انفرادي. چهل و چهار سال! سكوت نكنيد؛ واژه‌ها را در دهان مزه‌مزه كنيد و بگذاريد تيغ برّنده اين اعداد گلوي وجدان را بدرد: چهل و چهار سال! زندان نه، قفس! حبس عمومي نه، انفرادي مطلق! بيست و سه ساعت در شبانه‌روز، در حفره‌اي بتني به ابعاد دو در سه متر؛ بدون لمس پوست دستي ديگر؛ بدون ديدن درختي، ستاره‌اي، افقي؛ زير هجوم خيره‌كننده نور نئوني كه چهار دهه حتي يك ثانيه خاموش نشد تا تاريكي را هم از چشمانت دريغ كند. تكرار كنيد اين كلمات را: چهل و چهار سال انفرادي در قلب كشوري كه خودش را فانوس دريايي دموكراسي، حقوق بشر و آزادي جهان مي‌نامد. اين نه يك استعاره ادبي است، نه برشي از دوزخ خيالي دانته و نه كابوسي كافكايي. اين واقعيتِ مستند و تاريخِ زيسته آلبرت وودفاكس (Albert Woodfox) است؛ مردي كه از سال ۱۹۷۲ تا ۲۰۱۶ طولاني‌ترين حبس انفرادي تاريخ امريكا را از سر گذراند. كتاب «انفرادي: حبسيه اميد» (منتشر شده توسط انتشارات خوانه، با ترجمه بهار سرلك)، يك خودزندگينامه معمولي يا مرثيه‌اي براي مظلوميت فردي نيست؛ اين اثر، سندي عريان و اعلام كيفرخواستي آتشين عليه تمدني است كه زير نقاب قانون و حقوق اساسي، شنيع‌ترين ساختار برده‌داري و شكنجه سفيد را در قرن بيست و يكم بازتوليد كرده و به حيات وحشيانه خود ادامه مي‌دهد.
۱. توهم رهايي: متمم سيزدهم و استقرار نظام «برده‌داري خفي»
براي درك شالوده كتاب و چرايي دفن چهل و چهار ساله وودفاكس، نبايد فريب ادبيات رمانتيك «اعلاميه آزادي بردگان» آبراهام لينكلن در سال ۱۸۶۳ را خورد. تاريخ رسمي غرب به ما آموخته است كه جنگ داخلي امريكا به برده‌داري پايان داد، اما حقيقت مادي و ثبت شده در متون قانوني چيز ديگري مي‌گويد: برده‌داري در امريكا هرگز لغو نشد، بلكه فقط با تغيير كاربري، از مزارع خصوصي به انحصار دولت منتقل شد.
سند غيرقابل انكار اين ادعا، متن صريح «متمم سيزدهم قانون اساسي ايالات متحده» (مصوب ۱۸۶۵) است. در بند اول اين متمم با لحني منافقانه آمده است:
«نه برده‌داري و نه بيگاري اجباري در ايالات متحده يا هر نقطه ديگري كه در حوزه قضايي آن قرار دارد وجود نخواهد داشت، مگر به عنوان مجازات جرمي كه شخص به‌طور قانوني بابت آن محكوم شده باشد.»
همين استثناي شيطاني، بنياد بزرگ‌ترين و مخوف‌ترين ماشين «برده‌داري خفي» در دوران مدرن شد. قانونگذاران نژادپرست ايالت‌هاي جنوبي بلافاصله پس از جنگ داخلي دريافتند كه براي حفظ زنجيرها، صرفا كافي است سياهپوستان را «مجرم» اعلام كنند. اين‌گونه بود كه «قوانين سياه» (Black Codes) و جرايم ساختگي نظير «ولگردي»، «عدم اثبات اشتغال»، «تجمع مشكوك بيش از دو نفر» يا حتي «نگاه توهين‌آميز به يك سفيدپوست» اختراع شدند. نظام قضايي به يك تور صيادي بدل شد: پليس، سياهپوست آزاد شده را بازداشت مي‌كرد، دادگاه او را به جرم واهي ولگردي محكوم مي‌ساخت و سپس با استناد به متمم سيزدهم، او را به عنوان «برده قانوني دولت» به نظام اجاره زندانيان (Convict Leasing) و مزارع كار اجباري مي‌سپرد.
آلبرت وودفاكس فرزند بلافصل چنين ژنتيك سياسي و نژادي فاسدي است. او در سال ۱۹۴۷ در زاغه‌هاي نيواورلئان به دنيا آمد؛ شهري كه فقر، تبعيض مطلق، خشونت روزمره پليس و تحقير نژادي سرنوشت هر كودك سياهپوستي را پيش از اولين گريه‌اش تعيين مي‌كرد. وقتي فقر سيستماتيك، نبود آموزش و محاصره اقتصادي تمام درها را ببندد، پناه بردن به خلاف‌هاي خرد، فرار و دزدي نه يك انتخاب اخلاقي، بلكه فرم بيولوژيك بقاست. وودفاكس به زندان مي‌افتد، اما آنچه سرنوشت او را به يك تراژدي حماسي پيوند مي‌زند، نه يك سرقت ساده بانك، بلكه ورود به بزرگ‌ترين سلاخ‌خانه جنوب است: «زندان آنگولا».
۲. آنگولا: بقاي جغرافياي مزرعه در كالبد ندامتگاه
ندامتگاه ايالتي لوئيزيانا ملقب به «آنگولا» (Angola) يك زندان تصادفي نيست. زمين ۱۸ هزار جريبي اين زندان، پيش از جنگ داخلي، مزارع وسيع برده‌داري فردي به نام آيزاك فرانكلين بود؛ مزارعي كه نامش را مستقيما از كشور «آنگولا» گرفته بود، زيرا اكثريت مطلق برده‌هاي رنج‌كشيده‌اي كه در آنجا تا سرحد مرگ شلاق مي‌خوردند از اين منطقه آفريقايي ربوده شده بودند. پس از الغاي اسمي برده‌داري، اين زمين خصوصي توسط ايالت لوئيزيانا خريداري و بدون كوچك‌ترين دستكاري در زيرساخت مادي و جغرافيايي‌اش، به «ندامتگاه ايالتي» بدل شد.
در آنگولا هيچ چيز تغيير نكرده بود: سياهان همچنان از سپيده‌دم تا شامگاه زير آفتاب سوزان و شرجي مرگبار لوئيزيانا پنبه، ذرت و نيشكر مي‌چيدند، در حالي كه نگهبانانِ سفيدپوست، سوار بر اسب و مسلح به تفنگ‌هاي شكاري، بر بالاي سرشان گشت مي‌زدند و كوچك‌ترين مكث را با شليك يا شلاق پاسخ مي‌دادند. تنها فرق ماجرا اين بود كه شلاق‌ها اين‌بار نه به دستور يك «ارباب شخصي»، بلكه به نام «قانون، نظم و عدالت فدرال» فرود مي‌آمد. آنگولا در دهه ۱۹۷۰ خشن‌ترين و فاسدترين زندان سراسر ايالات متحده بود؛ جايي كه تجاوز سيستماتيك و سازمان‌يافته، تجارت جنسي با هدايت مقامات زندان و بردگي كامل جسمي و جنسي زندانيان جوان توسط روساي باندهاي مورد حمايت مديريت زندان، روال عادي روزمره به حساب مي‌آمد.
در چنين لجنزاري بود كه جرقه آگاهي در ذهن وودفاكس شعله‌ور شد. او با آموزه‌هاي «حزب پلنگ‌هاي سياه براي دفاع از خود» (Black Panther Party) آشنا شد؛ جنبشي كه به سياهان آموخت ريشه فقر، خواري و خشونت در ميان آنان يك نقص اخلاقي يا نژادي نيست، بلكه پيامد مستقيم ساختار سرمايه‌داري نژادپرست و استعمار دروني امريكاست. وودفاكس در زندان خواندن و نوشتن آموخت، كتاب‌هاي سياسي و تاريخي را بلعيد و به همراه رفيق هم‌بندش هرمن والاس (Herman Wallace)، شاخه حزب پلنگ‌هاي سياه را داخل خودِ زندان آنگولا تاسيس كرد.
آنها كاري باورنكردني كردند: به جاي تسليم در برابر نظام فاسد زندان، دست به روشنگري زدند، در برابر تجاوزهاي مورد حمايت نگهبانان ايستادند، به زندانيان آموزش دادند كه تن به حقارت بيگاري ندهند و اتحاد ميان محكومان را جايگزين درگيري‌هاي قبيله‌اي ساختند. درست در همين نقطه، زنگ خطر براي ماشين سركوب دولتي به صدا درآمد. سيستم مي‌توانست با قاتلان و سارقان كنار بيايد، اما حضور يك «انسان سياهپوست آگاه، سازمان‌دهنده و انقلابي» گناهي نابخشودني بود كه بايد ريشه‌كن مي‌شد.
در آوريل ۱۹۷۲، زماني كه برنت ميلر، يكي از نگهبانان سفيدپوست زندان، به شكلي مبهم به قتل رسيد، توطئه حكومت كليد خورد. هيچ مدرك جرمي، هيچ اثر انگشتي و هيچ شاهدي عليه وودفاكس وجود نداشت. اثر انگشت خوني يافت شده در صحنه جرم حتي با سرانگشتان او همخواني نداشت. اما دژخيمان پرونده نيازي به مدرك نداشتند؛ آنها به دنبال حذف رهبر معنوي مقاومت بودند. با تطميع و تهديد يك زنداني محكوم به تجاوز و وعده بخشش و سيگار به او، شهادتي دروغين سرهم‌بندي شد. وودفاكس و دو همرزمش (كه بعدها به «سه نفر آنگولا» يا Angola Three شهرت يافتند) بدون دادگاه منصفانه به انفرادي مطلق پرت شدند؛ سلولي كه خروج از آن نه ماه‌ها، بلكه بيش از چهار دهه به درازا انجاميد.
۳. شكنجه سفيد: جنايت عليه بشريت در ترازوي حقوق بين‌الملل
حبس انفرادي طولاني‌مدت، شنيع‌ترين شكل «شكنجه سفيد» است؛ خشونتي بدون به جا گذاشتن كبودي آشكار روي پوست، اما با هدفي بسيار وحشتناك‌تر: فروپاشي برگشت‌ناپذير سيستم عصبي، تخريب ادراك حسي و ترور سيستماتيك روان و هويت انساني.
در نظام حقوق بين‌الملل، هيچ نقطه ابهامي در محكوميت اين اقدام وحشيانه وجود ندارد:
۱. قواعد نلسون ماندلا (قواعد حداقل استاندارد سازمان ملل متحد براي رفتار با زندانيان): در قاعده ۴۳ صراحتا هرگونه حبس انفرادي بيش از ۱۵ روز متوالي به عنوان «انفرادي طولاني‌مدت» ممنوع اعلام شده است. قاعده ۴۴، اين اقدام را مصداق صريح شكنجه، رفتار ظالمانه، غيرانساني و تحقيرآميز مي‌داند. استاندارد بين‌المللي مي‌گويد پس از ۱۵ روز در انفرادي، آسيب‌هاي رواني، شناختي و عصبي به نقطه‌اي بدون بازگشت مي‌رسند. اكنون اين حد مجاز ۱۵ روزه را در كنار چهل و چهار سال (بيش از ۱۶ هزار روز متوالي!) زيستن وودفاكس بگذاريد تا عمق توحش عريان ساختار قضايي امريكا درك شود.
۲. كنوانسيون سازمان ملل متحد عليه شكنجه (UNCAT): بندهاي مختلف اين معاهده، اعمال هرگونه دردي را كه با هدايت يا رضايت ضمني مقامات دولتي براي شكستن اراده، تنبيه يا اعتراف‌گيري انجام شود، شكنجه قلمداد مي‌كند. گزارشگران ويژه شكنجه سازمان ملل، از جمله خوان مندز (Juan Méndez)، بارها و بارها صراحتا وضعيت وودفاكس را نمونه بارز نقض فاحش حقوق بشر و استمرار شكنجه سازمان‌يافته توسط دولت لوئيزيانا و دولت فدرال امريكا اعلام كردند.
سلولي به ابعاد يك‌ونيم در دوونيم متر، ديوارهاي بتني بدون پنجره، تختي فلزي، توالتي بدون نشيمنگاه و نوري كوركننده كه بيست‌وچهار ساعته چشم‌ها را مي‌سوزاند. براي چهل و چهار سال، وودفاكس فقط يك ساعت در روز مجاز بود از آن دخمه بيرون برود، آن هم با دستبند، پابند و زنجيري به دور كمر، تا در قفسي كوچك از توري فلزي قدم بزند و دوباره به تابوت بتني‌اش بازگردانده شود.
مقامات قضايي بارها اعتراف كردند كه هدف از نگه داشتن او در اين جهنم، مجازات جرم نبوده است، بلكه همان‌طور كه يكي از روساي بدنام زندان آنگولا، برل كين، در دادگاه صريحا گفت: «حتي اگر او قاتل هم نباشد، من حاضر نيستم بگذارم در بند عمومي آزاد بچرخد، چون او هنوز يك پلنگ سياه وفادار به ايدئولوژي خودش است!» اين يعني آپارتايد فكري و نژادي خالص: دفن زنده به جرم آزادگي در انديشه!
۴. ديالكتيك مقاومت: چگونه مي‌توان در قفس انسان ماند؟
شگفت‌انگيزترين و الهام‌بخش‌ترين لايه كتاب «انفرادي: حبسيه اميد»، شرح پيروزي اراده سوبژكتيو بر ماشين ابژه‌ساز زندان است. چگونه يك انسان چهل و چهار سال در اتاقي به اندازه يك سنگ قبر دوام مي‌آورد و ديوانه نمي‌شود؟ وودفاكس فرمول اين بقا را براي تمام بشريت رمزگشايي مي‌كند: مقاومت، انضباط بي‌پايان و ايمان به جمع.او حاضر نشد تسليم كرختي و جنون تحميلي شود. در سلولش نظام ورزشي سختي چيد؛ هزاران حركت درجا، شنا و پياده‌روي خط‌كشي شده در فضايي دو متري براي آنكه عضله‌هايش تحليل نروند. اما مهم‌تر از تن، مراقبت از آتش ذهن بود. او از پاي لوله‌هاي فاضلاب و منافذ هوا براي هم‌بندي‌هايش پيام مي‌فرستاد، به آنان سواد ياد مي‌داد، قوانين و آيين دادرسي را بند به بند حفظ و نامه‌نگاري‌ها و دادخواست‌هاي بي‌پايان حقوقي را طراحي مي‌كرد.
كتاب سرشار از لحظاتي است كه اشك را به خشم و خشم را به افتخار بدل مي‌كند. يكي از اين فرازها، اعتصاب غذاي مرگبار چهل روزه آنهاست؛ اعتصابي سهمگين نه براي آزادي، نه براي كاستن از سال‌هاي حبس، بلكه تنها و تنها براي يك حق به ظاهر ساده اما بنيادين: ممانعت از گذاشتن ظرف غذا روي زمينِ آلوده. نگهبانان ساديست، بشقاب غذاي وودفاكس و يارانش را كف كثيف راهرو و پشت ميله‌ها رها مي‌كردند تا زندانيان ناچار شوند مانند حيوانات چهارپا روي زمين خم شوند و در خاك غذا بخورند. چهل روز نخوردن، چهل روز تحليل رفتن تا سر حد مرگ و خونريزي داخلي، تنها براي اينكه نگهبان مجبور شود غذا را بالا بياورد و در دستان يك «انسان» بگذارد! اين كنش، بازپس‌گيري شأن وجودي بشر در برابر استبداد مطلق است.
علاوه بر اين، بزرگ‌ترين سلاح آنها اميد بود؛ اميدي نه از جنس خوش‌خيالي‌هاي زرد و تسلي‌بخش، بلكه «اميدي تبارشناسانه و پولادين» كه در وفاداري به رفقا ريشه داشت. وودفاكس رنج از دست دادن مادر، رفقا و سال‌هاي جواني‌اش را به سوخت مبارزه بدل كرد و اجازه نداد كه نفرت از زندانبانان، انسانيت او را در خود ببلعد. او زندانبانان را نيز ابزارهاي درمانده سيستمي مي‌ديد كه خود قرباني همان جهالتِ نهادينه شده بودند.
۵. بازآفريني غرش در زبان فارسي
كتاب‌هايي نظير «انفرادي» پرتگاه‌هايي مرگبار براي مترجمان هستند. اين قبيل متون، آميزه‌اي چندلايه و متناقض از سبك‌هاي زباني گوناگون‌اند كه برگردان نادرست هر يك، اثر را تباه مي‌سازد:
۱. گويش سياهان و زبان خيابان: (AAVE) لحن خياباني زاغه‌نشينان، ريتم مقطع، اصطلاحات غليظ زيرپوستي جنوب امريكا، ناسزاها و ضرب‌آهنگ محاوره‌اي.
۲. ادبيات راديكال و سياسي حزب پلنگ‌هاي سياه: متوني آبستن تئوري‌هاي ماركسيستي، اصطلاحات پيكار ضدامپرياليستي، زبان كادرهاي حزبي و مفهوم‌پردازي‌هاي جامعه‌شناختي درباره لمپن‌پروتاريا و دفاع مسلحانه.
۳. متون سرد، خشك و بروكراتيك قضايي: نامه‌نگاري‌هاي رسمي حقوقي امريكا، اصطلاحات دادگاه‌هاي تجديدنظر فدرال، دادخواست‌هاي قرار احضار زنداني (Habeas Corpus)، استماع‌هاي استرداد دادرسي و واژگان پيچيده آيين دادرسي كيفري.
كمتر مترجمي مي‌تواند بدون فروغلتيدن در ورطه متن‌هاي ساختگي و ترجمه‌هاي لغتنامه‌اي، اين سه جريان زباني ناهمگون را در ظرف يك زبان دوم همگن سازد. بهار سرلك در ترجمه اين اثر سترگ ۵۰۰صفحه‌اي در همين نقطه مي‌درخشد. مترجم به جاي استفاده از فارسي باسمه‌اي و خسته‌كننده كتاب‌هاي اداري يا برعكس، سقوط به چاهِ كوچه‌بازاري‌هاي لوس و جعلي، زباني كوبنده، زنده، تپنده و در عين حال به شدت منضبط آفريده است.
او ريتم تند و نفس‌گير روايت وودفاكس را حفظ كرده است. وقتي وودفاكس با شما از سلول انفرادي حرف مي‌زند، نثر فارسي مترجم چنان خفقاني مي‌آفريند كه خواننده احساس مي‌كند اكسيژن اتاقش در حال پايان است. واژگان فارسي انتخاب شده نه‌تنها حامل معنا، بلكه حامل بار عاطفي، بوي زنگار ميله‌ها، تعفن بتن خيس و زوزه ممتد باد در راهروهاي دوزخي آنگولا هستند. سرلك در مواجهه با سيل اصطلاحات حقوقي نظام دادرسي امريكا، با پژوهشي ژرف و پايبندي به معادل‌هاي دقيق كيفري، مانع از افتادن متن به ورطه ابهام شده و در عين حال در بخش‌هاي سياسي، شور انقلابي و مانيفست‌گونه كلمات وودفاكس را حفظ كرده است.
انتشارات خوانه با انتشار چنين متني نشان داد كه نشر مستقل و آگاه مي‌تواند كارهايي بزرگ در مسير روشنگري جامعه انجام دهد. چاپ پيراسته، قطع درخور و تعهد به ارايه سندي بدون تحريف، اين كتاب را به يكي از مهم‌ترين رخدادهاي ترجمه حوزه علوم انساني و ادبيات مقاومت در سال‌هاي اخير بدل كرده است؛ اثري كه خواندنش براي هر دانشجوي حقوق، پژوهشگر جامعه‌شناسي و فعال سياسي يك ضرورت گريزناپذير است.
متاسفانه كتاب با تيراژ شرم‌آور ۱۵۰نسخه‌اي در روزگار توفاني دي‌ماه تا اسفندماه ۱۴۰۴ به چاپ رسيد كه آن شرايط دست به دست ويرانه نشر در سال‌هاي اخير داد و سرانجام كاري كرد كتاب به دست اهلش نرسد.
۶. فراخوان عليه كرختي و فراموشي: حبسيه‌اي براي كل تاريخ
آلبرت وودفاكس سرانجام در فوريه ۲۰۱۶، در ۶۹سالگي و پس از آنكه قضات فدرال بارها به دليل بي‌اساس بودن شواهد احكام قبلي را باطل كردند، اما دادستاني نژادپرست لوئيزيانا پرونده را دوباره از نو به جريان انداخت، به لطف پيگيري خستگي‌ناپذير وكلاي مدافع داوطلب و خيزش بين‌المللي افكار عمومي و همچنين همراهي يك قاضي كه وودفاكس بعدا حضوري از او و همسرش تشكر كرد، از دخمه آنگولا آزاد شد. او در بدو آزادي به خبرنگاراني كه به دنبال جملات احساسي بودند، پاسخي تاريخي داد:
«من زنده بيرون آمدم، اما هيچ‌گاه آزاد نيستم مادامي كه حتي يك انسان ديگر در سراسر اين كره خاكي زير يوغ شكنجه انفرادي در حال جان كندن باشد.»
وودفاكس چند سال پس از آزادي، در تابستان ۲۰۲۲ به دليل عوارض ناشي از كرونا چشم از جهان فروبست؛ اما خوني كه او در رگ‌هاي ادبيات مبارزه جاري كرد، هرگز نخواهد مرد. كتاب «انفرادي: حبسيه اميد» آيينه‌اي است روبه‌روي همه ما. اين كتاب نه صرفا نقد امريكا كه فراخواني جهان‌شمول عليه ساختارهاي ساديستيكي است كه پشت نام «قانون»، انسان‌ها را در انفرادي ذوب مي‌كنند و وجدان جامعه را به خموشي مي‌كشانند.
آلبرت وودفاكس به ما آموخت كه حتي اگر تمام دنياي شما را به يك مستطيل دو در سه متري تقليل دهند، تا زماني كه ذهن‌تان به زنجير كشيده نشده باشد و نام ديگران را صدا بزنيد، هنوز ارباب سرنوشت خويشيد. «انفرادي» را بايد خواند، بايد با خشم ورق زد و بايد واژگانش را چون سلاحي عليه برده‌داري نوين و انفرادي به عنوان بي‌رحمانه‌ترين نوع شكنجه در تمام جهان به كار گرفت. سكوت در برابر اين كتاب ممكن نيست؛ خواندن آن، اعلان جنگ به بي‌تفاوتي است.
پژوهشگر فلسفه