كارشناسان امنیت غذایی در شرایط کنونی را واکاوی كردند
23 ليتر آب در يك قاشق برنج
نورا حسيني
«آب مصرفي يك قاشق برنج حدود ۲۳ ليتر است.»، «آب مصرفي يك كيلوگرم هندوانه برابر با توليد برق ماهانه يك خانوار كم‌مصرف است.»، «بين ۷۲ تا ۸۳درصد آب مصرفي در زنجيره توليد دام و طيور به خوراك اختصاص دارد.» اين گزاره‌ها زماني نگران‌كننده‌تر مي‌شود كه دولت مجبور شود، تامين امنيت غذايي را صرفا از مسير داخلي تامين كند. البته امروز در اوج جنگ و محاصره هم تامين امنيت غذايي صرفا از مسير داخلي انجام نمي‌شود. در بدبينانه‌ترين حالت هم پيش‌بيني مي‌شود اين روند ادامه داشته باشد؛ هر چند سخت‌تر. با اين حال «ايران با منابع فعلي تا كجا مي‌تواند توليد غذا را ادامه دهد؟» و «كدام بخش از زنجيره تامين بيش از همه نياز به اصلاح دارد؟» سوالاتي كه شايد امروز پرسيده مي‌شود، ولي صرفا به مقطع فعلي ارتباط ندارد. سوالاتي كه دغدغه سال‌هاي اخير فعالان حوزه غذاست و اين روزها پررنگ‌تر شده است. موضوعي كه در دومين نشست «آب و امنيت غذايي» ، پژوهشگران با نگاه‌هاي متفاوت به آن پاسخ دادند.
محدوديتي به نام انرژي
ايران سالانه حدود ۱۳۵ ميليون تن محصول كشاورزي توليد مي‌كند، اما تداوم اين سطح از توليد با دو محدوديت اصلي روبه‌رو است؛آب و انرژي.
ابوالقاسم حسن‌پور، پژوهشگر حوزه كشاورزي با نگاهي به ويژگي‌هاي اقليمي ايران در واكنش به اين محدويت‌ها اعلام كرد كه توسعه گلخانه‌ها و گسترش كشت نشايي ازجمله راه‌هاي كاهش مصرف آب است. او سپس با نگاهي فني توضيح داد: در كشت نشايي گياه بخشي از دوره رشد خود را خارج از مزرعه طي مي‌كند و مصرف آب تا زمان انتقال به زمين اصلي پايين‌تر است. طبق داده‌هاي اعلامي در اين نشست سطح گلخانه‌هاي كشور به حدود ۲۵ هزار هكتار رسيده است. بخش عمده اين گلخانه‌ها به توليد سبزي و صيفي و حدود ۲۰درصد نيز براي گل و گياه زينتي است. در اين بين به گفته ابوالقاسم حسن‌پور در گلخانه‌هاي پيشرفته و هيدروپونيك مصرف سالانه آب در هر هكتار معمولا حدود هفت تا ۱۰ هزار مترمكعب است و در گلخانه‌هاي خاكي اين رقم مي‌تواند تا حدود ۱۵ هزار مترمكعب برسد. توليد نيز بسته به نوع محصول، تجهيزات و شيوه مديريت از حدود ۱۲۰ تا ۳۵۰ تن در هكتار تغيير مي‌كند. در اين نشست، اما آماري در مورد وضعيت موجود گلخانه‌ها كه چه ميزان پيشرفته و چه ميزان خاكي است، داده نشد. او سپس ميزان مصرف برق در برخي گلخانه‌ها را حدود ۴۰ هزار تا ۵۲ هزار و ۵۰۰ كيلووات ساعت در هكتار در سال اعلام كرد. به گفته حسن‌پور در برخي گلخانه‌ها مصرف سالانه گازوييل بين ۶۰ تا ۳۵۰ هزار ليتر و مصرف گاز بين ۱۶۰ تا ۳۵۰ هزار مترمكعب در هكتار برآورد شده است.
۱۲۵ ميليون مترمكعب آب براي توليد برق
محمدعلي فرحناكيان، پژوهشگر ارشد حوزه برق و انرژي در ادامه اين نشست به مصرف آب در بخش انرژي پرداخت. او گفت: ايران حدود ۱۰۳ ميليارد مترمكعب منابع آب تجديدپذير دارد و بيش از ۹۰درصد آن مصرف مي‌شود. به گفته او اگر روند فعلي ادامه پيدا كند فاصله ميان ميزان برداشت و حجم آب تجديدپذير كشور كمتر خواهد شد. براساس آماري كه فرحناكيان ارايه كرد حدود ۹۳ ميليارد مترمكعب آب در كشور مصرف مي‌شود كه نزديك ۸۲ميليارد مترمكعب آن در بخش كشاورزي است. حدود هشت ميليارد مترمكعب به شرب اختصاص دارد و سهم صنعت نزديك سه ميليارد مترمكعب است. او در عين حال به اختلاف وزارت نيرو و وزارت جهاد كشاورزي در روش محاسبه مصرف آب كشاورزي اشاره كرد و گفت: برآوردهاي دو دستگاه يكسان نيست. فرحناكيان سپس به مصرف آب در نيروگاه‌ها پرداخت. به گفته او توليد برق ايران به حدود ۴۰۰ ميليارد كيلووات ساعت در سال رسيده و نيروگاه‌هاي كشور براي اين توليد سالانه حدود ۱۲۵ ميليون مترمكعب آب مصرف مي‌كنند. حدود ۸۵درصد اين آب در نيروگاه‌هاي قديمي داراي برج خنك‌كننده‌تر مصرف مي‌شود. در اين نيروگاه‌ها براي توليد هر كيلووات ساعت برق حدود دو تا سه ليتر آب مصرف مي‌شود. در نيروگاه‌هايي كه برج خشك دارند اين رقم به حدود دو دهم تا ۲۵صدم ليتر در هر كيلووات ساعت مي‌رسد و در برخي نيروگاه‌هاي جديد سيكل تركيبي مصرف كمتر است. او گفت: جوان‌ترين نيروگاه‌هاي داراي اين سيستم‌هاي قديمي بيش از سه دهه عمر دارند و تعدادي از آنها در اصفهان، رامين اهواز، تبريز، بندرعباس، كرمانشاه و نقاط ديگر كشور قرار گرفته‌اند. براساس محاسبات ارايه شده در نشست، تغيير سيستم خنك‌كننده اين نيروگاه‌ها هزينه بالايي دارد. در مقابل براي كاهش حدود ۹۰درصدي مصرف آب نيروگاه‌هاي داراي برج تر بيش از ۱.۵ميليارد دلار سرمايه لازم است. اين برآورد فقط مربوط به تغيير سيستم خنك‌كننده است و در بعضي نيروگاه‌ها تغيير توربين و ساير تجهيزات مي‌تواند هزينه را بيشتر كند. راه ديگر استفاده از پساب شهري به جاي آب خام است. در اين حالت مصرف آب از بين نمي‌رود، اما منبع تامين آن تغيير مي‌كند. فرحناكيان گفت: اگر قرار باشد اين روش براي مجموعه نيروگاه‌هاي پرمصرف اجرا شود حدود نيم ميليارد دلار سرمايه نياز دارد. او نيروگاه اصفهان را مثال زد. براي يكي از واحدهاي اين نيروگاه طرحي براي تغيير برج خنك‌كننده مطرح شده بود كه هزينه آن حدود ۳۵ ميليون يورو برآورد شد، اما اجرا نشد. تصفيه‌خانه اين پروژه حدود ۱۷۰ ليتر در ثانيه ظرفيت داشت و هزينه اجراي آن در اواسط دهه ۱۳۹۰ در نهايت به حدود ۶۰ ميليارد تومان رسيد. فرحناكيان براي مقايسه مصرف آب در بخش‌هاي مختلف گفت: اگر يك خانواده ماهانه ۲۵۰ كيلووات ساعت برق مصرف كند و برق آن در نيروگاهي قديمي با مصرف دو ليتر آب براي هر كيلووات ساعت توليد شود، مجموع آب مصرفي حدود ۵۰۰ ليتر خواهد بود. او اين عدد را كنار برخي برآوردهاي توليد هندوانه گذاشت كه مصرف حدود نيم مترمكعب آب براي هر كيلوگرم را نشان مي‌دهد. يعني آب مصرفي براي توليد يك كيلوگرم هندوانه مي‌تواند با آب لازم براي توليد برق ماهانه يك خانوار كم‌مصرف در يك نيروگاه قديمي قابل مقايسه باشد. فرحناكيان تاكيد كرد: اين مقايسه به معناي حذف يك بخش به سود بخش ديگر نيست. موضوع اين است كه هنگام سرمايه‌گذاري براي كاهش مصرف آب بايد مشخص باشد هر مترمكعب آب در هر بخش چه مقدار ارزش افزوده ايجاد مي‌كند و چه نقشي در اقتصاد و امنيت كشور دارد. او به مطالعه‌اي در خراسان‌رضوي اشاره كرد كه نشان مي‌داد در آن استان صنعت براي ايجاد ارزش اقتصادي مشابه آب كمتري نسبت به كشاورزي مصرف مي‌كند، با اين حال گفت: تصميم‌گيري درباره آب فقط با محاسبه ارزش افزوده ممكن نيست و امنيت غذايي و معيشت كشاورزان نيز بايد درنظر گرفته شود.
آب اصلي در خوراك دام مصرف مي‌شود
علي‌اكبر باغستاني، استاديار پژوهشي موسسه پژوهش‌هاي برنامه‌ريزي اقتصاد كشاورزي و توسعه روستايي با نگاهي متفاوت به ماجراي تنگناهاي تامين امنيت غذايي پرداخت. او به بخش تامين نهاده‌هاي دام و طيور پرداخت. براساس داده‌هايي كه او منتشر كرد، بين ۷۲ تا ۸۳درصد آب مصرفي در زنجيره توليد دام و طيور به خوراك مربوط است. فقط ۱۶ تا ۲۸درصد مصرف آب در ديگر مراحل مانند آبخوري، شست‌وشو و فعاليت‌هاي جانبي اتفاق مي‌افتد. باغستاني گفت: در جيره طيور ذرت و كنجاله سويا نقش اصلي دارند. در دام نيز جو و ذرت سيلويي سهم مهمي دارد. او تاكيد كرد: تركيب خوراك را نمي‌توان صرفا با معيار قيمت يا مصرف آب تغيير داد. جيره غذايي تابع نژاد، سن، وضعيت دام يا طيور، رطوبت، شرايط آب و هوايي و هدف توليد است. به گفته او نمي‌توان يك نهاده آب‌بر را صرفا به اين دليل از جيره حذف كرد و نهاده ديگري جاي آن گذاشت. هر دام و طيور نياز غذايي مشخص دارد و دامنه جايگزيني نهاده‌ها محدود است. باغستاني براي محاسبه نياز كشور از سبد غذايي مطلوب وزارت بهداشت استفاده كرد. آخرين نسخه اين سبد مربوط به سال ۱۴۰۳ است. در اين الگو متوسط نياز روزانه هر فرد حدود دو هزار و ۳۵۸ كيلوكالري تعيين شده است. براساس همين سبد هر نفر به‌طور متوسط بايد ماهانه حدود ۹۰۰ گرم گوشت قرمز، ۱.۸ كيلوگرم گوشت سفيد، ۱.۲ كيلوگرم تخم‌مرغ و ۹ كيلوگرم لبنيات مصرف كند. اين اعداد متوسط‌اند و ميزان نياز واقعي افراد با سن، جنسيت، فعاليت و شرايط جسمي تغيير مي‌كند. باغستاني گفت: توليد گوشت قرمز كشور از حدود ۷۵۰ هزار تن در سال ۱۳۹۰ به ۹۳۵ هزار تن در سال ۱۴۰۴ رسيده است. با اين حال در برخي سال‌ها توليد داخلي پاسخگوي مقدار توصيه شده نبوده و واردات براي جبران كمبود انجام شده است. توليد گوشت مرغ در همين دوره از حدود ۱.۷ تا ۱.۸ميليون تن به نزديك سه ميليون تن رسيده است. حدود ۳۵درصد اين توليد در زنجيره‌هاي يكپارچه انجام مي‌شود؛ مجموعه‌هايي كه از تامين نهاده تا جوجه، توليد، كشتار و بخشي از توزيع را دراختيار دارند. توليد تخم‌مرغ نيز از حدود ۷۰۰ هزار تن به نزديك ۱.۴ ميليون تن رسيده است. به گفته باغستاني تخم‌مرغ در حال حاضر يكي از ارزان‌ترين منابع پروتئين حيواني است و افزايش قيمت ديگر منابع پروتئيني بخشي از تقاضا را به سمت آن برده است. توليد شير هم از حدود ۷.۳ ميليون تن به نزديك ۱۳ ميليون تن رسيده است. بخشي از اين توليد به شكل شيرخشك و ساير فرآورده‌هاي لبني صادر مي‌شود و عرضه داخلي حدود ۱۰ تا ۱۰.۵ ميليون تن برآورد شده است. باغستاني پس از بررسي توليد محصولات پروتئيني سراغ نهاده‌ها رفت. توليد ذرت دانه‌اي ايران در سال ۱۳۹۰ حدود ۱.۹ ميليون تن بود. اين رقم در سال ۱۴۰۴ به حدود ۳۱۷ هزار تن رسيده است. او گفت: ذرت گياهي با نياز آبي و دمايي بالاست و ظرفيت اقليمي ايران براي گسترش توليد آن محدود است. به گفته او حتي در شرايط مناسب نيز ظرفيت توليد داخلي نمي‌تواند نياز كشور را به‌طور كامل پوشش دهد. نتيجه آن است كه حدود ۹۳درصد ذرت موردنياز از واردات تامين مي‌شود. توليد جو در اين سال‌ها تغيير شديد نداشته و عمدتا در محدوده دو تا سه ميليون تن مانده است. با اين حال كشور براي تامين نياز خود ناچار به واردات است. باغستاني ميزان وابستگي وارداتي جو را حدود ۴۶درصد اعلام كرد. وضع كنجاله سويا به ذرت نزديك‌تر است. حدود ۹۲درصد كنجاله سوياي موردنياز كشور از واردات تامين مي‌شود. براساس داده‌هاي ارايه شده در نشست ايران سالانه به حدود ۱۲ ميليون تن ذرت، نزديك شش ميليون تن جو و حدود شش ميليون تن كنجاله سويا نياز دارد. باغستاني گفت: نسبت توليد داخلي به عرضه اين سه نهاده كه در ابتداي دهه ۱۳۹۰ حدود ۳۸درصد بود در سال‌هاي اخير به حدود ۱۹درصد رسيده است. توليد گوشت مرغ، تخم‌مرغ و شير در اين سال‌ها افزايش يافته، اما همزمان وابستگي به خوراك وارداتي هم بيشتر شده است. تغيير سهم گوشت قرمز و مرغ در سبد توليد باعث شده متوسط ردپاي آب محصولات پروتئيني كاهش پيدا كند. براساس محاسبات ارايه شده در نشست متوسط ردپاي آب هر واحد محصول پروتئيني در فاصله ابتداي دهه ۱۳۹۰ تا سال‌هاي اخير حدود 8درصد كاهش يافته است. بخشي از اين كاهش به افزايش سهم گوشت مرغ برمي‌گردد. محصولي كه دوره پرورش كوتاه‌تر و ردپاي آب كمتري نسبت به گوشت قرمز دارد. اما همين تغيير مصرف ذرت و سويا را بالا برده و وابستگي به بازار خارجي را بيشتر كرده است. باغستاني گفت: كاهش مصرف آب كشاورزي را نمي‌توان با كم كردن سهم آب كشاورز حل كرد. به گفته او «صرفه‌جويي در مصرف آب پيامد است نه هدف.» او گفت: ابتدا بايد بهره‌وري بالا برود تا مصرف آب كاهش پيدا كند. كاهش آب بدون تغيير فناوري، اصلاح نژاد، خوراك، تجهيزات و شيوه مديريت فقط مي‌تواند فشار بيشتري بر توليد وارد كند. باغستاني در ادامه چند مسير براي كاهش مصرف نهاده و آب مطرح كرد. اصلاح نژاد و پايين آوردن ضريب تبديل خوراك يكي از آنهاست. هر چه دام يا طيور با مقدار كمتري خوراك محصول بيشتري توليد كند نياز به نهاده و آب هم كمتر خواهد شد.
آبي كه ديده نمي‌شود
در بخشي از اين نشست اعضا به موضوع ضايعات غذا اشاره كردند. براساس عددي كه در جلسه مطرح شد براي توليد يك قاشق برنج حدود ۲۳ ليتر آب مصرف مي‌شود، بنابراين غذايي كه در سفره يا رستوران دور ريخته مي‌شود فقط چند گرم برنج يا گوشت نيست. آب و انرژي مصرف شده براي توليد آن هم از دست مي‌رود.
روزنامه‌نگار