محسن آزموده
استفاده از اينترنت و فضاي مجازي امروز به امري اجتناب‌ناپذير بدل شده. اكثريت قريب به اتفاق ما از صبح تا شب ناچاريم براي رتق و فتق امور روزمره زندگي‌مان به فضاي مجازي مراجعه كنيم. در هر يك از اين مراجعات ناچار، آگاهانه يا ناآگاهانه بخشي از اطلاعات و داده‌هاي اطلاعاتي خود را در اختيار فضاي مجازي مي‌گذاريم، از اسم و فاميل و نشاني محل سكونت و اطلاعات شناسنامه‌اي گرفته تا علايق و نيازمندي‌ها و ويژگي‌هاي جسماني و ... در نگاه نخست اين حجم عظيم داده‌هاي متنوع و گيج‌كننده، اطلاعاتي عادي و غيرمحرمانه تلقي مي‌شود، اما نويسندگان كتاب «استعمار داده» معتقدند كه دست‌كم غول‌هاي فناوري از اين اطلاعات و داده‌هاي به ظاهر بي‌اهميت بهره مي‌گيرند و يك گام فراتر آنكه آنها را در جهت استعمار كاربران به كار مي‌برند. اين كتاب به تازگي با ترجمه حسين شيخ‌رضايي، پژوهشگر حوزه مطالعات علم به همت نشر كرگدن منتشر شده است. به اين مناسبت با ايشان گفت‌وگو كرديم.
عنوان اصلي كتاب «data grab» است كه شما آن را «داده‌خواري» ترجمه كرده‌ايد، البته مي‌توان آن را «گردآوري اطلاعات يا داده» نيز ترجمه كرد. اما ترجمه شما طنيني انتقادي دارد و با زيرعنوان متن اصلي كتاب يعني «استعمار جديد شركت‌هاي بزرگ فناوري و چگونگي مبارزه با آن» تناسب دارد. منظور از داده‌خواري چيست و چرا نويسندگان آن را استعمار مي‌خوانند؟
اصطلاح «داده‌خواري» را به چند دليل براي عنوان دوم كتاب انتخاب كردم؛ اول اينكه در زبان فارسي اصطلاحات مشابهي مانند «زمين‌خواري» وجود دارد كه بار معنايي منفي دارند. از سوي ديگر، خود اصطلاح انگليسي «Data Grab» هم اصطلاحي خنثي نيست و داراي نوعي بار منفي است. جالب اينكه خود نويسندگان هم در كتاب، داده‌خواري را با زمين‌خواري مقايسه مي‌كنند و عنوان فصل مقدمه كتاب «از زمين‌خواري تا داده‌خواري» است. اما نكته اصلي كتاب و ايده محوري نويسندگان، برقراري نسبتي ميان استعمار تاريخي و آن چيزي است كه امروز شركت‌هاي بزرگ فناوري در حوزه داده انجام مي‌دهند. نويسندگان معتقدند فرآيندي كه در استعمار سنتي درباره تصاحب و تسخير سرزمين‌ها و قلمروهاي جديد اتفاق مي‌افتاد، امروزه در شكل و بستري متفاوت، درباره داده‌ها در حال تكرار است. نويسندگان براي توضيح اين شباهت، چهار مولفه اصلي استعمار را از يكديگر تفكيك مي‌كنند: اكتشاف، قلمروگستري، استثمار و نابودسازي. در استعمار سنتي، ابتدا سرزمين‌ها و قلمروهاي جديد كشف مي‌شد؛ سپس قدرت استعمارگر با تصرف اين سرزمين‌ها قلمرو خود را گسترش مي‌داد؛ در مرحله بعد، منابع و امكانات اين سرزمين‌ها مورد بهره‌كشي قرار مي‌گرفت و سرانجام در بسياري از موارد، ساختارها، فرهنگ‌ها و شيوه‌هاي زندگي پيشين جوامع استعمار شده نابود يا تضعيف مي‌شد. نويسندگان در فصل‌هاي مختلف كتاب مي‌كوشند نشان دهند همين چهار فرآيند را مي‌توان در استعمار داده هم شناسايي كرد. ابتدا قلمروهاي تازه‌اي از زندگي انسان‌ها كشف مي‌شوند كه مي‌توان از آنها داده استخراج كرد. سپس اين قلمروها به تدريج گسترش پيدا مي‌كنند و بخش‌هاي هر چه بيشتري از زندگي فردي و اجتماعي انسان‌ها را دربرمي‌گيرند. در مرحله بعد، داده‌هاي حاصل از اين فرآيند مبناي انواع بهره‌كشي اقتصادي و شكل‌هاي جديدي از انباشت قدرت و ثروت قرار مي‌گيرند. در نهايت نيز اين فرآيند مي‌تواند به نابودي يا تضعيف برخي مناسبات، نهادها، شيوه‌هاي زندگي و امكاناتي منجر شود كه پيش از گسترش نظام داده‌اي وجود داشته‌اند. بنابراين حرف نويسندگان صرفا اين نيست كه شركت‌هاي بزرگ فناوري اطلاعات زيادي درباره ما جمع‌آوري مي‌كنند؛ ادعاي اصلي اين است كه بايد فعاليت اين شركت‌ها را در چارچوب منطق تاريخي استعمار بفهميم. به بيان ديگر، همانطور كه استعمار سنتي با تصاحب سرزمين‌ها و گسترش قلمروي قدرت استعمارگران پيش مي‌رفت، استعمار داده نيز با كشف، تصاحب و گسترش قلمروهاي جديد استخراج داده و بهره‌كشي از آنها پيش مي‌رود. از اين منظر، داده‌خواري صرفا يك پديده اقتصادي يا فناورانه نيست، بلكه صورت جديدي از مناسبات قدرت و استعمار است.
اگر ممكن است به اختصار درباره نويسندگان كتاب نيز توضيح دهيد و بفرماييد چه سوابق و پيشينه‌اي دارند و حوزه فعاليتشان چيست؟
نويسنده اول كتاب، اوليسس علي مخيا، استاد مطالعات ارتباطات در دانشگاه ايالتي نيويورك است. او در حوزه‌هايي مثل مطالعات انتقادي اينترنت، فلسفه فناوري، جامعه‌شناسي داده و اقتصاد سياسي رسانه‌هاي ديجيتال فعاليت مي‌كند. بخش مهمي از پژوهش‌هاي او به بررسي مناسبات قدرت در فضاي ديجيتال و به‌ويژه مفهوم استعمار داده اختصاص دارد. نويسنده دوم، نيك كالدري، استاد رسانه، ارتباطات و نظريه اجتماعي در مدرسه اقتصاد و علوم سياسي لندن (LSE) است. او همچنين با مركز بركمن كلاين دانشگاه هاروارد همكاري دارد. حوزه تخصصي كالدري جامعه‌شناسي رسانه و فرهنگ، نظريه اجتماعي، قدرت رسانه‌ها و تاثير فناوري‌هاي ديجيتال بر مناسبات اجتماعي و سياسي است. هر دو نويسنده از پژوهشگران شناخته شده در زمينه مطالعات انتقادي رسانه و فناوري هستند و پيش از اين نيز كتاب مشترك ديگري با عنوان The Costs of Connection (هزينه‌هاي اتصال) در سال ۲۰۱۹ منتشر كرده بودند كه از آثار مهم در شكل‌گيري و بسط مفهوم استعمار داده به شمار مي‌رود. فعاليت‌هاي اين دو نويسنده صرفا به محيط دانشگاهي و انتشار مقاله و كتاب محدود نمي‌شود. مهم‌ترين فعاليت مشترك غيرآكادميك آنها تاسيس شبكه‌اي به نام كومون تيئرا در سال ۲۰۲۰، با همكاري پائولا ريكارت است. اين شبكه مجموعه‌اي از پژوهشگران، فعالان اجتماعي، روزنامه‌نگاران، مدرسان و كنشگران حوزه فناوري، به‌ويژه در امريكاي لاتين را گرد هم آورده تا درباره استعمار داده گفت‌وگو كنند و براي مقابله با آن راه‌هاي عملي و جمعي بيابند. مخيا همچنين از بنيانگذاران جنبشي به نام جنبش فناوري‌هاي غيرمتعهد است كه به دنبال طرح بديل‌هايي براي مناسبات مسلط فناوري و قدرت است. بنابراين وجه جالب فعاليت اين دو نويسنده اين است كه در كنار پژوهش نظري و دانشگاهي، در ايجاد شبكه‌ها و اجتماعاتي براي آگاهي‌بخشي، گفت‌وگو و سازماندهي مقاومت در برابر استعمار داده هم مشاركت دارند.
استعمار در ادبيات سياسي به معناي سلطه و بهره‌كشي يك كشور از كشور يا كشورهاي ديگر است. اما نويسندگان از تعبير نو براي عملكرد غول‌هاي داده بهره مي‌گيرند. منظور از اين «نو» چيست و چه تفاوت يا شباهتي با استعمار كلاسيك دارد؟
نويسندگان در فصل اول كتاب، با عنوان «استعمار نوين»، به بررسي شباهت‌ها و تفاوت‌هاي استعمار داده با استعمار كلاسيك مي‌پردازند. نكته محوري بحث آنها اين است كه منطق اصلي استعمار همچنان پابرجاست، هر چند شكل و سازوكارهاي آن تغيير كرده است. يكي از زيرعنوان‌هاي اين فصل نيز به همين موضوع اشاره دارد: «ماموريت اصلي استعمار همچنان پابرجاست». منظور اين است كه استعمار، چه در شكل تاريخي و كلاسيك خود و چه در شكل جديدش، در پي تصاحب منابع ارزشمند و بهره‌برداري از آنهاست. تفاوت در اين است كه در استعمار كلاسيك، منابع ارزشمند عمدتا زمين، سرزمين و منابع طبيعي بودند، اما در استعمار نوين، داده‌ها و اطلاعات به منابع اصلي تصاحب و استخراج ارزش تبديل شده‌اند. البته اين به معناي يكسان بودن استعمار كلاسيك و استعمار داده نيست. يكي از تفاوت‌هاي مهم آنها به شكل اعمال خشونت و سلطه مربوط مي‌شود. در استعمار كلاسيك، غالبا با خشونت عريان و مستقيم مواجه بوديم؛ تصرف نظامي سرزمين‌ها، برده‌داري و اعمال زور از جمله جلوه‌هاي آشكار اين خشونت بودند. اما در استعمار نوين، خشونت تا حد زيادي از شكل فيزيكي و عريان خود فاصله گرفته و بيشتر در قالب سازوكارهاي غيرمستقيم و نمادين اعمال مي‌شود. منظور از خشونت نمادين، شكل‌هايي از سلطه و تبعيض است كه لزوما با اعمال زور مستقيم همراه نيست، بلكه از طريق محروم كردن افراد از فرصت‌ها، طبقه‌بندي آنها در گروه‌هاي نامطلوب و ايجاد نابرابري در دسترسي به امكانات و منابع صورت مي‌گيرند. به اين معنا، استعمار نوين را بايد تداوم منطق استعمار در شرايط تاريخي و فناورانه جديد دانست.
استعمار چنانكه اشاره شد، عموما از سوي دولت‌ها صورت مي‌گيرد. نويسندگان هم در كتاب به ارتباط ميان دولت‌ها و شركت‌هاي بزرگ داده مي‌پردازند. اگر ممكن است به اختصار بفرماييد اين پيوند به چه صورت است و چه نوع داد و ستدي ميان اين دو برقرار است؟
نويسندگان توضيح مي‌دهند كه رابطه ميان دولت‌ها و شركت‌هاي بزرگ فناوري نسبت به گذشته تغيير كرده است. در دوره‌هاي پيشين، به ويژه در چارچوب دولت‌هاي رفاه، اين دولت‌ها بودند كه پروژه تعريف مي‌كردند و بودجه مي‌دادند و شركت‌ها را مجري انجام كاري مي‌كردند. اما در عصر ديجيتال، به ويژه با ظهور غول‌هاي فناوري، اين معادله به شكل قابل توجهي تغيير كرده است. حالا اين شركت‌هاي بزرگ هستند كه در جاهايي مانند سيليكون‌ولي تحقيقات را پيش مي‌برند، بودجه‌هاي بسيار كلان دارند و دولت‌ها بيشتر در نقش مشتري ظاهر مي‌شوند تا تنظيم‌گر. در حوزه‌هاي حساسي مثل امنيت يا خدمات دولتي، دولت‌ها ناچارند از زيرساخت‌ها و خدمات همين شركت‌ها استفاده كنند. به اين معنا، قدرت تا حدي از دولت‌ها به شركت‌ها منتقل و نظارت بيروني بر شركت‌ها كمتر شده است. اين وضعيت نشان مي‌دهد چگونه دولت‌ها از جايگاه تنظيم‌گر به جايگاه مصرف‌كننده يا وابسته به خدمات غول‌هاي فناوري داده تغيير موقعيت داده‌اند.
بخش مهمي از كتاب مقابله با استعمار نو است. منظور از مقابله در برابر شركت‌هاي بزرگ داده چيست؟
به نظرم يكي از ويژگي‌هاي مهم اين كتاب آن است كه صرفا به توصيف و تحليل استعمار داده و نشان دادن سازوكارهاي آن بسنده نمي‌كند، بلكه در دو فصل پاياني، يعني فصل پنجم و ششم، مشخصا به اين موضوع مي‌پردازد كه چگونه مي‌توان در برابر هژموني و سيطره نظام‌هاي داده و شركت‌هاي بزرگ فناوري مقاومت كرد. آنها مجموعه‌اي از اقدامات فردي، جمعي، مدني، سياسي و نهادي را پيشنهاد مي‌كنند كه از آگاهي‌بخشي و تغيير رفتارهاي روزمره آغاز مي‌شود و تا اعتراض به رويه‌هاي تبعيض‌آميز و ايجاد ساختارها و بديل‌هاي جديد ادامه پيدا مي‌كند. به نظرم پيام اصلي اين دو فصل اين است كه نبايد در برابر مناسبات موجود احساس ناتواني و انفعال كنيم؛ ما به عنوان شهروندان، كارگران، كنشگران و اعضاي جوامع مختلف، هر يك مي‌توانيم به شيوه‌اي در مقاومت در برابر استعمار داده و تغيير اين مناسبات نقش داشته باشيم. بنابراين پاسخ نويسندگان به مساله مقاومت، نه كناره‌گيري كامل از جهان ديجيتال است و نه صرفا مقابله فني با شركت‌هاي بزرگ فناوري.
بسياري از شركت‌هاي بزرگ داده و اطلاعات، در ايران حضور مستقيم ندارند و مراجعه منظم و ناگزيري به آنها از جانب ايرانيان صورت نمي‌گيرد. با اين حساب آيا آنها كاربران ايراني را نيز استعمار مي‌كنند؟ به چه صورت؟
درست است كه به دلايل مختلف، از جمله تحريم‌ها و محدوديت‌هاي سياسي و اقتصادي، بسياري از شركت‌هاي بزرگ فناوري و داده در ايران حضور مستقيم و دفتر رسمي ندارند و كاربران ايراني نيز نمي‌توانند به‌طور مستقيم از برخي خدمات پولي آنها استفاده كنند، اما اين وضعيت به هيچ‌وجه به معناي آن نيست كه ايران جزيره‌اي جدا افتاده از نظام جهاني داده است يا شهروندان ايراني ارتباطي با اين شركت‌ها ندارند. ما همچنان كاربران بسياري از پلتفرم‌ها و اپليكيشن‌هاي بين‌المللي هستيم؛ گاهي از طريق فيلترشكن و ابزارهاي دور زدن محدوديت‌ها و گاهي با استفاده از خدمات رايگان اين شركت‌ها. بنابراين حتي در نبود رابطه مالي مستقيم يا حضور رسمي اين شركت‌ها در ايران، داده‌هاي كاربران ايراني نيز مي‌تواند در فرآيندهاي جمع‌آوري، ذخيره‌سازي، تحليل و بهره‌برداري از داده قرار بگيرد. در واقع، ورود داده‌هاي ما به اين چرخه‌ها لزوما مستلزم آن نيست كه قراردادي با اين شركت‌ها داشته باشيم يا بابت خدماتشان پولي پرداخت كنيم. حتي مي‌توان گفت كه به دليل نبود سازوكارهاي شفاف و موثر نظارت و پاسخگويي در سطح ملي، كاربران ايراني ممكن است از برخي جهات در معرض آسيب‌پذيري بيشتري قرار داشته باشند. وقتي شركت‌هاي بزرگ فناوري به داده‌هاي كاربران دسترسي دارند، اما امكان نظارت موثر بر عملكرد آنها، پيگيري تخلفات احتمالي يا مطالبه حقوق كاربران محدود است، زمينه براي نقض حريم خصوصي و بهره‌برداري ناموجه از داده‌ها فراهم‌تر مي‌شود. نكته مهم ديگر اين است كه هشدارها و نقدهايي كه كتاب درباره استخراج داده، نظارت، نقض حريم خصوصي و بهره‌برداري از كلان‌داده‌ها مطرح مي‌كند، صرفا متوجه شركت‌هاي بزرگ بين‌المللي نيست. اين مسائل مي‌تواند درباره شركت‌ها و پلتفرم‌هايي كه در داخل كشور فعاليت مي‌كنند نيز صدق كند. شركت‌هاي داخلي هم به تدريج در حال گسترش فعاليت‌هاي خود در زمينه جمع‌آوري و پردازش داده‌هاي كاربران هستند و ممكن است با همان مسائل و آسيب‌هايي روبه‌رو باشند كه نويسندگان كتاب درباره شركت‌هاي بزرگ فناوري در سطح جهاني مطرح مي‌كنند: جمع‌آوري گسترده داده‌هاي شخصي، نبود نظارت و شفافيت كافي، استفاده از كلان‌داده‌ها، نقض حريم خصوصي و بهره‌برداري از اطلاعات كاربران بدون آگاهي يا رضايت آگاهانه و واقعي آنها. علاوه بر اين، نبايد نقد كتاب را فقط به شركت‌هاي خارجي محدود كنيم و از فعاليت پلتفرم‌ها و اپليكيشن‌هاي داخلي غافل بمانيم. امروزه بخش قابل توجهي از امور روزمره ما، از ارتباطات و خريد و پرداخت گرفته تا دريافت خدمات مختلف، از طريق اپليكيشن‌ها و پلتفرم‌هاي ديجيتال انجام مي‌شود؛ بخشي از اين خدمات متعلق به شركت‌هاي خارجي و بخشي متعلق به شركت‌هاي داخلي است. در هر دو مورد، لازم است شهروندان نسبت به شيوه جمع‌آوري، نگهداري، پردازش و استفاده از داده‌هايشان حساس و آگاه باشند و درباره ميزان شفافيت و پاسخگويي اين شركت‌ها پرسشگري كنند.
برخي منتقدان معتقدند كه نگاه كتاب و نويسندگانش چپ‌گرايانه است و استفاده از تعبير استعمار براي توصيف فعاليت غول‌هاي اطلاعاتي دقيق و درست نيست و بيش از حد سوگيرانه است. پاسخ شما به اين انتقاد چيست؟
امروزه در فضاي عمومي جامعه ما، به‌ويژه در شبكه‌هاي اجتماعي، گاهي چپ‌گرا بودن به صورت يك برچسب ارزشي به كار مي‌رود؛ گويي همين كه چيزي را چپ‌گرايانه بدانيم، ديگر مي‌توانيم بدون بررسي استدلال‌هايش آن را رد كنيم يا آن را مخالف پيشرفت، آزادي و توسعه بدانيم. من چنين رويكردي را نمي‌پذيرم. به نظرم اين نوع برچسب‌زني به جاي آنكه به شناخت دقيق‌تر اختلاف‌نظرها كمك كند، ما را از فكر كردن و مواجهه جدي با استدلال‌ها معاف مي‌كند. بنابراين مي‌خواهم تاكيد كنم كه در به كار بردن چنين برچسبي بايد محتاط باشيم و اجازه ندهيم برچسب‌ها جاي تحليل را بگيرند. همچنين بايد روشن كنيم منظورمان از چپ‌گرايانه بودن چيست. چپ‌گرايي معناي واحد و محدودي ندارد و مي‌تواند به مواضع و رويكردهاي متفاوتي اشاره كند. براي مثال، آيا منظور اين است كه نويسندگان كتاب با مالكيت خصوصي مخالفند؟ به نظر من چنين نسبتي درست نيست؛ نويسندگان در كتاب از مخالفت با مالكيت خصوصي دفاع نمي‌كنند. البته آنها به دو نكته اشاره مي‌كنند كه ممكن است تحليلشان را به برخي سنت‌هاي فكري چپ نزديك كند. نخست اينكه سرمايه‌داري و مدرنيته، در شكل‌گيري تاريخي خود، با استعمار پيوندي عميق داشته‌اند و بدون تاريخ استعمار نمي‌توان پيدايش و گسترش آنها را به درستي فهميد. ممكن است كسي اين تحليل تاريخي را واجد سويه‌اي چپ‌گرايانه بداند. با اين حال، بايد توجه داشت كه اين بحث، هر چند براي روشن كردن ماهيت استعمار اهميت دارد، مبناي اصلي استدلال نويسندگان درباره استعمار داده نيست و بيشتر نقش زمينه‌اي و توضيحي دارد. اما اگر منظور از چپ‌گرايي، داشتن رويكردي انتقادي در برابر ساختارهاي قدرت مسلط باشد، مي‌توان گفت كتاب واجد چنين رويكردي است. نويسندگان از ما مي‌خواهند آنچه در نظام سرمايه‌داري جهاني و در قالب فناوري‌ها و خدمات داده‌محور به ما عرضه مي‌شود، بي‌چون‌وچرا نپذيريم و در برابر گسترش مناسبات استخراج داده منفعل نباشيم. آنها هشدار مي‌دهند كه نبايد گسترش قلمرو داده را لزوما با پيشرفت، توسعه، آزادي و ارتباطات بيشتر يكسان بدانيم، بلكه بايد درباره پيامدهاي آن پرسش كنيم و نگاهي انتقادي به مناسبات قدرتي داشته باشيم كه در پس اين فرآيندها قرار دارند. به همين دليل، من ترجيح مي‌دهم اين كتاب را بيش از آنكه اثري چپ‌گرايانه به معناي ايدئولوژيك كلمه بدانم، اثري انتقادي توصيف كنم. حتي كسي كه از نظر اقتصادي يا سياسي گرايش راست‌گرايانه يا ميانه دارد، مي‌تواند با اين ديدگاه موافق باشد كه شهروندان بايد در برابر مناسبات داده حساس‌تر باشند، درباره شيوه فعاليت شركت‌هاي بزرگ فناوري پرسشگري كنند و نسبت به پيامدهاي جمع‌آوري و بهره‌برداري از داده‌هاي شخصي و جمعي بي‌تفاوت نباشند. بنابراين به نظرم بهتر است به جاي متوقف شدن در برچسب‌هايي مانند «چپ‌گرايانه»، استدلال‌هاي مشخص كتاب را بررسي و درباره درستي يا نادرستي آنها داوري كنيم.
برخي ديگر از منتقدان رويكرد كتاب را فن‌هراسانه مي‌خوانند و معتقدند كه نگاه نويسندگان به فناوري و تكنولوژي‌هاي ارتباطاتي بسيار بدبينانه است. در اين باره چگونه فكر مي‌كنيد؟
من با اين ديدگاه كه كتاب را «فن‌هراسانه» بدانيم، موافق نيستم. براي توضيح اين موضع، ابتدا بايد روشن كنيم كه منظورمان از فن‌هراسي چيست. فن‌هراسي صرفا به معناي داشتن نگاهي انتقادي يا بدبينانه به برخي فناوري‌ها نيست، بلكه به رويكردي اشاره دارد كه براي فناوري نوعي ذات ثابت و مستقل قائل است و معتقد است فناوري بر اساس منطق دروني و تغييرناپذير خود پيش مي‌رود و آثارش را به صورت يك‌جانبه بر جامعه و زندگي انسان‌ها تحميل مي‌كند. در چنين نگاهي، انسان‌ها و شهروندان در برابر مسير حركت فناوري عملا منفعل و ناتوانند و تنها كاري كه مي‌توانند انجام دهند، ترسيدن از فناوري، دوري كردن از آن يا كنار گذاشتن آن است. به اين معنا، كتاب را نمي‌توان فن‌هراسانه دانست. همانطور كه در پاسخ به پرسش‌هاي پيشين اشاره كردم، نويسندگان نه‌تنها خواهان كنار گذاشتن فناوري نيستند، بلكه از امكان شكل‌گيري فناوري‌هاي بديل دفاع مي‌كنند. به نظرم يكي از دلايلي كه ممكن است برخي خوانندگان كتاب را فن‌هراسانه تلقي كنند، رويكرد انتقادي آن به فناوري‌هاي ديجيتال و ارتباطاتي است. اما در حوزه‌اي دانشگاهي به نام «مطالعات اجتماعي علم و فناوري»، چنين رويكردي كاملا شناخته شده و متعارف است. در اين حوزه، فناوري‌ها نه به عنوان پديده‌هايي مستقل و جدا از جامعه، بلكه در بستر تاريخي، سياسي و اجتماعي شكل‌گيري و گسترش‌شان بررسي و پرسش‌هايي از اين دست مطرح مي‌شوند: يك فناوري در چه شرايط تاريخي و اجتماعي پديد آمده است؟ چه مناسبات قدرتي را تقويت مي‌كند؟ و ...كتاب استعمار داده هم دقيقا با چنين رويكردي سراغ فناوري‌هاي ديجيتال و نظام‌هاي مبتني بر داده مي‌رود. نويسندگان مي‌كوشند نشان دهند اين فناوري‌ها چگونه از ساختارها و مناسبات قدرت موجود تاثير مي‌پذيرند و در مقابل چگونه مي‌توانند به بازتوليد يا حتي تشديد برخي نابرابري‌ها و تبعيض‌ها كمك كنند. توجه به اين مسائل به معناي فناوري‌هراسي نيست، بلكه به معناي بررسي انتقادي فناوري و فهم رابطه متقابل آن با جامعه است.
گروهي ديگر از منتقدان رويكرد كتاب را توطئه‌پنداري مي‌دانند و مي‌گويند فرض پنهان كتاب اين است كه گروه‌هايي از نخبگان سياسي و اقتصادي در پشت پرده با يكديگر زد و بند دارند و با استفاده از تكنولوژي‌هاي پيشرفته و داده‌هاي موجود، افكار عمومي جهانيان را كنترل مي‌كنند. ارزيابي شما از اين انتقاد چيست؟
براي ارزيابي اين انتقاد، ابتدا بايد ببينيم آيا كتاب واقعا از رويكرد نظريه توطئه يا توطئه‌پنداري پيروي مي‌كند يا خير؟ به نظر من، چنين نسبتي با محتواي كتاب سازگار نيست. اطلاعات و استدلال‌هايي كه نويسندگان مطرح مي‌كنند، همگي مبتني بر گزارش‌هاي رسمي دولت‌ها، اسناد و گزارش‌هاي منتشر شده از سوي شركت‌هاي بزرگ فناوري و تحقيقات روزنامه‌نگاران تحقيقي است. كتاب براي توضيح مناسبات قدرت در نظام داده، به وجود گروه‌هاي مخفي يا دست‌هاي پنهاني كه پشت پرده با يكديگر تباني كرده باشند و همه امور را كنترل كنند، متوسل نمي‌شود. بنابراين با يك نظريه توطئه به معناي متعارف آن مواجه نيستيم، بلكه نويسندگان مي‌كوشند بر اساس شواهد و اطلاعات در دسترس، سازوكارهاي واقعي قدرت و بهره‌برداري از داده‌ها را توضيح دهند. البته ممكن است پذيرش برخي نتايج و ادعاهاي كتاب براي ما دشوار باشد. شايد يكي از دلايل اين دشواري آن باشد كه اينترنت و شبكه‌هاي اجتماعي را اغلب نماد جهاني آزاد، بدون محدوديت و برخوردار از امكان‌هاي گسترده براي ارتباط و مشاركت شهروندان مي‌دانيم. در چنين تصويري، پذيرفتن اينكه همين فضاها مي‌توانند محل دستكاري، «سوق دادن» كاربران و بهره‌برداري ناموجه از داده‌هاي شخصي باشند، چندان آسان نيست. اما اگر به شواهد و رويدادهاي واقعي نگاه كنيم، درمي‌يابيم كه اين نگراني‌ها صرفا فرضيه‌هايي خيالي نيستند. يكي ديگر از دلايل دشواري پذيرش اين واقعيت، مي‌تواندتجربه خاص ما در ايران باشد. ما در شرايطي زندگي مي‌كنيم كه با محدوديت‌ها و فيلترينگ اينترنت و شبكه‌هاي اجتماعي مواجهيم و طبيعتا بخش مهمي از مطالباتمان معطوف به دسترسي آزاد و بدون فيلتر به اين فضاهاست. در چنين وضعيتي ممكن است اينترنت و شبكه‌هاي اجتماعي را بيش از هر چيز نماد آزادي از محدوديت‌ها بدانيم و كمتر به آسيب‌ها و مناسبات قدرتي كه درون آنها شكل مي‌گيرد، توجه كنيم. اما اين دو مساله با يكديگر منافاتي ندارند: مي‌توان همزمان از دسترسي آزاد شهروندان به اينترنت و شبكه‌هاي اجتماعي دفاع كرد و در عين حال، نسبت به امكان سوءاستفاده از داده‌ها، دستكاري افكار عمومي و تاثيرگذاري بر رفتار كاربران حساس بود.
نقطه تمركز كتاب بر غول‌هاي ارتباطاتي و داده‌اي است، اما ما در زندگي روزمره با بسياري از شركت‌هاي داده‌اي و ارتباطاتي كوچك يا كوچك‌تر از غول‌هاي بزرگ سر و كار داريم و ناگزير داده‌ها و اطلاعات خود را در اختيار بسياري از آنها قرار مي‌دهيم. آيا مي‌توان گفت كه اين شركت‌ها و نهادهاي كوچك هم از الگوها و روش‌هاي شركت‌هاي بزرگ استفاده مي‌كنند و اصولا آيا مي‌توان فعاليت‌هاي آنها را نيز نوعي استعمارگري خواند؟
مساله اصلي كتاب نحوه جمع‌آوري، استفاده و بهره‌برداري از داده‌هاست. پرسش نويسندگان اين است كه آيا واقعا لازم است تمام اطلاعات زندگي خود را در اختيار شركت‌ها و پلتفرم‌ها قرار دهيم؟ آيا گسترش قلمرو استخراج داده بايد تا همه ابعاد زندگي ما پيش برود؟ و آيا هر نوع جمع‌آوري و استفاده از داده، صرف‌نظر از هدف و پيامدهاي آن، قابل دفاع است؟ اين پرسش‌ها درباره شركت‌هاي كوچك‌تر و پلتفرم‌هاي داخلي نيز به همان اندازه موضوعيت دارند. اهميت كتاب در اين است كه ما را به شهرونداني حساس‌تر و آگاه‌تر تبديل مي‌كند؛ شهرونداني كه درباره ضرورت و چگونگي در اختيار گذاشتن داده‌هاي خود پرسش مي‌كنند و صرفا به اين دليل كه يك خدمت ديجيتال در دسترس آنها قرار گرفته است، همه اطلاعاتشان را بي‌تأمل در اختيار ارايه‌دهنده آن خدمت نمي‌گذارند. بنابراين مساله مخالفت با شركت‌هاي كوچك يا بزرگ و اصل استفاده از فناوري نيست، بلكه مطالبه شفافيت، مسووليت‌پذيري و رعايت حقوق كاربران در فرآيند جمع‌آوري و استفاده از داده‌هاست. از سوي ديگر، اين كتاب ما را به فكر كردن درباره امكان‌هاي بديل نيز دعوت مي‌كند. قرار نيست تنها گزينه‌هاي پيش روي ما، استفاده از پلتفرم‌هاي بزرگ و مسلطي باشد كه بخش مهمي از فعاليتشان بر استخراج داده و اقتصاد توجه استوار است. مي‌توان به دنبال پلتفرم‌ها، الگوريتم‌ها و الگوهاي فناورانه‌اي بود كه وابستگي كمتري به استخراج گسترده داده و كسب سود از توجه كاربران دارند و حساسيت بيشتري نسبت به حريم خصوصي و حقوق شهروندان نشان مي‌دهند. همانطور كه نويسندگان نيز مثال‌هايي از چنين ابتكارات و پلتفرم‌هايي در سطح جهاني مطرح مي‌كنند، بيرون از جريان اصلي فناوري و پلتفرم‌هاي مسلط، امكان شكل‌گيري و توسعه الگوهاي ديگري از فناوري وجود دارد. بنابراين به نظرم پيام اصلي كتاب اين نيست كه از فناوري فاصله بگيريم يا شركت‌هاي كوچك‌تر را نيز به‌طور كلي كنار بگذاريم، بلكه اين است كه در برابر شيوه‌هاي مسلط جمع‌آوري و بهره‌برداري از داده منفعل نباشيم، درباره ضرورت واگذاري اطلاعاتمان تصميمي آگاهانه بگيريم و از الگوهاي فناورانه‌اي حمايت كنيم كه در آنها منافع كاربران، حفظ حريم خصوصي و حقوق شهروندان جايگاه مهم‌تري دارند. اين حساسيت و مطالبه‌گري بايد درباره همه شركت‌ها و پلتفرم‌ها، فارغ از اندازه و مليت آنها وجود داشته باشد.
در پايان بفرماييد اصولا ضرورت مطالعه اين كتاب براي خواننده ايراني چيست و آيا مي‌توان و ضرورتي دارد كه پژوهشگران ايراني درباره فعاليت شركت‌هاي بزرگ اطلاعاتي در ايران هم كتاب يا پژوهش‌هاي مشابه بنويسند؟
به نظرم مطالعه اين كتاب براي خواننده ايراني از دو جهت اهميت دارد؛ نخست اينكه كمك مي‌كند نسبت خودمان را با فناوري‌هاي ديجيتال، پلتفرم‌ها و شركت‌هايي كه بخش مهمي از زندگي روزمره‌مان به آنها وابسته شده است، با نگاهي انتقادي‌تر و آگاهانه‌تر بررسي كنيم و صرفا مصرف‌كننده منفعل اين فناوري‌ها نباشيم. دوم اينكه كتاب مي‌تواند نقطه شروعي براي پژوهش‌هاي مشابه در ايران باشد. به نظرم ضرورت دارد پژوهشگران ايراني به‌طور جدي فعاليت شركت‌هاي بزرگ فناوري و پلتفرم‌هاي داخلي و خارجي در ايران را مطالعه كنند: اينكه چه داده‌هايي جمع‌آوري مي‌شود، اين داده‌ها چگونه و با چه اهدافي به كار مي‌روند، چه كساني از آنها بهره‌مند مي‌شوند و چه سازوكارهايي براي نظارت، پاسخگويي و حفاظت از حقوق كاربران وجود دارد. البته چنين پژوهش‌هايي نبايد صرفا تكرار يا تطبيق نظريه‌هاي موجود باشند، بلكه بايد با توجه به شرايط اقتصادي، سياسي، حقوقي و اجتماعي ايران، ابعاد خاص اين مساله را نيز آشكار كنند. ما به پژوهش‌هايي نياز داريم كه هم شناخت دقيق‌تري از مناسبات داده‌اي در جامعه خودمان به دست دهند و هم به تقويت آگاهي عمومي و شكل‌گيري سياست‌هاي مسوولانه‌تر در اين زمينه كمك كنند.