آب در كتابخانه مينوي
محسن آزموده
دقيقا نمي‌دانم از چه زماني دومين كوچه بالاتر از تقاطع تخت طاووس و شريعتي در شريعتي را به نام استاد مجتبي مينوي نامگذاري كرده‌اند، اما در نوشته‌ها و خاطرات شفاهي خوانده و شنيده‌ام كه اسم اين كوچه قبلا سعدي بوده. احتمالا اگر استاد مينوي كه دقيقا نيم قرن پيش رخ در نقاب خاك كشيد و فرمان يافت، الان در قيد حيات بود، ترجيح مي‌داد اين كوچه به نام سعدي باشد، به خصوص با اين وضع و اوضاعي كه كتابخانه و خانه‌اش پيدا كرده.
دوشنبه اين هفته، ظهر، به دنبال دوستان همكارم، خانم‌ها معصومه احمدي (عكاس) و نجمه شمس (روزنامه‌نگار) به كتابخانه استاد مينوي رفتم، به همان نشاني كه بالا نوشتم. دوستانم مي‌خواستند به هواي هفته كتاب از اين كتابخانه گزارش تهيه كنند و من هم مشتاق تا به اين بهانه كتابخانه را ببينم و با دكتر دهقاني، ديدار تازه كنم. ديرتر از دوستان راه افتادم و پشت تلفن از خانم احمدي شنيدم كه باران شديد اين چند روز گذشته كار خودش را كرده به سقف طبقه‌هاي سوم و دوم كتابخانه آسيب رسانده و بخشي از اسناد و كتاب‌ها را خيس و خراب كرده.
وقتي رسيدم، خانم احمدي در را برايم باز كرد، در همان لحظه ورود، خانم دكتر خانلرخاني، مسوول كتابخانه را ديدم كه با نگراني و مشوش گفت كه چه روزي آمديد، همه جا را آب برداشته، سقف كتابخانه نم كشيده و گچ خيس شره كرده و بخش قابل توجهي از اسناد و كتاب‌ها آب كشيده‌اند. دوستم خانم احمدي از وضعيت پيش آمده عكاسي كرده بود. عكس‌ها را براي خبرگزاري كتاب فرستاده بود و آنها سريع يك گزارش تصويري منتشر كردند. دم اين خبرنگاران گرم. موضوع رسانه‌اي شد و با واكنش‌هاي فراواني همراه شد، تا جايي كه وزير علوم بالاخره رضايت داد و قدم رنجه كرد و براي سركشي به كتابخانه رفت تا ببيند چه خبر شده. احتمالا اولين‌بار بود كه به اينجا مي‌رفت، اگرچه مشخص نيست نتيجه اين بازديد چيست و قرار است چه گشايشي در كار آن رخ دهد كه بار ديگر اتفاقات مشابهي رخ ندهد.
اينجا كتابخانه استاد مجتبي مينوي است، مكاني كه خود استاد ساخته و تا زمان فوتش محل زندگي‌اش بوده. تك‌تك 25 هزار جلد كتاب اين مجموعه را خودش تهيه كرده، برخي را دو بار، به ويژه بعد از سرقتي كه در زمان حياتش در كتابخانه رخ داد. كتاب‌ها به زبان‌هاي مختلف است: فارسي، عربي، انگليسي، آلماني، فرانسوي، پهلوي، تركي و ... استاد به همه اين زبان‌ها مسلط بوده. فارسي زبان مادري او است و عربي زباني كه در آن پرورش يافته. تسلطش به انگليسي و فرانسوي هم از يادداشت‌هاي فراوانش به اين زبان‌ها بر حاشيه كتاب‌ها پيداست.
مينوي، نويسنده، اديب، محقق، مصحح و ايران‌شناس فرهيخته ايراني، بركشيده سيد حسن تقي‌زاده و شاگرد و هم‌صحبت هنينگ و هرتسفلد، آدم عجيب و غريبي بوده. تحصيلات رسمي دانشگاهي نداشت، چه باك، در ميان صدها هزار تحصيلكرده دانشگاهي و حوزوي و خودآموخته در ايران صد سال گذشته، در حد و اندازه او شايد به تعداد انگشتان دست باشد، شايد هم نباشد.
مينوي كتاب‌هايش را خيلي دوست داشت. آنها فقط آثاري كمياب و ناياب نيستند، در حاشيه صفحه‌هاي آنها نظرات و ديدگاه‌هايش را نيز نوشته. همچنين كتابخانه شامل صدها نامه و دست‌نوشته از برجسته‌ترين پژوهشگران و نويسندگان معاصر ايران در حوزه‌هاي ادبيات و تاريخ و علوم انساني است. به تعبير دقيق محمد دهقاني به راستي اينجا يك دانشكده است، اگر قدرش دانسته شود، يعني به آن بها داده شود، درهايش به روي محققان و پژوهشگران گشوده شود، برايش بودجه اختصاص يابد، منابعش در اختيار علاقه‌مندان قرار بگيرد و ... .
استاد مينوي همه كتاب‌هايش را وقف بنياد شاهنامه كرد، خانه‌اش را نيز از او خريدند و كتاب‌ها همانجا ماند. اين مرده‌ريگ، بعد از انقلاب به پژوشگاه علوم انساني و مطالعات فرهنگي (بنياد فرهنگ سابق) رسيد. مدت‌ها درش بسته بود و كسي به آن رفت و آمد نمي‌كرد، اجازه‌اش را نمي‌يافت. در سال‌هاي اخير دكتر محمد دهقاني، استاد ادبيات، مسوول رسيدگي به امور اين كتابخانه شده، با امكاناتي بسيار ناچيز و اختياراتي كم.
نتيجه همين مي‌شود. باران مي‌بارد، سايه‌بان سقف كه به علت ساخت و ساز خانه بغلي تخريب شده، جلوي آب را نمي‌گيرد، ريشه درخت عرعر راه ناودان را مي‌بندد، آب جمع و سقف خراب مي‌شود و كتاب‌ها و اسناد آب مي‌خورند و تخريب مي‌شوند. اين سرنوشت كتابخانه و خانه مردي است كه عمري زحمت كشيده و يكي‌يكي اين كتاب‌ها را جمع كرده و دلش خوش بوده كه براي مصون ماندن ميراثش از باد و باران، آن را وقف كرده. غافل از اينكه ... چه عرض كنم. حالا متوجه شديد چرا استاد مينوي اگر زنده بود، تغيير نام كوچه را نمي‌پسنديد؟