گروه اجتماعي
نتايج آخرين رصد گردش ويروس كرونا و آنفلوآنزا در كشور نشان ميدهد كه ابتلاي هر دو بيماري رو به افزايش است. مركز مديريت بيماريهاي واگير وزارت بهداشت كه جدولهاي هفتگي از وضعيت بيماريهاي تنفسي در كشور دارد، از ابتداي امسال، اين همزماني را تاييد كرده و رييس انجمن متخصصان عفوني هم ديروز به خبرگزاري ايلنا گفت كه علاوه بر تداوم شيوع آنفلوآنزا، افزايش موارد ابتلا به كرونا، از بهار سال ۱۴۰۵ آغاز شده و ميزان شيوع، از حدود يك درصد در فروردين ماه، به 17 درصد در هفتههاي اخير رسيده و احتمال ميرود در هفتههاي آينده نيز موارد ابتلا افزايش يابد.
آمار ابتلاي دو بيماري تنفسي در حالي از ابتداي امسال رو به افزايش رفته كه از نيمه شهريور، به دنبال تشديد تحريمهاي اقتصادي و انسداد مسير دريايي و دشواري واردات دارو و مواد اوليه دارويي، تامين واكسن آنفلوآنزا براي 6 گروه پرخطر از جمعيت كشور به يك دغدغه جدي تبديل شد. وزير بهداشت دو هفته قبل قول داده بود كه از اواخر شهريور، واكسن براي گروههاي پرخطر تامين شود كه در نهايت روز چهارشنبه اعلام شد كه 700 هزار دوز واكسن وارد و در شبكه بهداشت و داروخانهها توزيع شده و حدود 500 هزار دوز هم طي روزهاي بعد وارد خواهد شد.
آنفلوآنزاي فصلي، شايعترين عفونت حاد تنفسي در ايام سرد سال است و سازمان بهداشت جهاني توصيه ميكند كه پايان تابستان هر سال و حدود دو هفته قبل از موعد معمول شيوع بيماري، لازم است كه 6 گروه آسيبپذير شامل زنان باردار، كودكان زير 5 سال، مبتلايان بيماريهاي زمينهاي (بيماريهاي مزمن قلبي، ريوي، كليوي، اعصاب و روان، اختلال رشد، مشكلات كبد يا خون) مبتلايان بيماريهاي تضعيفكننده سيستم ايمني (بيماران HIV و مبتلايان سرطان) سالمندان بالاي 65 سال و كادر درماني، واكسن آنفلوآنزا دريافت كنند.
دليل اين توصيه، ريسك بالاي مرگ در اين بيماري، بهخصوص در افراد داراي زمينه مستعد براي آلودگي به ويروس است علاوه بر اينكه آنفلوآنزا ميتواند علائم ساير بيماريهاي مزمن را تشديد كند چنان كه در موارد شديد، ممكن است به ذاتالريه و حتي عفونت خوني منجر شود و بنابراين، واكسيناسيون بهترين راه جلوگيري از ابتلا براي جمعيت عمومي اما يك پيشگيري نجاتبخش براي گروههاي در معرض خطر است چون شدت و عوارض بيماري و مرگ ناشي از ابتلا را كاهش ميدهد.
سازمان بهداشت جهاني در گزارش فوريه 2025 اعلام كرد كه هر سال حدود يك ميليارد نفر از جمعيت جهان به آنفلوآنزاي فصلي مبتلا ميشوند كه تعداد بسيار زيادي از بيماران، بدون نياز به درمان، بهبود مييابند اما 3 تا 5 ميليون نفر از مبتلايان، دچار علائم شديد بيماري هستند و حدود 290 هزار تا 650 هزار نفر از بيماران، جان خود را از دست ميدهند.
بر اساس اين گزارش، ۹۹ درصد از مرگ كودكان زير ۵ سال كه به عفونتهاي تنفسي مرتبط با آنفلوآنزا مبتلا ميشوند، در كشورهاي در حال توسعه و بيشترين موارد مرگ مرتبط با آنفلوآنزا در مبتلايان بالاي 65 سال، در كشورهاي صنعتي اتفاق ميافتد.
طبق توصيه سازمان بهداشت جهاني، غير از مبتلاياني كه دچار علائم شديد بيماري شده و بايد هرچه سريعتر تحت درمان با داروهاي ضد ويروسي قرار بگيرند، بقيه بيماران كه داراي علائم خفيف بيماري هستند، براي جلوگيري از انتقال بيماري به ديگران بايد در خانه بمانند، استراحت كنند، مايعات فراوان بنوشند، ساير علائم مانند تب را درمان كنند و در صورت تشديد علائم، به پزشك مراجعه كنند.
در گزارشي كه مارس 2024 توسط سازمان بهداشت جهاني منتشر شد، بار بيماري و درواقع، خسارت اجتماعي و اقتصادي ناشي از ابتلا و همچنين، 4 همهگيري مرگبار آنفلوآنزا طي 110 سال اخير كه به مرگ حدود 60 ميليون بيمار منجر شد، بررسي شده بود.
همهگيري بزرگ آنفلوآنزا، در سال 1918 و بعد از جنگ جهاني اول و با ويروس H1N1 اتفاق افتاد كه حدود 500 ميليون نفر از جمعيت جهان (يكسوم جمعيت آن زمان دنيا) مبتلا شدند. تعداد قربانيان اين همهگيري، از تعداد كشتهشدگان جنگ جهاني اول بيشتر بود. در اين همهگيري 50 ميليون نفر جان خود را از دست دادند در حالي كه در طول جنگ جهاني اول و ظرف 4 سال 17 ميليون نفر كشته شده بودند.
دومين همهگيري مرگبار آنفلوآنزا موسوم به آنفلوآنزاي آسيايي و با ويروس H2N2، سال 1957 اتفاق افتاد و در طول يك سال، از جنوب چين به بريتانيا و ايالات متحده امريكا رسيد و تخمين زده ميشود كه يك تا 4 ميليون نفر كشته داشت.
همهگيري 1968 هنگكنگ با ويروس H3N2 از نسل ويروس H2N2 بود كه با الگوي مشابه شيوع پيدا كرد و در مدت يك سال، به بريتانيا و ساير نقاط اروپا، هند و استراليا رسيد و سربازان امريكايي كه از جنگ ويتنام بازميگشتند هم، اين ويروس را به ايالات متحده امريكا آوردند. در اين زمان، واكسن آنفلوآنزا ساخته و توزيع شده بود ولي تاثير مثبتي در كاهش شيوع ويروس نداشت و موجب مرگ بين يك تا چهار ميليون نفر شد .
همهگيري 2009 موسوم به آنفلوآنزاي خوكي، با سويه جديدي از ويروس H1N1 و تركيبي از ويروسهاي آنفلوآنزاي پرندگان، خوك و انسان با ويروس آنفلوآنزاي خوكي اوراسيايي، از مكزيك آغاز شد و به سرعت به بيش از ۲۰۰ كشور گسترش يافت. برآورد ميشود كه بين ۱۰۵ هزار تا ۳۹۵ هزار نفر بر اثر اين بيماري جان باختند.
توصيه WHO به واكسيناسيون به عنوان تنها راه پيشگيري
سازمان بهداشت جهاني، ويروسهاي آنفلوآنزاي فصلي را رديابي ميكند و و از طريق يك شبكه جهاني، ضمن رصد هر سويه ويروس آنفلوآنزا كه ميتواند به همهگيري منجر شود، توصيههايي براي واكسيناسيون ارائه ميدهد.
طبق گزارش سازمان بهداشت جهاني، هماكنون و با وجود توليد گسترده واكسن آنفلوآنزا، سالانه بين ۲۹۰ هزار تا ۶۵۰ هزار نفر در سراسر جهان بر اثر بيماريهاي مرتبط با آنفلوآنزا جان خود را از دست ميدهند در حالي كه كوويد- ۱۹ ظرف ۲ سال، جان بيش از ۵ ميليون نفر را در سراسر جهان گرفت.
سازمان بهداشت جهاني اين هشدار را دارد كه در حال حاضر و با توجه به همزماني شيوع آنفلوآنزا و كوويد- 19 احتمال افزايش مرگ و مير ناشي از آنفلوآنزا پررنگ است و به همين دليل، انجام واكسيناسيون، انجام آزمايش و استفاده از ماسك براي پيشگيري از هر دو ويروس اهميت زيادي دارد.
وضعيت واكسيناسيون در ايران چگونه است؟
توصيه سازمان بهداشت جهاني براي واكسيناسيون گروههاي پرخطر، در ايران هم رعايت ميشود اما امسال، به طور رسمي اعلام شد كه ايران توليد واكسن آنفلوآنزا نخواهد داشت چون توليدكننده ايراني انصراف داده است. بنابراين، واكسن مثل سالهاي قبل بايد از منابع خارجي تامين ميشد اما واردات واكسنهاي اروپايي با وجود ثبت سفارش در زمستان 1404، به دليل افزايش قيمت نهايي داروي ساخته شده در اروپا مختل شد و از آن سو، تحريم اقتصادي و محاصره دريايي ايران، به گراني قيمت ارز گره خورد و تامين واكسن آنفلوآنزا، تا هفته پاياني شهريور به يك معضل جدي براي وزارت بهداشت تبديل شد.
دوشنبه 30 شهريور مركز اطلاعرساني وزارت بهداشت و روابط عمومي سازمان غذا و دارو در اطلاعيهاي مشترك اعلام كردند: «تأخير در توليد و تحويل برخي توليدكنندگان خارجي، افزايش قيمت، محدوديتهاي ناشي از تحريمها، دشواري نقل و انتقال مالي و چالشهاي حملونقل بينالمللي، فرآيند تأمين واكسن آنفلوآنزا را با پيچيدگي و تأخير همراه كرده است. در سالهاي گذشته بخش قابل توجهي از واكسن آنفلوآنزا از منابع اروپايي تأمين ميشد، اما با توجه به عدم تحقق بهموقع اين مسير براي فصل جاري، وزارت بهداشت براي جلوگيري از تأخير بيشتر، تأمين واكسن از منابع جايگزين را نيز دنبال كرده است. در همين راستا، تأمين واكسن از منابع چين و روسيه انجام شده و ورود تدريجي آن به نظام بهداشتي كشور در حال پيگيري است. همزمان، تلاش براي تأمين واكسن از ساير منابع معتبر، ازجمله برخي منابع اروپايي، نيز ادامه دارد. با اين حال، درباره واكسنهاي اروپايي مانند Influvac و Vaxigrip، با وجود سفارشگذاري از ماههاي گذشته، تأمين و انتقال محمولهها تاكنون به مرحله قطعي و قابل عرضه در شبكه رسمي نرسيده است. وزارت بهداشت تأكيد ميكند ميان «سفارش و تأمين» و «ورود و عرضه رسمي» تفاوت وجود دارد. هر واكسن پس از ورود به كشور بايد مراحل قانوني ثبت، كنترل كيفيت، تأييد و توزيع را طي كند و رعايت الزامات حمل و نگهداري و زنجيره سرد آن نيز بايد قابل احراز باشد. واكسن مورد نياز برنامههاي بهداشتي در اولويت تأمين قرار دارد و پس از ورود و تأييد محمولهها، توزيع آن با اولويت گروههاي در معرض خطر و افراد واجد شرايط برنامههاي وزارت بهداشت انجام خواهد شد. زمان و نحوه توزيع واكسن در شبكه بهداشتي و همچنين داروخانهها، پس از قطعي شدن فرآيند تأمين و تأييد محمولهها، از سوي مراجع رسمي اعلام خواهد شد. وزارت بهداشت و سازمان غذا و دارو از مردم درخواست ميكنند تا زمان اعلام رسمي، از خريد واكسنهاي آنفلوآنزا از منابع غيررسمي و خارج از شبكه مجاز خودداري كنند. فرآوردههايي كه خارج از شبكه رسمي عرضه ميشوند، ممكن است از نظر اصالت، شرايط نگهداري و رعايت زنجيره سرد قابل تأييد نباشند. همچنين برخي واكسنهاي عرضه شده در خارج از شبكه رسمي ممكن است مربوط به فرمولاسيون نيمكره جنوبي باشند. بنابراين صرف مشاهده نام تجاري يك واكسن، به تنهايي به معناي مناسب بودن آن براي فصل پيش رو يا قابل تأييد بودن شرايط نگهداري آن نيست و تشخيص فرآورده قابل مصرف بايد بر اساس بررسيهاي رسمي سازمان غذا و دارو انجام شود. با توجه به محدوديت منابع و ضرورت اولويتبندي، سالمندان، افراد داراي بيماريهاي زمينهاي و ساير گروههاي در معرض خطر، مطابق دستورالعملهاي وزارت بهداشت، در اولويت دريافت واكسن قرار خواهند داشت. در كنار واكسيناسيون، رعايت اصول خودمراقبتي در كاهش خطر ابتلا و انتقال بيماريهاي تنفسي اهميت دارد. تهويه مناسب فضاهاي بسته، شستوشوي مرتب دستها، پرهيز از تماس نزديك با افراد داراي علائم بيماري، استفاده از ماسك در محيطهاي شلوغ و بسته و مراجعه به مراكز درماني در صورت بروز علائم شديد، از جمله توصيههاي مهم بهداشتي است.»
دشواري واردات انواع دارو و مواد اوليه مورد نياز كارخانههاي داروسازي كشور در شرايط فعلي، پيش از اين هم توسط وزير بهداشت و رييس سازمان غذا و دارو مورد اشاره قرار گرفته بود. محمدرضا ظفرقندي ظرف روزهاي اخير گفته بود كه هزينه حمل و نقل 10 برابر افزايش يافته و رييس سازمان غذا و دارو هم در توضيح دليل توقف توليد واكسن آنفلوآنزاي ايراني هم گفته بود: «واكسن آنفلوآنزاي وارداتي كه در سالهاي گذشته استفاده ميشد، واكسن نوتركيب نبود، اما واكسن ايراني توليد شده، نوتركيب است. واكسنهاي نوتركيب در بازار جهاني قيمت بالاتري دارند و انتظار اين بود كه واكسن ايراني نيز با قيمتي در سطح واكسن نوتركيب خارجي يا درصدي از آن عرضه شود. در سالهاي گذشته تلاش ميشد قيمت واكسن ايراني در محدوده قيمت واكسن وارداتي تعيين شود، اما واكسن وارداتي به دليل نوع توليد، قيمت پايينتري داشت. با وجود قيمت پايينتر واكسن ايراني، استقبال كافي از آن صورت نگرفت و متأسفانه در دو، سه سال گذشته، شايد نيمي يا حتي بيشتر از توليد واكسن آنفلوآنزاي ايراني به دليل نبود تقاضاي كافي در پايان فصل مصرف، معدوم شد كه زيان قابل توجهي به توليدكننده وارد كرد. امسال نيز شركت توليدكننده اعلام كرد كه از توليد واكسن آنفلوآنزا خارج ميشود كه اين موضوع خبر خوبي نيست؛ چرا كه در شرايطي كه ظرفيت توليد داخلي ميتوانست كمككننده باشد و شرايط تأمين جهاني نيز تغيير كرده، يك توليدكننده داخلي به دليل مسائل مربوط به قيمتگذاري از اين حوزه خارج شده است.»
طبق اخرين اعلام رييس سازمان غذا و دارو، تا هفته قبل براي واردات حدود يك ميليون دوز واكسن برنامهريزي شده بود كه روز چهارشنبه اول مهر ماه، توزيع 700 هزار دوز شامل 350 هزار دوز براي شبكه بهداشت و توزيع براي گروههاي پرخطر (مادران باردار، كودكان ۶ ماهه تا ۵ ساله، سالمندان بالاي ۶۵ سال، بيماران مبتلا به بيماريهاي زمينهاي، افراد داراي نقص ايمني، بيماران سرطاني، كادر درماني بيمارستانها و درمانگاهها، جانبازان) و 350 هزار دوز براي داروخانهها اعلام شد و رييس سازمان غذا و دارو گفت كه در هفته اول مهر هم حدود 400 تا 500 هزار دوز ديگر وارد كشور خواهد شد كه اين واكسن وارداتي، از كشور چين است اما واكسنهايي از روسيه و اروپا نيز در راه است و به زودي وارد ميشود.
امسال با چه شرايطي مواجهيم؟
طبق اعلام مركز مديريت بيماريهاي واگير وزارت بهداشت، نيمه اسفند پارسال، ۹.۵ درصد از مراجعان سرپايي، داراي علائم شبه آنفلوانزا ILI و ۹.۳ درصد از مراجعان بستري داراي علائم عفونت شديد حاد تنفسي SARI بودند و از ۱۶۰ نمونه تنفسي از مراجعان بستري داراي تظاهرات «ILI» يا «SARI» نتايج 0.6 درصد از آزمايشهاي كوويد - 19 و نتايج 3.7 درصد آزمايشهاي آنفلوآنزا در اين نمونهها، مثبت بود.
اول تير امسال، وزارت بهداشت در گزارش جديد اعلام كرد كه وضعيت آنفلوآنزا در ۵ استان بالاتر از آستانه هشدار بالاست به نحوي كه ۴.۹ درصد از مراجعان سرپايي، داراي علائم شبه آنفلوانزا «ILI» و ۵.۸ درصد از مراجعان بستري، داراي علائم تنفسي شديد «SARI» هستند و استانهاي چهارمحال و بختياري با ۲۳.۵ درصد، خوزستان با ۱۸.۳ درصد، بوشهر با ۱۵.۶ درصد، همدان با ۱۱.۳ درصد و قم با ۱۱.۱ درصد موارد مثبت آنفلوانزا، بالاتر از آستانه هشدار بالا قرار گرفتهاند. استانهاي گلستان با ۹.۱ درصد، البرز با ۶.۵ درصد و مازندران با ۵.۵ درصد موارد مثبت آنفلوآنزا هم كمتر از آستانه هشدار بالا قرار دارند و ۵۲ درصد موارد مثبت آنفلوآنزا، در گروه سني كودكان گزارش شده چنانكه ۸.۸ درصد موارد مثبت براي گروه سني كمتر از ۲ سال، 20.2 درصد براي گروه سني ۲ تا ۵ سال و 23 درصد براي گروه سني ۶ تا ۱۵ سال گزارش شده است.
هفته اول مرداد، گزارش وزارت بهداشت حاكي از افزايش افراد داراي علائم شبه آنفلوآنزا و علائم تنفسي شديد بود چنان كه ۷.۶ درصد از مراجعان سرپايي، داراي علائم شبه آنفلوآنزا و ۸.۸ درصد از مراجعان بستري، داراي علائم تنفسي شديد بودند. در همين هفته، استانهاي خوزستان با 18.7 درصد و بوشهر با ۱۲.۵ درصد نمونه مثبت آنفلوآنزا، بالاتر از آستانه هشدار بالا قرار گرفتند و ۴۱.۶ درصد موارد مثبت آنفلوآنزا در گروه سني كودكان گزارش شد (۱۱.۹ درصد براي گروه سني كمتر از ۲ سال، 8.3 درصد براي گروه سني ۲ تا ۵ سال و 21.4 درصد براي گروه سني ۶ تا ۱۵ سال)
از نيمه شهريور اخبار از افزايش موارد ابتلاي كرونا در استانهاي مختلف حكايت داشت و رييس مركز تحقيقات مقاومت ميكروبي دانشگاه علومپزشكي تهران، افزايش ابتلاي كرونا با زيرسويه اوميكرون و آنفلوآنزاي نوع B را در كشور تاييد كرد. در طول دو هفته پاياني شهريور 7 دانشگاه علوم پزشكي در استانهاي خراسان شمالي، كرمان، خراسان رضوي، مركزي، بوشهر، گلستان و يزد از افزايش موارد ابتلاي كرونا خبر دادند.
15 شهريور دانشگاه علوم پزشكي استان خراسان شمالي از همزماني افزايش شيوع كرونا و آنفلوآنزا در اين استان خبر داد و اعلام كرد كه در حال حاضر بيشتر بيماري ويروسي شايع در اين استان، در ابتدا كرونا و بعد از آن آنفلوآنزا است.
18 شهريور، دانشگاه علوم پزشكي رفسنجان خبر داد كه حدود ۴۰ درصد از مراجعان سرپايي به درمانگاهها در رفسنجان مبتلا به عفونتهاي تنفسي از جمله آنفلوآنزا و كرونا هستند و در هفتههاي اخير، سير آنفلوآنزا و كرونا در شهرستان رفسنجان روند افزايشي داشته و تعداد مراجعان به درمانگاهها، مطبها و بيمارستانها افزايش يافته است.
23 شهريور، دانشگاه علوم پزشكي نيشابور از روند صعودي موارد مثبت كرونا خبر داد و اعلام كرد كه حدود ۱۹ درصد از تست كروناي بيماران بستري در مراكز درماني شهرستان با علائم عفونتهاي حاد تنفسي، مثبت بوده است.
21 شهريور، دانشگاه علوم پزشكي اراك از افزايش ابتلاي كرونا و تعداد سه الي چهار برابري مبتلايان در مقايسه با شمار بيماران آنفلوآنزاي استان خبر داد
هفته پاياني شهريور، دانشگاه علوم پزشكي بوشهر هم از شناسايي 9 مبتلاي كرونا در استان ظرف ماه مرداد خبر داد
همزمان دانشگاه علوم پزشكي گلستان هم 17 نمونه مثبت كرونا از 107 تست ارسالي از بيمارستانها و مراكز سرپايي استان ثبت كرد.
28 شهريور دانشگاه علوم پزشكي يزد هم از آغاز روند افزايشي بروز كرونا از نيمه دوم مردادماه خبر داد و اعلام كرد كه اين افزايش قابل توجه بوده و در هفته پاياني شهريور ۱۲ درصد نمونههاي بستري از نظر كرونا مثبت شده است.
گزارش استانها در حالي منتشر ميشد كه رييس مركز مديريت بيماريهاي واگير وزارت بهداشت هم در گفتوگو با خبرگزاري ايسنا در روزهاي اخير، همزماني افزايش ابتلا به كرونا و آنفلوآنزا از ابتداي شهريور را تاييد كرد و گفت: «در هفته منتهي به ۲۱ شهريور و در بين مبتلايان به علائم عفونتهاي تنفسي، ميزان مثبت شدن تست كرونا ۱۱.۷ درصد و آنفلوآنزا حدود ۴ درصد بود و روند موارد هر دو بيماري قدري افزايشي بوده است.»
طبق آخرين گزارش وزارت بهداشت در هفته پاياني شهريور، بروز كرونا در كشور براي پنجمين هفته متوالي در حال افزايش است و ۶.۵ درصد از مراجعان سرپايي، داراي علائم شبه آنفلوانزا «ILI» و ۷.۴ درصد از مراجعان بستري داراي علائم تنفسي شديد «SARI» هستند و شيوع آنفلوآنزا در گروه سني كودكان هم افزايش يافته چنان كه ۳۲.۴ درصد موارد مثبت آنفلوآنزا مربوط به گروه سني كودكان است (۹.۳ درصد براي گروه سني كمتر از ۲ سال، 12 درصد براي گروه سني ۲ تا ۵ سال و 11.1 درصد براي گروه سني ۶ تا ۱۵ سال)
طبق همين گزارش، تعداد موارد مثبت آنفلوآنزا در استان بوشهر ۲۵.۳ درصد، استان هرمزگان 8.6 درصد و استان خوزستان ۵.۶ درصد گزارش شده است.