در گفت‌وگو با كوروش احمدي بررسي شد
چين در هندسه بحران خليج‌فارس
سفر وزير خارجه ايران به پكن را مي‌توان در چارچوب تلاش تهران براي فعال‌سازي ديپلماسي شركاي راهبردي و ايجاد ظرفيت‌هاي جديد در برابر فشارهاي واشنگتن ارزيابي كرد، آن‌هم در شرايطي كه چين با فاصله از ميانجيگري رسمي، در پي مديريت ريسك‌هاي ناشي از ناامني مسيرهاي انرژي و جلوگيري از تغيير نامطلوب موازنه ژئوپليتيك منطقه است. اين روند، بازتاب رقابت قدرت‌هاي بزرگ بر سر شكل‌دهي به ترتيبات امنيتي پس از بحران در خاورميانه است. كوروش احمدي، ديپلمات پيشين ايران در سازمان ملل و كارشناس ارشد روابط بين‌الملل در پاسخ به پرسش نخست «اعتماد» درباره اهميت و نتايج سفر اخير عباس عراقچي به پكن و تماس‌هاي او با وزير خارجه تركيه و مقام پاكستاني در حضور وانگ‌يي، گفت: «باتوجه به اينكه تجاوز عليه ايران حدود ۱۶ ماه پيش آغاز شد، طبيعي است كه ايران در اين مدت تماس‌هاي بيشتري با كشورهاي دوست داشته باشد. با اين حال، مي‌توان گفت تماس‌هاي ايران و چين در سطح مقام‌هاي عاليرتبه، كمتر از حد انتظار بوده است.» اين ديپلمات پيشين افزود: «در اين مدت، تماس‌ها عمدتا به سفر آقاي عراقچي به پكن در ارديبهشت و ديدار وزيران خارجه ايران و چين در حاشيه نشستي در بيشكك در تير ماه محدود بوده است. در نشست‌هاي اخير سران سازمان همكاري شانگهاي و بريكس نيز، با وجود حساسيت شرايط، ملاقات رسمي دوجانبه‌اي ميان روساي‌جمهور ايران و چين انجام نشد.» احمدي در ارزيابي نتايج سفر اخير رييس دستگاه ديپلماسي كشورمان گفت: «اطلاعيه وزارت خارجه چين درباره ديدار دو وزير خارجه، از تغيير نسبي در لحن و تاكيدات پكن حكايت دارد. چين اين‌بار روي سه محور مهم تمركز كرده است؛ نخست، آمادگي براي ايفاي نقش سازنده‌تر در كمك به برقراري صلح در منطقه خليج‌فارس و حمايت از حقوق و منافع مشروع ايران؛ دوم، تاكيد روشن‌تر بر بازگشايي هرچه سريع‌تر تنگه هرمز و تضمين عبور امن و بدون مانع از آبراه‌هاي بين‌المللي و زنجيره‌هاي انرژي و تامين؛ و سوم، اشاره به ناكافي‌بودن ساختار امنيتي خاورميانه و ضرورت اصلاح و تقويت آن.» اين كارشناس ادامه داد: «چين از ايران و امريكا خواسته خويشتندار باشند، در اسرع وقت به يادداشت تفاهم اسلام‌آباد بازگردند، سازوكار مذاكراتي را برمبناي توافق‌هاي پيشين بازسازي كنند و درباره موضوعات مورد نگراني طرفين وارد گفت‌وگوهاي محتوايي شوند. پكن همچنين بر گفت‌وگو با كشورهاي خليج‌فارس و جلوگيري از گسترش تنش به يمن و درياي سرخ تاكيد كرد: «اين‌بار اطلاعيه چين صراحت بيشتري دارد و در مقايسه با مواضع قبلي پكن، نكات روشن‌تر و كم‌سابقه‌تري در آن ديده مي‌شود. لحن بيانيه در مجموع از سرخوردگي چين نسبت به طولاني شدن بيش از حد جنگ ايران و امريكا و زيان‌هاي ادامه آن براي منافع چين حكايت دارد. از همين رو تكرار موضع چين درباره هرمز اهميت ويژه‌اي خواهد داشت. پكن از ۳۱ مارس و در بيانيه مشترك با پاكستان، موضع مشخصي درباره بازگشت هرچه سريع‌تر عبور عادي از تنگه هرمز داشته و اين موضع را چند بار تكرار كرده؛ با اين تفاوت كه اين‌بار آن را صريح‌تر به كليت جنگ و ضرورت پايان دادن به تنش پيوند زد.» احمدي ادامه داد: «زمان‌بندي سفر آقاي عراقچي به پكن، در آستانه سفر رييس‌جمهور چين به امريكا نيز مهم است. همچنين گفت‌وگوي تلفني وزير خارجه چين با وزير خارجه امريكا در روز بعد نيز اهميت دارد. چين از اين مسير، به‌نوعي قدرت‌نمايي كرده و نفوذ خود بر ايران را به رخ امريكا كشيده است.»
ديپلماسي زير سايه فشار
كوروش احمدي در پاسخ به پرسش ديگر «اعتماد» درباره امكان آغاز رايزني واشنگتن با تهران پيش از انتخابات ميان‌دوره‌اي امريكا و چشم‌انداز احياي تفاهم اسلام‌آباد نيز گفت: «در روزهاي اخير، تغيير عمده‌اي در سياست ترامپ مشاهده نمي‌شود. او همچنان سخنان ضد و نقيضي مطرح مي‌كند؛ از يك‌سو از مذاكره مي‌گويد و از ايران مي‌خواهد به توافق برسد، اما ازسوي ديگر مدعي است ايران هنوز براي توافق آماده نيست.» اين ديپلمات پيشين افزود: «ترامپ گفته يا به توافق خوبي دست پيدا مي‌كنيم يا اساسا توافقي در كار نخواهد بود. اين مواضع نشان مي‌دهد او قصد دارد سياست يكي، دو ماه اخير خود، يعني تكيه بر محاصره دريايي و فشار اقتصادي را ادامه دهد تا شايد ايران در ماه‌هاي آينده با مشكلات بيشتري روبه‌رو شود و حاضر به امتيازدهي گردد.» احمدي ادامه داد: «بعيد به نظر مي‌رسد ترامپ تا انتخابات ميان‌دوره‌اي كنگره تغيير قابل‌توجهي در اين رويكرد ايجاد كند. او پس از انتخابات، متناسب با شرايط آن زمان تصميم خواهد گرفت كه به سمت جنگي فراگيرتر برود يا همين روند فعلي را ادامه دهد.» از منظر احمدي «عامل مهم در اين ميان، از يك‌طرف ميزان تاب‌آوري اقتصاد و شرايط اجتماعي ايران و از طرف ديگر وضعيت اقتصاد امريكا و اقتصاد بين‌المللي است. به نظر مي‌رسد ترامپ تلاش مي‌كند بيشترين ميزان ممكن نفت از مسيرهاي غيررسمي از تنگه هرمز خارج شود تا مانع افزايش بيشتر قيمت نفت شود.» اين ديپلمات پيشين كشورمان با اشاره به بهاي نفت برنت در هفته گذشته گفت، قيمت نفت تا حدود ۱۰۸ دلار به ازاي هر بشكه افزايش يافت و پس از آن در مقاطعي به نزديكي ۱۰۳ دلار بازگشت؛ اين نوسان‌ها با تشديد نگراني‌ها درباره مسيرهاي انتقال انرژي در هرمز و آسيب به خط لوله شرق-غرب عربستان همزمان بود، از همين رو ممكن است قيمت نفت در همين حدود، با وجود بحران در دو تنگه مهم، حمله به خط لوله عربستان و تداوم شرايط جنگي در منطقه، فعلا براي ترامپ و ورود او به فضاي انتخاباتي قابل‌قبول باشد.» نماينده پيشين ايران در سازمان ملل ادامه داد: «همزمان به نظر مي‌رسد امريكا تلاش دارد از طريق نوعي كنارآمدن با انصارالله، مانع تشديد تنش در درياي سرخ و افزايش اثر منفي آن بر انتقال نفت شود. اينكه اين عوامل چگونه عمل خواهند كرد، عمدتا پس از انتخابات بر تصميم‌گيري‌هاي ترامپ اثر خواهد گذاشت.» به گفته احمدي: ترامپ در اظهارات علني گفته است كه ايران خواهان توافق است و جنگ مي‌تواند پس از انتخابات ميان‌دوره‌اي پايان يابد؛ با اين حال، اين اظهارات به تنهايي به معناي آغاز مذاكرات رسمي يا توافق تازه نيست.
چين ميان دو گزينه ميانجيگري
و موازنه‌سازي
اين كارشناس ارشد روابط بين‌الملل در پاسخ به پرسش ديگر «اعتماد» درباره نقش احتمالي چين در كاهش تنش ميان ايران و امريكا، همزمان با سفر قريب‌الوقوع شي جين پينگ به امريكا، گفت: «چين با اطلاعيه اخير وزارت خارجه خود پس از ملاقات وانگ‌يي و آقاي عراقچي، گام ديگري در اعلام آمادگي براي كمك به حل مساله ميان ايران و امريكا برداشته است. گام پيشين نيز سخنان آقاي شي در اجلاس بريكس درباره كمك اين مجموعه به حل بحران بود. با اين حال، چين هنوز حاضر نيست، همانند آنچه پيش‌تر در مناسبات ايران و عربستان انجام داد، صريحا از ميانجيگري سخن بگويد. يكي از دلايل اين احتياط مي‌تواند ترديد ايران و امريكا در پذيرش ميانجيگري چين باشد.» احمدي ادامه داد: «چين طبيعتا بر منافع خود متمركز است. بسته ماندن تنگه هرمز و تهديد باب‌المندب براي اين كشور كم از يك فاجعه نيست، زيرا اقتصاد بزرگ چين بر صادرات كالا استوار است و حدود ۹۰درصد صادراتش از مسير دريا انجام مي‌شود. بنابراين، ارزان بودن و سرعت دريانوردي بين‌المللي براي چين، به عنوان عضو كنوانسيون حقوق درياها، اهميت زيادي دارد؛ در غير اين صورت چين در رقابت با كشورهايي كه به بازارهاي مصرف نزديك‌ترند، عقب خواهد افتاد.» او همچنين تصريح كرد: «چين براي روابط خود با كشورهاي عربي خليج‌فارس نيز اهميت زيادي قائل است. حجم روابط اقتصادي چين با اين كشورها حدود ۱۰ برابر روابطش با ايران است و بخش مهمي از نفت موردنياز چين نيز معمولا از اين كشورها تامين مي‌شود. بنابراين، ترديدي نيست كه پكن خواهان پايان يافتن بحران و كاهش تنش در تنگه هرمز و باب‌المندب است.» اين كارشناس افزود: «باوجود اين، چين توجه دارد كه جنگ جاري نبايد به سود امريكا تمام شود، زيرا در آن صورت امريكا در رقابت‌هاي ژئوپليتيك و اقتصادي با اين كشور در موقعيت بهتري قرار مي‌گيرد. از اين رو، پكن تاكنون به‌نوعي ميان ايران و امريكا بندبازي كرده، اما اكنون به نظر مي‌رسد مي‌كوشد براي شكل‌گيري تفاهمي مورد پذيرش دو‌طرف، تلاش بيشتري انجام دهد.» از منظري ديگر و به باور احمدي قيمت انرژي و امنيت كشتيراني در هرمز و باب‌المندب از محورهاي علني رايزني پكن با تهران بوده است: چين در ديدار ۱۶ سپتامبر وانگ‌يي و عراقچي، بازگشت ايران و امريكا به تفاهم اسلام‌آباد، بازسازي گفت‌وگوها و اقدام براي بازگشايي سريع هرمز را خواستار شد. ديپلمات پيشين ايران در سازمان ملل ادامه داد: «چين امكانات قابل‌توجهي براي اثرگذاري بر مواضع طرف‌هاي درگير دارد، به ويژه آنكه ايران براي روابطش با چين اهميت زيادي قائل است. اكنون موضوع مهم ديگر، تهديد امريكا به تحريم كشورهايي است كه با ايران معامله مي‌كنند. پرسش اين است كه آيا امريكا براي عملي‌كردن اين تهديد، درقبال چين اقدام خواهد كرد يا نه.» احمدي در پايان گفت: «اگر امريكا در اين مسير حركت كند، تنش ميان واشنگتن و پكن افزايش خواهد يافت. در اين صورت، فعال‌تر شدن چين براي كمك به حل بحران مي‌تواند تا حدي ناشي از تلاش اين كشور براي مصون‌ماندن از پيامدهاي منفي بيشتر بحران باشد.»
پشت پرده نشست‌هاي محرمانه اسراييل و اعراب با امريكا
كوروش احمدي در پاسخ به پرسش ديگر «اعتماد» درباره همزماني سفر شي‌جين‌پينگ، رييس‌جمهور چين و بنيامين نتانياهو، نخست‌وزير اسراييل به واشنگتن و نيز نشست احتمالي امريكا با كشورهاي حاشيه خليج‌فارس گفت: «صحبت از نشستي است كه قرار است در حاشيه مجمع عمومي سازمان ملل متحد در نيويورك، در ۲۲ سپتامبر و به ميزباني ترامپ برگزار شود. سران يا وزيران خارجه شش كشور عضو شوراي همكاري خليج‌فارس و شايد برخي مقام‌هاي ديگر كشورهاي عربي نيز در آن شركت دارند.» اين ديپلمات پيشين افزود: «برخي گزارش‌ها حاكي از آن است كه امريكا قصد دارد در اين نشست درباره راهبرد منطقه‌اي خود در دوره پس از جنگ و گام‌هاي بعدي در قبال بحران جاري گفت‌وگو كند. شايد اين جلسه با گزارش‌هايي كه از تدوين طرح دولت امريكا براي شرايط پس از پايان درگيري‌ها و پيش‌بردن آن پس از انتخابات ميان‌دوره‌اي منتشر شده، بي‌ارتباط نباشد.» احمدي ادامه داد: «با اين حال، تا اين لحظه موضع‌گيري رسمي روشني درباره هدف، دستوركار و نتايج احتمالي نشست مطرح نشده و بخش عمده مطالب منتشرشده در حد گمانه‌زني رسانه‌اي است. با اين همه گزارش‌ها حاكي از آن است كه ترامپ قصد دارد با مقام‌هاي عربستان، امارات، قطر، بحرين، كويت و عمان ديدار كند. دستوركار احتمالي اين نشست، مرحله بعدي درگيري با ايران و طرح واشنگتن براي نظم منطقه‌اي پس از جنگ عنوان شده؛ با اين حال، اين اطلاعات بر پايه گزارش‌هاي رسانه‌اي و منابع آگاه منتشر شده و جزييات رسمي آن تاييد نشده است.»
تحولات يمن و احتياط واشنگتن
اين ديپلمات پيشين در پاسخ به پرسش ديگر «اعتماد» درباره علت پيشروي‌هاي انصارالله در مسير باب‌المندب، ناتواني نيروهاي همسو با عربستان در مهار آن و چرايي واكنش محدود امريكا، گفت: «از آنجا كه تحليلگر نظامي نيستم، نمي‌توانم درباره دلايل پيشروي انصارالله و عقب‌نشيني گروه‌هاي وابسته به عربستان اظهارنظر كنم. اما نتيجه اين پيشروي‌ها، دسترسي انصارالله به باب‌المندب و تصرف جزيره پريم در داخل تنگه و يكي، دو جزيره كوچك ديگر بوده است. با اين حال اين پيشروي‌ها به انصارالله امكان مي‌دهد حتي بدون تجهيزات پيشرفته، تردد كشتي‌ها در تنگه را پايش كند و در صورت تمايل، آسان‌تر آنها را هدف قرار دهد.» احمدي ادامه داد: «فكر مي‌كنم دولت ترامپ مايل نيست وضعيت عاري از تنش حاد و آتش‌بسي را كه از دور اول رياست‌جمهوري ترامپ با انصارالله برقرار بوده، برهم بزند، به ويژه آنكه در جريان جنگ ۴۰روزه نيز اين آتش‌بس برقرار بود و انصارالله، برخلاف حزب‌الله لبنان، از ورود به جنگ به نفع ايران خودداري كرد.» او تصريح كرد: «دليل ديگر تمايل امريكا به حفظ آتش‌بس مي‌تواند اين باشد كه واشنگتن دست‌كم فعلا تهديدي مستقيم ازسوي انصارالله عليه خود احساس نمي‌كند و بيشتر اين مساله را جنگ قدرتي در داخل يمن و ميان عربستان و انصارالله مي‌بيند.»
ديپلمات پيشين ايران در سازمان ملل گفت: «همچنين ممكن است امريكا بر اين باور باشد كه پيشروي‌هاي انصارالله و تسلط آن بر تنگه، الزاما به معناي تهديد بيشتر براي كشتيراني در درياي سرخ نيست، زيرا انصارالله پيش‌تر نيز از مواضع خود در كرانه‌هاي درياي سرخ، امكان تهديد كشتيراني را داشت و از اين منظر، تحول تعيين‌كننده‌اي رخ نداده است.»