هنوز امضا مال ماست

بشر در هر عصري «چاره‌اي نداشتم» را با لهجه‌ علم زمانه‌اش مي‌گويد. روزي سرنوشت را مقصر مي‌دانستيم، روزي ژن و محيط را و امروز گاهي مي‌شنويم كه الگوريتم چنين تشخيص داده است. جمله يكي است و فقط جايي كه پشتش پنهان مي‌شويم، فرق مي‌كند. ميچيو كاكو، فيزيكدان امريكايي، در ويديويي كوتاه از بيگ‌تينك مي‌گويد و تشريح مي‌كند فيزيك كوانتومي بحث اراده‌ آزاد را بسته است. حرفش دلنشين است، ولي اگر خوب نگاهش كنيم، خودش ممكن است پناهگاه بعدي شود.
فيزيك قديم جهان را ساعتي مي‌ديد كه هر لحظه‌اش از لحظه پيش برمي‌آيد و در چنين قابي كارهاي امروز ما از ديروز معلوم بود. كوانتوم اين ساعت را شكست: در دنياي ذره‌ها طبيعت فقط احتمال مي‌دهد. اگر آزمايشي بگويد الكترون با نود درصد در اين نقطه و با ده درصد در نقطه‌اي ديگر پيدا مي‌شود، هيچ قانوني نمي‌گويد اين‌بار كدام رخ خواهد داد. كاكو از همين شكاف نتيجه مي‌گيرد كه به گونه‌اي اختيار داريم. بخش فيزيكي ماجرا استوار است؛ لغزش در گذر از «معلوم نبودن» به «دراختيار ما بودن» رخ مي‌دهد.اين ادعا را از آن رو دوست مي‌دارم كه همه‌مان آرزو داريم آينده جايي از پيش نوشته نشده باشد و واژه‌هايي مثل «ناتعيني» و «ناظر» به گوش شبيه نويد مي‌آيند. اما ناظر فيزيك ذهني آگاه نيست، دستگاهي است كه با ذره درمي‌آميزد و تصادف هم هرگز به معناي خواستن نبوده است. شباهت واژه‌ها از شباهت معناها جلوتر مي‌دود و ما در سايه همين فاصله دلداري مي‌جوييم. فرض كنيد ذره‌اي در مغز من، به شانس، به اين سو يا آن سو برود و نتيجه‌اش اين باشد كه فردا استعفا بدهم يا ندهم. آيا اين انتخاب بيشتر مال من است؟ يا برعكس آن، يقينا كمتر. اختيار از ما مي‌خواهد خودمان خاستگاه كارمان باشيم و سكه‌اي كه در تاريكي مغز مي‌چرخد خاستگاه نيست، فقط قمار است. آن كه زندگي‌اش را از پيش نوشته‌اند تماشاگر فيلمي است كه ديگري ساخته؛ آن كه زندگي‌اش را تصادف مي‌نويسد تماشاگر بخت‌آزمايي است. تصادف مسووليت را به صاحبش برنمي‌گرداند و فقط عذر را نو مي‌كند.
اينجاست كه ژان‌پل سارتر پرسش را جابه‌جا مي‌كند. او در «هستي و نيستي» مي‌گويد: آزادي خاصيت اتم و نورون نيست كه فيزيكدان‌ها بخواهند اثباتش كنند يا ابطالش؛ وضعيت خود ماست در برابر زندگي. ناچاريم برگزينيم و دست ‌روي ‌دست گذاشتن هم موضعي است كه بايد پايش ايستاد. از همين‌رو است كه آدمي را «محكوم به آزادي» مي‌خواند. حتي فيلسوفان سازگارباوري چون دنت كه آزادي را بي‌نياز از ناتعيني مي‌دانند، آن را در توان دليل‌ آوردن و پاسخگويي مي‌جويند نه در پرتاب تاس.
صحنه‌اي را تصور كنيد كه در هر نمايندگي خودرو رخ مي‌دهد. مشتري درخواست گارانتي دارد، دليل‌هايش روشن است و كارمند پذيرش با لحني كه از همدردي هم خالي نيست، مي‌گويد: «سيستم رد كرده، از دست من خارج است.» شايد راست بگويد كه دستش بسته است؛ قيدها واقعي‌اند و سارتر هرگز انكارشان نكرد، اما سيستم را آدمي نوشته، قاعده‌اش را جلسه‌اي تصويب كرده و آن بامداد، خود او ترجيح داده به‌ جاي اعتراض، تاييد كند. ميان آنچه با ما كرده‌اند و آنچه از آن مي‌سازيم فاصله‌اي كوچك هست و مسووليت درست در همانجا مي‌نشيند. يك ربع نشستن و فهرست‌ كردن گزينه‌ها گاه نيمي از «چاره‌اي نداشتم»ها را به «نمي‌خواستم بگويم» تبديل مي‌كند. سارتر اين پنهانكاري با خود را «سوءنيت» مي‌ناميد، يعني دروغي كه براي واگذاري بي‌دردسر مالكيت زندگي‌مان مي‌گوييم.يالوم، روان‌درمانگري كه فلسفه وجودي را به اتاق درمان برد، همين رفتار را «گريز از مسووليت» مي‌خواند و آزادي را يكي از چهار واقعيت بنياديني مي‌شمارد كه ذهن از رويارويي با آنها مي‌پرهيزد. دليلش روشن است؛ اگر بپذيريم نتيجه كارمان از آن ماست، شب پس از آن را هم بايد با خودمان سر كنيم و عذر خواب را آسان مي‌كند. از همين رو هر ابزار تازه كه از راه مي‌رسد، پيش از آنكه بپرسيم چه مي‌تواند، مي‌پرسيم چه چيزي را مي‌شود به آن سپرد.اكنون جمله قديمي لباس تازه‌اي پوشيده است. وقتي بانك وام را نمي‌دهد، وقتي سامانه‌اي رزومه‌اي را كنار مي‌گذارد، وقتي پزشك بالاي بالين مي‌گويد نرم‌افزار چنين پيشنهاد كرده، همان سخن آشنا بازمي‌گردد، اين‌بار از دهان چيزي كه دليل مي‌آورد، توضيح مي‌دهد و بي‌طرف مي‌نمايد. سرنوشت لال بود و تصادف كور، اما هوش مصنوعي هم حرف مي‌زند و هم مودب است؛ شايد فريبنده‌ترين دستاويز تاريخ ما همين باشد. دستيار هوشمند پيش از آنكه بپرسيم جواب مي‌دهد و ما كم‌كم عادت مي‌كنيم حكم را از او بخواهيم و فقط مهرش را بزنيم. استفاده از ماشين گناه نيست؛ پنهان شدن پشت آن است كه سوءنيت را مي‌سازد. الگوريتم را آدم‌ها ساخته‌اند و با داده‌هاي آدم‌ها آموخته‌اند و پذيرفتن يا نپذيرفتن پيشنهادش همچنان كاري است كه كسي مي‌كند.
شگفت آنكه مدل‌هاي زباني هم در عمق خود به الكترون شباهتي دارند؛ به ‌جاي يك جواب قطعي، توزيعي از پاسخ‌هاي ممكن مي‌سازند و يكي را برمي‌دارند و اگر دوباره بپرسيم شايد حرف ديگري بشنويم. پس لغزشي كه درباره الكترون رخ مي‌داد درباره ماشين هم ممكن است، احتمال را جاي حكم بنشانيم و نتيجه را بي‌صاحب بخوانيم، اما آنچه احتمالي است پيشنهاد است، نه فرمان و فاصله پيشنهاد تا فرمان را تنها يك انسان مي‌پيمايد.
شايد كاكو در يك چيز حق داشته باشد؛ فيزيك ما را از زندان ساعت نيوتوني بيرون آورد، اما بيرون آمدن از ساعت هنوز بيرون آمدن از مسووليت نيست. الكترون هر قدر گستاخانه رفتار كند، نمي‌تواند پاي انتخاب ما را امضا كند و الگوريتم هر قدر هم باهوش باشد همين‌طور. فيزيكدان‌ها شايد تا مدت‌ها درباره ريشه اراده بحث كنند، اما پشت ميز بانك، در اتاق جلسه، در نمايندگي خودرو و كنار تخت بيمار، پرسش ساده‌تر است، وقتي همه توضيح‌ها داده شد و همه سيستم‌ها حرفشان را زدند، چه كسي پاي برگه را امضا كرد؟