مسائلي از جنگ بزرگ

آمار كشته‌هاي آن جنگ هرگز به درستي معلوم نشد. ده ميليون، بيست ميليون، يا بيشتر، كسي نمي‌داند. آمارها مبهم و غيرقطعي‌اند. فقط همه مي‌دانند كه جنازه‌هايي كه آن جنگ پشت سر خود باقي گذاشت، عدد بزرگي شد. چهار سال و سه ماه و دو هفته به درازا كشيد و چند امپراتوري، مثل آلمان و اتريش و روسيه و عثماني را -  در جريان درگيري‌ها يا در انتهاي ماجرا -  از پا انداخت. در يازدهمين ساعت از يازدهمين روز ماه يازدهم رسما به پايان رسيد، اما مسائلي كه شروع‌كنندگانش مدعي تدبيرشان بودند حل‌ناشده، و حتي بدتر از قبل، باقي ماندند. زخم‌هايي هم روي جوامع باقي گذاشت كه براي فاشيست‌ها و نازي‌ها و برخي ديگر بسيار به كار آمد. آن زمان و نيز تا مدتي بعد، آن را جنگ بزرگ مي‌شناختند و بعدتر، براي تشخيصش از جنگ بزرگ بعدي، جنگ اول جهاني ناميدند. البته از ديد بسياري از مردم دنيا، آن جنگ -  آن شر بزرگ -  جنگي اساسا اروپايي بود. از اروپا، از دل رقابت‌هاي ميان دولت‌هاي آنجا شعله كشيد و در همان قاره هم به انتها رسيد. درست است كه عثماني هم در اتحاد با آلمان وسط پريد و اهدافي در سر داشت و نيز امريكايي‌ها هم اواخرش به ماجرا اضافه شدند، اما طرف‌هاي اصلي آن جنگ فقط اروپايي‌ها بودند. اروپايي‌هايي كه تصميم گرفته بودند در جنگي براي پايان دادن به همه جنگ‌ها، برنده رقابت‌شان را يك بار براي هميشه معلوم كنند. فكرش را نمي‌كردند جنگ بيشتر از چند هفته يا حداكثر چند ماه طول مي‌كشد. پيش‌بيني نمي‌كردند آن‌همه تلفات مي‌گيرد و چنان ويراني بزرگي به بار مي‌آورد. جز اقليتي از صلح‌طلبان و كساني كه مرگ و تباهي را قطعي مي‌ديدند، همه حتي مردم عادي به استقبالش رفتند. شعارهاي حكومت‌هاي‌شان را نه فقط باور كردند، كه با اشتها بلعيدند و داوطلب خدمت نظامي شدند. چنان كه آلن تيلور مي‌نويسد «ملل اروپايي مشتاقانه به سوي جنگ خيز برداشتند. اما براي هيچ‌يك از آنان اين جنگ، جنگ تجاوزكارانه نبود. هر ملتي گمان مي‌برد كه از موجوديت خود دفاع مي‌كند، ولو اينكه شيوه دفاع، تهاجم به قلمرو ديگري باشد. از 1871 بين قدرت‌هاي بزرگ جنگي درنگرفته بود. همه كساني كه در عنفوان جواني بودند معني جنگ را نمي‌دانستند. همه تصور مي‌كردند كه جنگ قاعدتا از چند لشكركسي بزرگ و چند نبرد بزرگ تشكيل مي‌شود كه به سرعت درباره آن تصميم اتخاذ مي‌شود. تصور مي‌رفت كه جنگ شايد اندكي پيش از كريسمس پايان بپذيرد. مردم درباره اينكه چرا مي‌جنگيدند بحث نمي‌كردند. آنها مي‌دانستند كه چرا مي‌جنگند.» توهمي فراگير، پاسخ‌ها را تقديم‌شان كرده بود. توهم البته دوام نداشت. كار جنگ كه گره خورد، وقتي كه معلوم شد ماجرا زود و آسان تمام نمي‌شود، توهم نيز فروشكست. البته نه عقب‌نشيني ممكن بود و نه حتي ترك مخاصمه دست‌نيافتني به نظر مي‌رسيد. «تنها در نخستين ماه يا تقريبا پيش از اينكه انگيزه اوليه فروكش كند، جنگ واقعي درگرفت؛ آنگاه چهار سال توازن قوا در پي آمد. همگان انتظار داشتند كه نبرد سرنوشت‌ساز در غرب روي خواهد داد؛ و حق با آنان بود. اما تصميمي كه اتخاذ شد، همان نبود كه انتظار داشتند.» پس در جنگ ماندند. بهاي سنگيني را برايش پرداختند. بدتر اينكه، بهاي سنگيني را هم به كشورهاي ديگري - مثل ايران - كه نمي‌خواستند در جنگ باشند تحميل كردند. جنگ هم كه تمام شد، دنياي بهتري بعد از آن شكل نگرفت. اصلا چنين چيزي ممكن نبود. حتي اگر ممكن بود، برندگان جنگ با تصميم‌هايي كه گرفتند ناممكنش كردند. قراردادهاي ظالمانه بستند، حق و حقوق همه - جز همان اندك دولت‌هاي فاتح  -  را زير پا گذاشتند و بسياري از مسائل اصلي را حل‌نشده، ناديده گرفتند.