انگليس و سرقت فرهنگي از مجسمههاي تاريخي يونان
محمود فاضلي
موضوع انتقال غيرقانوني مجسمههاي پارتنون يونان كه در اوايل دهه ۱۸۰۰ توسط لرد «الگين»، سفير وقت بريتانيا در امپراتوري عثماني، به بريتانيا منتقل شد، همچنان مورد اختلاف دو كشور در عرصه فرهنگي است. اين مجسمهها در سال 1816 در موزه بريتانيا انبار شد و سرانجام از 1936 در سالن ويژهاي در موزه بريتانيا به نمايش گذاشته ميشود. طي دهههاي اخير يونان تلاشهاي زيادي براي كسب مجدد اين مجسمههاي مرمري انجام داده كه به نتيجه نرسيده است. موزه بريتانيا در سال ۲۰۰۷ اعلام كرد كه تمايل دارد مجسمههاي پارتنون را بهطور موقت به يونان قرض دهد مشروط به اينكه طرف يوناني مالكيت موزه بر اين مجسمهها را بهرسميت بشناسد، خواستهاي كه از سوي دولت يونان بهشدت رد شد.
اخيرا روزنامه بريتانيايي «تلگراف» مدعي شده، مذاكرات ميان يونان و موزه بريتانيا درباره آينده مجسمههاي معبد پارتنون آكروپليس متوقف شده و در حال حاضر هيچ گفتوگويي ميان طرفين صورت نميگيرد. اين روزنامه مدعي است يونان از سال ۲۰۲۱ مذاكرات با موزه بريتانيا را در چارچوب تلاش براي بازگرداندن اين آثار از سر گرفته بود، اما اين مذاكرات بهدليل «نااميدي طرف يوناني از فقدان پيشرفت»، عملا به پايان رسيده و هيچ پيشبيني در مورد احتمال ازسرگيري گفتوگوها وجود ندارد.
علت اصلي توقف اين مذاكرات، اختلاف دوطرف در مورد پذيرش قرارداد اماني بلندمدت از سوي يونان است. موزه بريتانيا بر اين موضع پافشاري ميكند كه تنها ميتواند مجسمهها را به يونان قرض دهد، چرا كه قانون اجازه واگذاري قطعي اشياي مجموعه اين موزه را نميدهد. بنبست در اين مذاكرات پس از افتتاح نمايشگاه «تاپستري بايو» در موزه بريتانيا رخ داد، اثري كه با تاييد رييسجمهوري فرانسه، به صورت اماني به بريتانيا سپرده شد. موزه بريتانيا پيشنهاد كرده بود كه مدل اماني «تاپستري بايو» از فرانسه به بريتانيا ميتواند در مورد مجسمههاي پارتنون نيز استفاده شود. آتن اصرار دارد كه مجسمههاي پارتنون موزه بريتانيا، بايد به ساير مجسمههاي اين معبد در موزه آكروپليس بپيوندند.
در 22ماه مه سال جاري ميلادي كميته بين دولتي يونسكو براي بازگشت اموال فرهنگي به كشورهاي مبدا (ICPRCP) در بيست و پنجمين نشست خود براي نخستينبار اعلام كرد كه مجسمههاي معبد پارتنون آكروپليس بخش جداييناپذير ميراث فرهنگي يونان بوده و پيوندي ناگسستني با هويت فرهنگي اين كشور دارند. اين تصميم كه در قالب يك توصيهنامه رسمي صادر شد، بار ديگر بازگشت اين آثار مذكور را در سطح بينالمللي مطرح كرد. در اين نشست، هيات يوناني با تشريح سابقه اين پرونده، بر قانوني بودن بودن مطالبه آتن جهت بازگشت و يكپارچهسازي اين آثار در موزه آكروپوليس آتن تاكيد كرد.
در استدلالهاي طرف يوناني، تاكيد ميشود كه لرد الگين، سفير بريتانيا در امپراتوري عثماني، اين مجسمهها را بدون مجوز قانوني و در غياب هرگونه سند رسمي عثماني از پارتنون جدا كرده است. همچنين به خسارات جدي واردشده به اين آثار در جريان جداسازي خشونتبار مجسمهها و مداخلات بعدي اشاره شده است.
تلاشهاي مكرر يونان براي يافتن راهحل تاكنون به نتيجهاي نرسيده و دليل اين بنبست را اصرار موزه بريتانيا بر قرض دادن مجسمهها به عنوان راهحل محوري مورد نظر خود ميداند، موضعي كه يونان در طول سالهاي گذشته آن را رد كرده است. طرف يوناني از بريتانيا ميخواهد تا اراده سياسي لازم براي پايبندي به توصيههاي بينالمللي را از خود نشان دهد. اما هيات بريتانيا ضمن مخالفت خود بر «قانوني بودن» دسترسي به اين آثار و محدوديتهاي قانوني داخلي براي استرداد آنها تاكيد كرد. در آخرين نشست كميته بين دولتي يونسكو، تمامي كشورها از موضع آتن حمايت كردند. حتي تركيه نيز اعلام كرد كه هيچ سند رسمي عثماني مبني بر تاييد انتقال قانوني اين مجسمهها وجود ندارد و از بريتانيا خواست در مجامع بينالمللي به فرمان سلطاني استناد نكند. حتي توصيهنامهاي كه توسط كميته مذكور صادر شد «ابراز نگراني عميق از طولاني شدن اين پرونده، دعوت از دوطرف براي تقويت مذاكرات با در نظر گرفتن ابعاد تاريخي، فرهنگي، حقوقي و اخلاقي موضوع، درخواست از مديركل يونسكو براي فراهم كردن زمينه ديدارهاي ضروري ميان يونان و بريتانيا جهت دستيابي به راهحل مورد توافق مشترك و تصميم به گنجاندن اين موضوع در دستور كار بيست و ششمين نشست كميته» مورد توجه قرار گرفته بود. چندي پيش نيز به ابتكار حزب «ائتلاف چپ» يونان نامه مشتركي درباره مجسمههاي پارتنون توسط رهبران سياسي پنج حزب سياسي پارلماني تهيه شد. در اين پيشنهاد تشكيل يك كميته در پارلمان انگليس با حضور نمايندگان يونان و انگليس و با مشاركت يونسكو تاكيد شد.
در اين نامه آمده است مجسمههاي پارتنون فقط نمونهاي از ارزشهاي غيرقابل محاسبه ميراث فرهنگي باستان نيستند آنها متعلق به تماميت فرهنگي و معماري و يكي از مهمترين نشانههاي فرهنگي جهاني و ميراث ماندگار يونان هستند. دقيقا به همين دليل است كه بازگشت آنها به جايي كه به آنجا تعلق دارد براي همه يونانيها اهميت ويژهاي دارد و درخواست ما، حاميان بيشتري در خارج از كشور از جمله صداهاي مهمتري در انگليس پيدا ميكند.