زمين‌هاي خالي شهر!
بهروز مرباغي
تقريبا در تمام طرح‌هاي جامع و كلان‌شهرها، ازجمله تهران، يكي از مهم‌ترين مسائل و موضوعات، مساحت شهر است و، تقريبا در تمام موارد منجر به گسترش شهر و افزايش مساحت آن مي‌شود. اين گسترش شهر، در خوش‌بينانه‌ترين وجه، ناشي از افزايش نفوس شهر و نياز به فضاهاي جديد است و متاسفانه، در موارد بسياري هم ناشي از دخالت‌هاي غيرعلمي و احتمالا سودجويانه است. همين كه زميني از خارج محدوده شهر وارد محدوده قانوني شود، ارزش افزوده بالايي پيدا مي‌كند و همين امر وسوسه‌انگيزترين انگيزه براي برخي اعمالِ نفوذها در گسترش شهرها است. اما، اگر با ديد كارشناسانه و غيرسياسي به موضوع بنگريم، گسترش شهرها ناشي از نتايج مطالعات مشاوران شهرساز است كه نهايتا براي پاسخگويي به نياز جمعيت شهر مرزهاي شهر را جابه‌جا مي‌كنند تا فضا براي ساكنين احتمالي آينده باز شود. بهتر آن است كه ما بر اين وجه از علل توسعه فضايي شهر تمركز كنيم. در اينجا، دو پرسش اساسي و اوليه را بايد كنكاش كرد؛ نخست: آيا مطالعات مشاور در مورد افزايش آتي نفوس شهر دقيق است؟ دوم: آيا راه‌حل براي اسكان اين افزايش جمعيت فقط گسترش مساحت شهر است؟ پيشنهاد و راه‌حل ديگري نيست؟ در مورد پرسش اول، عموما مي‌توان ترديدهايي را روا دانست. حداقل با تجربه ساليان گذشته، اين پيش‌بيني‌ها عموما دقيق نبوده‌اند. هر چند مشاوران شهرساز معمولا دو يا سه سناريو را پيش‌بيني مي‌كنند و براي هر يك راه‌حلي ارايه مي‌كنند. با اين حال، در اغلب موارد، اين پيش‌بيني‌ها دقيق از آب درنيامده‌اند. دلايل اين امر در حد و حوصله اين يادداشت نيست. به همين خاطر، از اين پرسش رد مي‌شويم و با فرض نياز به فضاهاي جديد براي اسكان جمعيت جديد، به موضوع دوم مي‌رسيم: آيا تنها راه، گسترش شهرها است؟ در اين يادداشت فقط به يك گزينه ديگر اشاره مي‌كنيم: استحصال زمين‌هاي رها شده در سطح شهر! در تمام شهرهاي كشور، به ويژه در تهران، در تمام مناطق شهري، زمين‌هاي رها شده شهري وسيعي وجود دارد. اگر اين زمين‌ها تقويم، شناسايي و سپس استحصال شوند، ظرفيت بسيار بزرگي براي اسكان به وجود مي‌آيد. از شاخص‌ترين انواع اين زمين‌ها، مي‌توان به فضاهايي اشاره كرد كه بر اثر تغيير كاربري فضا تبديل به زمين باير شده‌اند. كارخانه‌ها و كارگاه‌هايي كه براساس قانون خروج صنعت از شهر در گوشه و كنار شهر تعطيل شدند، الان فضاهاي بلااستفاده‌اي هستند كه تنها ممكن است تحت عنوان «فضاهاي بي‌دفاع شهري» از آنها نام برد كه ممكن است بزه‌خيز هم باشند. ممكن است تعداد زيادي از پهنه‌ها در مالكيت دولت يا نهادهاي عمومي باشند، ولي بخش‌هايي هم مالك خصوصي دارند و بلااستفاده ماندن آنها غير از خسارت براي شهر، نتيجه و عاقبتي ندارند. اينها را مي‌شود احيا و از گسترش شهر اجتناب كرد.
معمار و مدرس دانشگاه