نگاهي به سليقه موسيقي نسلي كه ميان استريم، شبكه‌هاي اجتماعي و هوش مصنوعي بزرگ شده است
وقتي درباره نسل Z حرف مي‌زنيم، منظور يك سليقه موسيقي واحد نيست. اين نسل در محيطي بزرگ شده كه تقريبا هر آهنگي، از يك قطعه تازه منتشرشده تا يك ترانه چند دهه قبل، با چند لمس روي گوشي در دسترس است. بنابراين سوال جالب‌تر اين نيست كه «نسل Z چه آهنگي گوش مي‌دهد؟»؛ بلكه اين است كه «چه چيزي باعث مي‌شود يك آهنگ براي او مهم، قابل‌اشتراك يا ماندگار شود؟»
انتخاب موسيقي ديگر فقط به ژانر محدود نيست
گزارش‌هاي بين‌المللي نشان مي‌دهند شنوندگان امروز به موسيقي‌هاي متنوع‌تري دسترسي دارند و براي گروه‌هاي جوان‌تر، دسترسي به موسيقي از كشورهاي مختلف اهميت ويژه‌اي پيدا كرده است. در مطالعه IFPI، ۶۵ درصد افراد ۱۶ تا ۲۴ ساله گفته‌اند دسترسي به موسيقي از نقاط مختلف جهان برايشان مهم است. اين يعني مرز ميان «موسيقي خارجي»، «موسيقي محلي» و «موسيقي ترند» براي نسل جوان تا حدي انعطاف‌پذيرتر شده است. از طرف ديگر، استريم باعث شده انتخاب موسيقي بسيار شخصي‌تر شود. يك نفر ممكن است صبح موسيقي آرام گوش كند، هنگام ورزش سراغ هيپ‌هاپ برود و شب يك آهنگ قديمي را دوباره پخش كند؛ بدون اينكه لازم باشد خودش را در يك ژانر مشخص تعريف كند.
الگوريتم‌ها فقط آهنگ پيشنهاد نمي‌كنند؛ سليقه را هم شكل مي‌دهند
در گذشته، راديو، تلويزيون و دوستان نقش مهمي در كشف آهنگ داشتند. امروز الگوريتم‌هاي پيشنهاددهنده نيز وارد اين زنجيره شده‌اند. وقتي كاربر يك آهنگ، هنرمند يا ويدئو را دنبال مي‌كند، پلتفرم بر اساس رفتار او گزينه‌هاي بعدي را پيشنهاد مي‌دهد. اين موضوع مي‌تواند چرخه‌اي بسازد: يك قطعه در يك ويدئوي كوتاه ديده مي‌شود، كاربران آن را وارد ويدئوهاي خود مي‌كنند، جست‌وجوي آهنگ بالا مي‌رود و سپس افراد بيشتري آن را در سرويس‌هاي موسيقي پيدا مي‌كنند. در نتيجه، موسيقي گاهي حتي قبل از اينكه مخاطب نام خواننده را بداند، از طريق يك كليپ كوتاه وارد زندگي او مي‌شود.
چرا آهنگ‌هاي قديمي دوباره محبوب مي‌شوند؟
در دنياي ديجيتال، «قديمي» لزوما به معني «فراموش‌شده» نيست. يكي از جذاب‌ترين ويژگي‌هاي موسيقي امروز، بازگشت مداوم به گذشته است. آهنگي كه شايد هنگام انتشارش براي نسل جديد ساخته نشده بود، مي‌تواند سال‌ها بعد از طريق يك ويدئوي كوتاه، يك سريال يا يك ترند دوباره كشف شود. پژوهش‌هاي مربوط به نوستالژي موسيقايي نشان داده‌اند موسيقي دوره نوجواني مي‌تواند ارتباط عاطفي قدرتمندي با خاطرات و هويت افراد پيدا كند. در عين حال، گزارش‌هاي مربوط به مصرف صوتي نسل Z نيز به حضور و بازگشت صداهاي قديمي در سليقه اين نسل اشاره كرده‌اند. پس «قديمي بودن» لزوما نقطه‌ضعف يك آهنگ نيست. براي يك شنونده جوان، آهنگ قديمي مي‌تواند همزمان تازه، متفاوت و قابل استفاده براي ساختن يك حال‌وهواي شخصي باشد.
موسيقي فقط سرگرمي نيست؛ بخشي از هويت و حال‌وهواي روزانه است
براي بسياري از جوانان، انتخاب موسيقي مي‌تواند راهي براي بيان حال‌وهواي لحظه‌اي باشد:
«امروز اين حس را دارم»،
«اين آهنگ يادآور يك نفر است»
يا «اين صدا با سبك زندگي من جور است».
پژوهش جامعه‌شناختي Juliette P. Gagné در سال ۲۰۲۴، بر اساس مصاحبه با ۱۵ جوان ۱۷ تا ۱۹ ساله، نشان داد كه موسيقي همچنان با نحوه ارايه تصوير فرد از خودش ارتباط دارد؛ اما سليقه موسيقايي به‌تنهايي نمي‌تواند اطلاعات سريع و قابل اعتمادي درباره شخصيت فرد در اختيار ما قرار دهد. اين نكته مهم است: يك نفر ممكن است امروز موسيقي شاد گوش دهد و فردا موسيقي غمگين، بدون اينكه اين تغيير الزاما نشان‌دهنده تغيير شخصيت او باشد. موسيقي مي‌تواند ابزار تنظيم فضا و احساس باشد، نه فقط برچسب هويت.
آيا موسيقي روي حال ما اثر مي‌گذارد؟
پژوهش‌هاي مختلف نشان داده‌اند موسيقي مي‌تواند با احساسات، خاطرات و تجربه روزمره ارتباط داشته باشد. در يك مطالعه آزمايشي در سال ۲۰۲۴ روي ۷۶ جوان بزرگسال، شركت‌كنندگان پس از گوش دادن به موسيقي Lo-fi كاهش معناداري در اضطراب لحظه‌اي نشان دادند. در بخش مصاحبه نيز برخي شركت‌كنندگان از احساس آرامش، كمك به خواب و ايجاد حالات ذهني مثبت صحبت كردند. با اين حال، اين پژوهش يك مطالعه مقدماتي و محدود بود و نبايد نتيجه آن را به همه افراد يا همه سبك‌هاي موسيقي تعميم داد. بنابراين بهتر است به جاي اينكه بگوييم «اين موسيقي حتما حال همه را خوب مي‌كند»، بگوييم موسيقي مي‌تواند براي بعضي افراد ابزاري براي آرام شدن، تمركز، انگيزه‌گرفتن يا ايجاد يك فضاي احساسي باشد.
هوش مصنوعي؛ سوال تازه‌اي براي نسل جديد
هوش مصنوعي هم نحوه ساخت موسيقي را تغيير مي‌دهد و هم سوال‌هاي تازه‌اي درباره خلاقيت ايجاد مي‌كند.
اين فناوري حالا وارد توليد، توصيه و تجربه موسيقي شده است. هوش مصنوعي مي‌تواند پيدا كردن موسيقي و ساخت صداهاي جديد را آسان‌تر كند، اما همزمان پرسش‌هايي درباره مالكيت هنري، تقليد صداي خواننده و نقش خلاقيت انساني ايجاد كرده است. در گزارش IFPI، ۷۹ درصد پاسخ‌دهندگان گفته‌اند خلاقيت انساني براي خلق موسيقي ضروري است. همچنين ۷۴ درصد افرادي كه از قابليت‌هاي هوش مصنوعي در موسيقي آگاه بوده‌اند، با استفاده بدون اجازه از هوش مصنوعي براي تقليد يا جعل صداي هنرمندان مخالفت كرده‌اند. اين اعداد نشان مي‌دهند حتي در عصر هوش مصنوعي، مساله «انسان پشت موسيقي» همچنان براي بسياري از شنوندگان مهم است.
چرا موسيقي نسل Z اينقدر متنوع شده است؟
پاسخ را بايد در كنار هم گذاشتن چند عامل ديد: دسترسي تقريبا نامحدود به آهنگ‌ها، سرويس‌هاي استريم، الگوريتم‌هاي پيشنهاددهنده، شبكه‌هاي اجتماعي، فرهنگ ويدئوهاي كوتاه و ارتباط دايمي ميان كاربران كشورهاي مختلف. در چنين محيطي، يك آهنگ لازم نيست حتما در زمان انتشارش موفق شده باشد. ممكن است سال‌ها بعد يك بخش كوتاه از آن در يك ويدئو وايرال شود و ناگهان نسل جديد آن را كشف كند. به همين دليل، سليقه موسيقي نسل Z مي‌تواند همزمان مدرن و نوستالژيك باشد.
جمع‌بندي؛ موسيقي نسل Z بيشتر از يك «ليست آهنگ» است
اگر بخواهيم در يك جمله توضيح دهيم چرا موسيقي براي نسل Z متفاوت به نظر مي‌رسد، مي‌توان گفت اين نسل در جهاني به موسيقي دسترسي دارد كه در آن انتخاب تقريبا نامحدود است. به همين دليل، سليقه موسيقي مي‌تواند سريع تغيير كند، از يك كشور به كشور ديگر عبور كند، از يك ترند به آهنگي قديمي برسد و دوباره به يك سبك كاملا جديد برگردد. اول: استريم و گوشي هوشمند، كشف و مصرف موسيقي را ساده‌تر و شخصي‌تر كرده‌اند. دوم: موسيقي قديمي به لطف پلتفرم‌هاي ديجيتال و فرهنگ ويدئوهاي كوتاه مي‌تواند دوباره وارد زندگي نسل جوان شود؛ بنابراين مرز «قديمي» و «جديد» هميشه تعيين‌كننده نيست. سوم: موسيقي با هويت، خاطره و حال‌وهواي روزمره ارتباط دارد، اما سليقه موسيقي به‌تنهايي ابزار قابل اعتمادي براي قضاوت درباره شخصيت افراد نيست. شايد مهم‌ترين تفاوت نسل Z اين نباشد كه چه موسيقي‌اي گوش مي‌دهد؛ بلكه اين باشد كه امروز بيش از هر نسل ديگري امكان انتخاب، كشف و بازتعريف موسيقي مورد علاقه‌اش را دارد.
منابع منتخب
- IFPI - Engaging with Music
- IFPI - گزارش‌هاي مربوط به موسيقي و هوش مصنوعي
- Edison Research - The Gen Z Audio Report, 2025
- Gagné, J. P. (2024) - What My Music Says About Me: Re-evaluating the ‘Badge’ Function of Music in the Context of Streaming
- Dsouza, M. P. et al. (2024) - ‘I would want to listen to it as a medicine’ – Lo-fi music and state anxiety, a mixed-methods pilot study on young adults
- Yeung, T. Y.-C. (2023) - Revival of positive nostalgic music during the first Covid-19 lockdown in the UK