جاي خالي كانون فيلم

اين روزها بيش از هر زمان ديگري جاي نهادي مانند كانون فيلم را در جامعه سينمايي‌مان خالي مي‌بينم؛ مكاني كه هدفش تنها نمايش فيلم نباشد، بلكه به پرورش تماشاگر آگاه، شناخت تاريخ سينما و گسترش فرهنگ نقد و گفت‌وگو كمك كند. امروز با وجود دسترسي آسان به هزاران فيلم از سراسر جهان، كمتر فضايي وجود دارد كه علاقه‌مندان، به‌ويژه نسل جوان بتوانند در آن آثار مهم سينماي جهان را با معرفي و تحليل كارشناسان ببينند و درباره آنها گفت‌وگو كنند.  از ميان خاطرات نوجواني‌ام، كمتر چيزي را به روشني روزهايي به ياد مي‌آورم كه براي رفتن به كانون فيلم لحظه‌شماري مي‌كردم. كانون فيلم ايران به همت فرخ غفاري در سال ۱۳۲۸ پايه‌گذاري شد. غفاري كه با فعاليت‌هاي سينماتك فرانسه آشنايي داشت، مي‌دانست كه پيشرفت سينما تنها به ساختن فيلم وابسته نيست و براي گسترش فرهنگ سينمايي بايد امكان تماشاي آثار ارزشمند و گفت‌وگو درباره آنها فراهم شود. در كنار او، آقاي خجسته نيز با علاقه و پشتكار در اداره كانون و برگزاري جلسات نقش داشت. اين دو نفر براي من با يكي از مهم‌ترين تجربه‌هاي فرهنگي دوران نوجواني‌ام پيوند خورده‌اند. يكي از جذاب‌ترين بخش‌هاي هر جلسه، معرفي فيلم به وسيله خود فرخ غفاري پيش از نمايش بود. غفاري با دانش گسترده‌اش از تاريخ سينما، درباره كارگردان، ويژگي‌هاي اثر و جايگاه آن در تحول زبان سينمايي سخن مي‌گفت. در آن سال‌ها دسترسي به شاهكارهاي سينماي جهان آسان نبود. بسياري از فيلم‌هايي كه كانون نمايش مي‌داد، در سينماهاي معمول تهران روي پرده نمي‌رفتند. به همين دليل، هر جلسه فرصتي استثنايي براي آشنايي با فيلمسازي تازه يا شيوه‌اي متفاوت از روايت سينمايي بود. نام فيلم‌هايي چون «همشهري كين» ساخته اورسون ولز، «مهر هفتم» و «توت‌فرنگي‌هاي وحشي» ساخته اينگمار برگمان، «هفت سامورايي» ساخته آكيرا كوروساوا، «قاعده بازي» ساخته ژان رنوار و «مصائب ژاندارك» ساخته كارل تئودور دراير، يادآور دنيايي است كه كانون فيلم به روي علاقه‌مندان مي‌گشود. 

آثار نئورئاليست‌هاي ايتاليا، از جمله «واكسي» ساخته ويتوريو دسيكا و «آلمان سال صفر» ساخته روبرتو روسليني، در كنار فيلم‌هاي فدريكو فليني، سرگئي آيزنشتاين و فيلمسازان موج نوي فرانسه، ما را با جريان‌هاي متفاوت تاريخ سينما آشنا مي‌كردند. «رزمناو پوتمكين»، «چهارصد ضربه»، «هيروشيما عشق من» و «سال گذشته در مارين‌باد» نيز از جمله آثاري بودند كه شناخت آنها مي‌توانست تصور تماشاگر جوان را از امكانات سينما دگرگون كند. 
اما جذابيت كانون تنها به فيلم‌هايش محدود نمي‌شد. حضور چهره‌هايي چون فروغ فرخزاد و شميم بهار در جلسات، به آن محيط فرهنگي ويژگي ديگري مي‌بخشيد. براي نوجواني مانند من، نشستن در كنار نويسندگان، شاعران و منتقداني كه درباره هنر با جديت بحث مي‌كردند، تجربه‌اي ارزشمند بود.
فروغ فرخزاد كه با «خانه سياه است» يكي از آثار ماندگار سينماي مستند ايران را آفريد، نمونه‌اي از پيوند شعر و سينما بود. شميم بهار نيز با نگاه دقيق و انتقادي‌اش به ساختار و زبان فيلم اهميت مي‌داد. اختلاف‌نظرهاي او با ديگران، از جمله درباره ارزش بعضي آثار سينمايي نشان مي‌داد كه آن فضا تنها محل تحسين فيلم‌ها نبود. بحث و مخالفت نيز بخشي از فرهنگ كانون محسوب مي‌شد و همين گفت‌وگوها به ما مي‌آموختند كه حتي در برابر نظر منتقدان شناخته ‌شده، مي‌توان ديدگاهي مستقل داشت.
اهميت تاريخي كانون فيلم نيز در همين نقش آموزشي و فرهنگي نهفته بود. در دوراني كه بخش بزرگي از سينماي تجاري ايران بر الگوهاي تكراري استوار بود، كانون امكان آشنايي با تجربه‌هاي متفاوت سينماي جهان را فراهم مي‌كرد. فرخ غفاري و همراهانش تنها فيلم نمايش نمي‌دادند، بلكه به شكل‌گيري نسلي از تماشاگران و منتقدان آگاه كمك مي‌كردند. تاثير اين فعاليت‌ها را مي‌توان در تحول فرهنگ سينمايي ايران و پيدايش نگاه‌هاي تازه به فيلمسازي و نقد مشاهده كرد.
اكنون كه پس از دهه‌ها فعاليت در نقد و روزنامه‌نگاري سينمايي به گذشته نگاه مي‌كنم، درمي‌يابم كه كانون فيلم چه سهم بزرگي در شكل‌گيري مسير زندگي من داشته است. بعدها فيلم‌هاي بسياري ديدم، با فيلمسازان بزرگ گفت‌وگو كردم و در جشنواره‌هاي مختلف حضور يافتم، اما بسياري از آنچه درباره سينما آموختم، ريشه در همان جلسات نوجواني دارد.
امروز بيش از هر زمان ديگري به وجود نهادي با همان روحيه احساس نياز مي‌كنم؛ نهادي مستقل و پويا كه فيلم‌هاي مهم تاريخ سينما و آثار ارزشمند معاصر را نمايش دهد، فيلمسازان و منتقدان را به گفت‌وگو با تماشاگران دعوت كند و براي نسل جوان فرصتي فراهم آورد تا سينما را فراتر از سرگرمي و موفقيت تجاري بشناسد. آنچه از كانون فيلم بايد دوباره زنده شود، تنها شكل برگزاري جلسات نيست، بلكه انديشه‌اي است كه پشت آن قرار داشت؛ اينكه فرهنگ سينمايي بدون تماشاگر آگاه و امكان بحث و نقد آزاد رشد نمي‌كند.
از آن دوران، تصويري بيش از همه در خاطرم مانده است؛ فرخ غفاري كه پيش از نمايش درباره فيلم سخن مي‌گفت، فروغ فرخزاد و شميم بهار كه در ميان تماشاگران حضور داشتند و نوجواني كه با اشتياق به حرف‌ها گوش مي‌داد و منتظر خاموش ‌شدن چراغ‌ها بود. آن نوجوان نمي‌دانست كه سال‌ها بعد، سينما به بخش جدايي‌ناپذير زندگي‌اش تبديل خواهد شد. امروز آرزو مي‌كنم نسل جوان ما نيز بتواند چنين تجربه‌اي داشته باشد و مكاني مانند كانون فيلم، با همان آزادي انديشه و احترام به هنر سينما، بار ديگر جاي خود را در زندگي فرهنگي ما پيدا كند.