرخ چه راهبردي دارد و آيا تحولات اين گذرگاه ميتواند شوكي تازه به بازار انرژي وارد كرده و زمينهساز جنگي فراگير در منطقه شود، گفت: «ارزيابيها درباره وضعيت بابالمندب با تنگه هرمز متفاوت است؛ شرايط اين دوگلوگاه يكسان نيست. انصارالله يك دولت بهرسميتشناختهشده در سطح بينالمللي نيست و تأسيسات و زيرساختهاي مستحكمي ندارد؛ بنابراين توان اين گروه براي بستن تنگه بابالمندب محدود است».اين كارشناس افزود: «انصارالله ميتواند در اين مسير اختلال ايجاد كند، اما در جريان جنگ غزه نيز شاهد بوديم كه اين گروه احتمالا توان عملي لازم براي مسدودكردن كامل تنگه را نداشت. در سوي ديگر نيز، در جيبوتي، سومالي و اتيوپي، امريكا و بريتانيا حضور گستردهاي دارند؛ علاوه بر اين، اسراييل نيز در سوماليلند فعاليتهايي داشته است».قهرمانپور ادامه داد: «مجموع اين عوامل نشان ميدهد انصارالله توان اخلال دارد، اما شرايط بابالمندب نميتواند مانند تنگه هرمز باشد. شايد به همين علت نيز انصارالله اعلام كرده است كه براي پاياندادن به محدوديتهاي هوايي يمن، صرفا به كشتيهاي عربستان اجازه عبور و مرور نميدهد. اين موضع نشان ميدهد خود انصارالله به ظرفيتها و محدوديتهايش آگاه است».اين پژوهشگر روابط بينالملل در انتهاي اين بخش تصريح كرد: «البته اين به معناي نفي پيامدهاي اقتصادي تشديد تنش نيست؛ بالاگرفتن بحران در كنار تنشهاي تنگه هرمز ميتواند قيمت نفت را افزايش دهد. اما انتظار نميرود سناريويي مشابه آنچه در هرمز مطرح است، به همان شكل از سوي انصارالله در بابالمندب اجرا شود.»
فشار واشنگتن و محاسبات رياض
رحمان قهرمانپوردر پاسخ به پرسش ديگر «اعتماد» درباره چرايي مخالفت عربستان با ابتكار عمل عمان و از دسترفتن فرصت كاهش تنش با تهران، نيز گفت: «به نظر من، اظهارات ترامپ درباره نشست عمان بسيار مهم بود. البته پيش از اظهارات ترامپ نيز بحرين اعلام كرده بود كه در نشست شركت نميكند؛ امري كه نشان ميداد احتمالا با امريكا مشورت شده و واشنگتن با برگزاري نشست مخالفت كرده است».اين كارشناس افزود: «پس از آنكه ترامپ نيز اعلام كرد نشست عمان براي او اهميت ندارد، به نظر ميرسد عربستانيها به اين جمعبندي رسيدند كه اگر نشست برگزار شود و نتيجهاي خلاف خواست امريكا حاصل شود، واشنگتن رياض را متهم ميكند كه زمينه موفقيت ابتكار ايران را فراهم كرده است».قهرمانپور ادامه داد: «اين ابتكار ميتوانست در سطح منطقهاي اهميت زيادي پيدا كند، زيرا هدف آن، منطقهايكردن تفاهم ميان ايران و عمان و واردكردن ديگر بازيگران منطقهاي به آن بود. از اين منظر، ابتكار مهمي به شمار ميرفت. با اين حال متغيرهايي چون مخالفت امريكا، فشارهايي كه بر عربستان وارد شد و ملاحظات رياض، در نهايت به لغو نشست انجاميد. هنوز روشن نيست كه اين نشست در آينده برگزار خواهد شد يا نه، اما به نظر ميرسد دستكم در شرايط فعلي فشار امريكا موثر بوده است».اين پژوهشگر روابط بينالملل در انتهاي اين بخش افزود: «از سوي ديگر، احتمالا تحولات يمن، از جمله پيشروي انصارالله در مناطق راهبردي جنوب، در محاسبات عربستان اثر گذاشته است. حملات منتسب به داخل خاك عراق عليه تأسيسات نفتي ينبع نيز ميتواند در تصميم رياض را متاثر كرده باشد.»
ترديد در امنيت وارداتي خليج فارس
اين تحليلگر روابط بينالملل، در پاسخ به پرسشي درباره نقش احتمالي امريكا و اسراييل در توقف ابتكار عمان و پيامدهاي اتكاي كشورهاي عربي خليج فارس به امنيت برونسپاريشده، پاسخ داد: «به نظر ميرسد اين نكته درست است كه امريكا مشخصا با ابتكار عمان مخالفت كرده است. درباره اسراييل نميتوان با قطعيت سخن گفت، اما احتمالا تلآويو نيز در پشت پرده موافق اجراي اين طرح نبوده است».اين كارشناس ارشد مسائل بينالملل افزود: «كشورهاي عضو شوراي همكاري خليج فارس اكنون در موقعيت دشوار و پيچيدهاي قرار دارند: از يك سو با ايراني جسورتر مواجهاند كه از حمله به اين كشورها و پايگاههاي نظامي امريكا در آنها ابايي ندارد و از سوي ديگر با امريكايي روبهرو هستند كه به تعهدات امنيتي خود عمل نكرده يا دستكم پس از جنگ نشان داده توان اجراي اين تعهدات را ندارد».قهرمانپور ادامه داد: «حال مساله اين است كه اين كشورها فرصت كافي براي افزايش سريع توان دفاعي خود يا تقويت ظرفيت دفاعي شوراي همكاري خليج فارس را ندارند. مشكلات دفاع از خود كه طي سالهاي گذشته انباشته شده، در زمان كوتاه قابل جبران نيست.»او تصريح كرد: «امارات اقدامهايي انجام داده و كوشيده سامانههاي دفاع موشكي مختلفي از هند، كره جنوبي، روسيه، اسراييل و امريكا تهيه كند؛ اما اين مساله همچنان يك مشكل ساختاري است و جنگ ۴۰روزه نيز آن را عميقتر كرده است».اين پژوهشگر روابط بينالملل در ادامه افزود: «كشورهاي عربي خليج فارس در بلندمدت چارهاي جز تكيه بيشتر بر توان دفاعي مستقل خود ندارند. در كوتاهمدت و ميانمدت نيز بايد همكاريهاي نظاميشان را گسترش دهند و در كنار امريكا، بازيگران ديگري را نيز وارد معادلات امنيتي كنند. پيمان مكه و ورود پاكستان را ميتوان در همين چارچوب فهم كرد».قهرمانپور در پايان گفت: «درست است كه اين كشورها در كوتاهمدت همچنان چارهاي جز برونسپاري بخشي از امنيت خود ندارند، اما به نظر ميرسد در بلندمدت خواهند كوشيد توان دفاعي مستقلشان را تقويت كنند.»
انتخابات ميان دورهاي
و آينده حزب جمهوريخواه
رحمان قهرمانپور در پاسخ به پرسش ديگر «اعتماد» درباره تأثير نارضايتي داخلي از عملكرد دولت ترامپ، رقابتهاي انتخاباتي و نوسان بهاي نفت بر سياست منطقهاي كاخ سفيد، گفت: «بايد توجه داشت فضايي كه اكنون شكل گرفته، ممكن است بيش از آنكه روندي مستمر، پايدار و ادامهدار باشد، ناشي از فضاي انتخاباتي و رقابت ميان دو حزب دموكرات و جمهوريخواه باشد».اين كارشناس افزود: «امريكا از مدتها قبل در پي بازنگري در سياست خود در خاورميانه بوده است و يكي از دلايل آن، ناكاميهاي امريكا در عراق پس از سال ۲۰۰۳ است. با اين حال، درباره سياست آينده امريكا در منطقه، اجماع نظري وجود ندارد.برخي معتقدند با توجه به سرمايهگذاري گسترده امريكا در منطقه، نفوذ اين كشور و ارتباطاتي كه در ميان نخبگان منطقه دارد، واشنگتن نميتواند بهسادگي خاورميانه را ترك كند يا حضور خود را بهطور جدي كاهش دهد».او تصريح كرد: «متحدان امريكا، از جمله اسراييل، عربستان، امارات و قطر نيز با كاهش حضور امريكا در منطقه مخالفاند. بنابراين، پيشرانهاي متفاوتي در سياست خاورميانهاي امريكا وجود دارد و افكار عمومي فقط يكي از اين عوامل متعدد است».اين پژوهشگر روابط بينالملل در پايان گفت: «بايد ديد در ماههاي پيش رو وضعيت ديگر پيشرانها، عوامل و متغيرها چگونه تغيير خواهد كرد؛ زيرا مجموعه اين عوامل، نه فقط فضاي افكار عمومي يا رقابت انتخاباتي، مسير سياست منطقهاي امريكا را شكل ميدهد.»