نوشين محجوب | تحولات مرتبط با ايران در جريان ديدار دونالد ترامپ و شيجينپينگ ظاهرا موضوعات پرتنش ميان دو بازيگر در حوزههايي چون تجارت، فناوري و هوش مصنوعي را حداقل در رسانهها به حاشيه راند و كمرنگتر جلوه داد. شيجينپينگ از تهران و واشنگتن خواست هر چه سريعتر به مسير گفتوگو بازگردند و از احياي تفاهمنامه اسلامآباد حمايت كرد. اين موضعگيري در شرايطي مطرح شد كه ديپلماسي فشرده در حاشيه مجمع عمومي سازمان ملل، همزمان با تداوم فشارهاي اقتصادي و امنيتي عليه كشورمان شتاب گرفته و بر يك مساله متمركز شده؛ آيا ميتوان از مسير توافقي مرحلهاي، جنگ فرسايشي ايران و امريكا را به سمت مهار تنش و بازگشايي تنگه هرمز سوق داد؟
ابتكار عمل ديپلماتيك ايران
گزارش رويترز از نيويورك حاكي از آن است كه مذاكرهكنندگان ايران و امريكا، با اتكا به كانالهاي ميانجيگري، در حال بررسي مسيري گامبهگام براي خروج از بنبست هستند؛ مسيري كه در آن بازگشايي تنگه هرمز ازسوي ايران ميتواند در برابر رفع محاصره اقتصادي واشنگتن و احتمال آزادسازي بخشي از داراييهاي مسدودشده قرار گيرد. در اين ميان، قطر همچنان يكي از مهمترين كانالهاي انتقال پيام ميان دوطرف ارزيابي ميشود و رايزنيهاي عباس عراقچي با وزيران خارجه كشورهاي منطقه، ازجمله مصر، اردن، عربستانسعودي، پاكستان، لبنان و انگليس نشان ميدهد پرونده هرمز از سطح يك مناقشه دوجانبه فراتر رفته و به دغدغهاي منطقهاي و بينالمللي تبديل شده است.
از همين رو، وال استريت ژورنال با انتشار گزارشي اختصاصي نوشت كه ميانجيها به دنبال آن هستند تا بستر را براي رايزنيهاي احتمالي ايران و امريكا در اوايل هفته جاري در عمان هموار كنند. با اين حال رويترز تاكيد كرده كه هيچيك از دو طرف مايل نيست پيش از دريافت امتيازي ملموس، اهرم اصلي خود را كنار بگذارد: واشنگتن فشار اقتصادي را ابزار اثرگذاري ميداند و تهران نيز جايگاه راهبردي هرمز را بخشي از معادله امنيت و منافع ملي خود تلقي ميكند.
جزييات شروط مشروط تهران براي صلح
در همين چارچوب، عباس عراقچي، رييس دستگاه ديپلماسي كشورمان اعلام كرده كه تهران از طريق ميانجيها طرحي را براي بازگشايي تنگه هرمز به امريكا ارايه كرده و در صورت اجراي شروط موردنظر ايران، اين آبراه ميتواند ظرف هفت روز به وضعيت عادي بازگردد.
به گفته وزير خارجه ايران، اين شروط فراتر از مفاد تفاهمنامه اسلامآباد نيستند؛ تفاهمي كه كاهش فشارهاي تحريمي، آزادسازي داراييهاي مسدودشده و توقف عمليات نظامي را در بر ميگرفت. در همين راستا نشريه نيويورك تايمز با اشاره به طرح پيشنهادي جديد ايران با انتشار گزارشي نوشت: وزير امور خارجه ايران روز پنجشنبه اعلام كرد كه تهران به واشنگتن پيشنهاد كرده يك طرح هفتروزه براي توقف خصومتها، بازگشايي تنگه هرمز و سپس آغاز مذاكرات جامع درباره برنامه هستهاي ايران اجرا شود. رييس دستگاه ديپلماسي ايران در يك نشست خبري در حاشيه مجمع عمومي سازمان ملل گفت اين پيشنهاد شباهت زيادي به تعهداتي دارد كه در قالب يادداشت تفاهمي موسوم به «تفاهمنامه» در ماه ژوئن ميان امريكا و ايران حاصل شده بود، اما به سرعت از هم پاشيد.به گفته عراقچي، ايران آماده است به محض موافقت واشنگتن، اجراي اين طرح را آغاز كند
از همين رو اگر شرايط مشخصي محقق شود، تنگه هرمز در پايان روز هفتم باز خواهد شد و مذاكرات ازسر گرفته ميشود. ايران تاكيد دارد كه بهتر است توافق پيش از انتخابات مياندورهاي امريكا حاصل شود.اين موضعگيري درحالي رسانهاي شد كه يك مقام امريكايي كه نخواست نامش فاش شود در گفتوگو با سيانان مدعي شد كه رايزنيها سازنده است با اين حال امريكا به دنبال توافقي زودهنگام نيست. نيويورك تايمز در ادامه اين گزارش اختصاصي آورد كه اگرچه پيشنهاد ايران شامل بسياري از همان شروط توافقي است كه پيشتر از هم فروپاشيد، اما ديپلماسي پشت پرده نشان ميدهد كه هر دوطرف ممكن است منافع قابلتوجهي در يافتن راهي براي خروج از جنگ داشته باشند. مقامهاي ايراني گفتند اين پيشنهاد در عمل همان تفاهمنامهاي است كه در ماه ژوئن حاصل شده، اما براي حركت با سرعت بسيار بيشتر طراحي شده است. در توافق قبلي، يك بازه زماني ۶۰ روزه براي دستيابي به مذاكرات هستهاي تعيين شده بود اما اينبار بازه زماني تعريف شده هفت روز است كه به گفته وزير خارجه كشورمان در جريان آن تمام خصومتها متوقف خواهد شد، ازجمله در لبنان؛ امريكا داراييهاي مسدودشده ايران را كه ارزش آنها دستكم ۱۲ ميليارد دلار برآورد ميشود، آزاد خواهد كرد؛ تحريمهاي مربوط به نفت ايران را لغو و محاصره دريايي ايران را پايان خواهد داد. سپس در روز هفتم، تنگه هرمز بازگشايي و مذاكرات جامع درباره برنامه هستهاي ايران بلافاصله آغاز خواهد شد.عراقچي كه تا دوشنبه آينده در نيويورك خواهد بود، روز سهشنبه با استيو ويتكاف، نماينده امريكا و جرد كوشنر، داماد ترامپ ديدار كرد. اين ديدار با ميانجيگري قطريها انجام شد و پيامها ميان دو طرف از طريق آنها منتقل ميشد. عراقچي اين ديدار را «سازنده» توصيف كرد و گفت تبادل پيام ميان دوطرف همچنان ادامه دارد. اسماعيل بقايي، سخنگوي وزارت امور خارجه ايران كه او نيز در نيويورك حضور دارد ،گفت؛ اين احتمال وجود دارد كه طي روزهاي آينده ديدارهاي بيشتري با ميانجيگري انجام خواهد شد. تحليلگران گفتند ترامپ بايد مزاياي دستيابي به توافق با ايران پيش از انتخابات مياندورهاي را در برابر ادامه فشار اقتصادي شديد بر تهران، با اين اميد كه بتواند امتيازات بيشتري از ايران بگيرد، ارزيابي كند.
كنش هوشمندانه ايران
در همين راستا علي واعظ، مدير بخش ايران در گروه بينالمللي بحران، گفت: «كنش تهران، كنش هوشمندانهاي است. آنها ميدانند كه اين پيشنهاد براي ترامپ بسيار وسوسهكننده است، زيرا به يك جنگ نامحبوب پايان ميدهد و در آستانه انتخابات مياندورهاي باعث كاهش قيمت انرژي ميشود. اما در عين حال، توافقي را احيا ميكند كه تا حد زيادي به نفع ايرانيها است. جدول زماني فشرده براي رسيدن به موضوع هستهاي نيز ميتواند براي رييسجمهوري كه بيصبر است، جذاب باشد.» طرح تازه ايران براي كاهش تنشها درحالي رسانهاي شد كه مسعود پزشكيان، رييسجمهوري كشورمان نيز در گفتوگو با شبكه خبري فاكس نيوز ضمن ابراز تمايل تهران براي بازگشت امريكا به اين تفاهمنامه پيش از انتخابات مياندورهاي ايالاتمتحده، اعلام كرده است ايران براي رقيقسازي ذخاير اورانيوم ۶۰درصدي و قرار دادن برنامه هستهاي در معرض راستيآزمايي آمادگي دارد؛ مواضعي كه ميتواند از نگاه برخي ناظران، تلاشي براي گشودن مسير ديپلماسي، مشروط به توقف فشار و درگيري، تلقي شود.
مقاومت ميكنيم
پزشكيان در ادامه گفتوگو با برنامه
«Special Report» فاكسنيوز به تفاهمنامه (MOU) نافرجامي اشاره كرد كه در ماه ژوئن ميان او و دونالد ترامپ امضا شده بود و در اين باره گفت: «ما هيچ مشكلي نداريم. ما با رييسجمهور شما به توافق رسيديم.» او افزود: «ما تنگه هرمز را نبسته بوديم؛ تنگه باز بود، بدون هيچ توجيه يا چارچوب قانوني، آنها به ما حمله، رهبر معظم مورد احترام ما، دانشمندان ما، فرماندهان نظامي ما و مقامهاي دولتي ما را ترور كردند و به شهادت رساندند.» پزشكيان سپس واشنگتن را به دليل فروپاشي روند ديپلماتيك مورد انتقاد قرار داد، اما تاكيد كرد كه تهران همچنان آماده دستيابي به توافق است. پزشكيان در ادامه و در پاسخ به پرسشهايي درباره حملات نظامي امريكا، ازجمله عمليات «Outcast» و افزايش تحريمهاي ثانويه، گفت ايران به مقاومت در برابر كارزار فشار واشنگتن ادامه خواهد داد.
اميد ميانجيها به احياي ديپلماسي
با اين حال، آينده مسير كنوني هنوز در هالهاي از ابهام قرار داد. اكسيوس مدعي است واشنگتن پيشنهاد تهران درباره بازگشايي كامل هرمز در برابر برآوردهشدن مطالبات ايران را نپذيرفته و بر روايت خود از بازبودن مسير تردد نفتكشها تاكيد كرده است. پيشتر نيز گزارشهايي ادعايي از رد درخواست ايران براي رفع محاصره دريايي منتشر شده بود. از اين منظر، گفتوگوهاي چندساعتهاي كه ترامپ آن را سازنده توصيف كرد، دستكم تا اين به واسطه زيادهخواهيهاي امريكا مرحله دستاورد علني و نهايي نداشته است. با وجود اين، مقام كاخ سفيد به سيانان گفته تماسها از طريق ميانجيها «مثبت و سازنده» بوده است؛ نشانهاي از آنكه تلاشهاي ديپلماتيك، هر چند شكننده و محدود، همچنان فعال است.در همين راستا يكي از منابع امريكايي كه نخواسته نامش فاش شود به خبرگزاري سيانان گفت كه مذاكرات سازنده و مثبت ميان تهران و واشنگتن از طريق ميانجيها ادامه دارد با اين حال امريكا به دنبال دستيابي به توافق زودهنگام نيست.
پاشنهآشيل راهبرد فشار حداكثري واشنگتن
همزمان، فشارهاي اقتصادي بر ايران افزايش يافته است. تحريمهاي ثانويه امريكا عليه بخش هوانوردي ايران، به تعليق پرواز شركتهاي ايراني به شماري از مقاصد ازجمله امارات و عراق انجاميده و بانك مركزي امارات نيز فعاليت شعب بانك ملي ايران و انجام تراكنشهاي مالي مرتبط با ايران را محدود كرده است. اين اقدامات درحالي انجام ميشود كه واشنگتن اين محدوديتهاي ادعايي را بخشي از راهبرد فشار اقتصادي معرفي ميكند؛ اما برخي كارشناسان معتقدند همزماني تشديد تحريمها با تماسهاي ميانجيگرانه، امكان شكلگيري اعتماد لازم براي توافق مرحلهاي را دشوارتر ميسازد و احتمال فرسايشيشدن بحران را افزايش ميدهد. با اين حال آنگونه كه العربيه به نقل از يكي از مقامهاي اروپايي مدعي شده، «نشست وزراي دفاع اتحاديه اروپا روز دوشنبه براي بررسي بحران تنگه هرمز و بابالمندب برگزار ميشود.»
اين منبع ديپلماتيك با اشاره به ماموريتهاي دريايي در منطقه تصريح كرد: «وزراي دفاع اتحاديه، ارتقاي توانمنديهاي ناوگان آسپيدس در درياي سرخ را بررسي خواهند كرد. اكنون زمان مناسبي براي اين اقدام است و كايا كالاس نيز از كشورهاي عضو خواسته است تا توان اين ناوگان را افزايش دهند. ايتاليا نيز شركاي اروپايي را به افزايش مشاركت خود در ناوگان آسپيدس ترغيب ميكند. با اين حال اين گروه از كشورها (مدعي اند) به دنبال باج دهي به ايران نيستند.»
همصدايي شاهينها
در سطح سياسي، سخنراني بنيامين نتانياهو در مجمع عمومي نيز با تكرار ادعاهايي درباره ايران همراه بود؛ ادعاهايي كه در امتداد روايت امنيتي اسراييل و واشنگتن مطرح شد. دولت جديد كلمبيا نيز در اقدامي بيسابقه رابطه ديپلماتيك خود با ايران را قطع كرد.
به نوشته رويترز، دولت جديد كلمبيا كه رييسجمهور راستگراي آن مورد حمايت دونالد ترامپ، رييسجمهور امريكا قرار دارد با مطرح كردن ادعاهايي عليه ايران به آنچه «روابط ديپلماتيك با تهران» خواند، پايان داد. اين درحالي است كه بوگوتا سفارتي در تهران ندارد و اين كشور امريكاي لاتين طي سالهاي اخير با مشكلات داخلي و اقتصادي بسيار زيادي دست و پنجه نرم كرده و به نظر اين اقدام در راستاي دريافت كمكهاي اقتصادي ازسوي امريكا است. در مقابل، روسيه پس از ديدار سرگئي لاوروف و عباس عراقچي بر ضرورت حل و فصل ديپلماتيك بحران و نبود جايگزين براي گفتوگو تاكيد كرد. مجموعه اين تحركات نشان ميدهد فعل و انفعالهاي ديپلماتيك در نيويورك تا زمان تنظيم اين گزارش هنوز نتوانسته شكافهاي اصلي را پر كند، اما مسير مذاكره مرحلهاي و ميانجيگرانه، در غياب توافقي فراگير، تنها كانال موجود براي جلوگيري از تشديد بيشتر بحران باقي مانده است.
نشست اضطراري اعضاي «توافق مكه»
امنيت انرژي نيز به يكي از مهمترين متغيرهاي اين معادله تبديل شده است. حدود ۸۰ كشور در بيانيهاي در سازمان ملل خواستار بازگشايي فوري تنگه هرمز شدند و بر عبور ايمن كشتيها تاكيد كردند. در درياي سرخ نيز گزارشهاي مربوط به حملات و رهگيري موشكها در مسيرهاي نزديك به تاسيسات انرژي عربستان، بر نگرانيهاي بازار افزود و قيمت نفت را بالا برد. به باور شماري از تحليلگران، فشار ناشي از ناامني در هرمز و درياي سرخ، در كنار آثار آن بر قيمت انرژي و حملونقل، بازيگران منطقهاي را به حمايت از راهحل سياسي سوق داده است؛ راهحلي كه هم حق ايران براي تامين امنيت و منافع خود را درنظر بگيرد و هم مانع از گسترش بيشتر درگيري شود. همزمان با هرمز تنش در بابالمندب نيز افزايش يافته و همين متغير بستر را براي برگزاري نشست اضطراري وزراي خارجه عربستان، تركيه و عربستان فراهم كرد؛ سه بازيگري كه تفاهم مكه را تعريف كردند و حالا در جريان اين نشست به دنبال ترتيباتي هستند تا با توسل به اهرمهاي دفاعي از پادشاهي در برابر حملات حوثيها حمايت كنند؛ متغيري كه به باور بسياري از كارشناسان ميتواند معادلات منطقهاي را تغيير داده، جبهههاي تازه رويارويي را گشوده و زمينهساز جنگي فراگير در منطقه شود.