رنج‌هاي نامریي مرد ايراني
علي ميرزامحمدي
در جامعه‌شناسي فرهنگي، قاعده‌اي بنيادين وجود دارد: آن گروهي كه از سوي نظم مسلط به‌مثابه «هنجار طبيعي» تعريف مي‌شود، خودبه‌خود از دايره واكاوي و آسيب‌شناسي پنهان مي‌ماند؛ در حالي كه گروه‌هاي موسوم به «ديگري» همواره با برچسب‌ها و آسيب‌پذيري‌هايشان به چشم مي‌آيند. اين منطق به‌روشني وضعيت زيسته «مرد ايراني» را تبيين مي‌كند. جامعه او را در نقش ستون بي‌درد، نان‌آور تمام‌عيار و تكيه‌گاه تسليم‌ناپذير مي‌نشاند، اما همزمان توانايي ابراز خستگي و درماندگي را از او سلب مي‌كند. بدين‌ترتيب «امتياز هنجاري پيش‌فرض» به يك «دام ساختاري» بدل مي‌شود؛ رنج‌هاي او ديده نمي‌شوند، چون نظم اجتماعي اساسا حق سوگواربودن يا ناتوان‌بودن را به او اعطا نكرده است. در فرهنگ ما، مرد گريه نمي‌كند؛ او براي هضم دلتنگي‌هايش قدم مي‌زند!
عبور از تله دوگانه‌سازي تقليل‌گرايانه- توجه خردورزانه به رنج‌ها و نابرابري‌هاي تاريخي رواشده بر زنان، ضرورتي انكارناپذير براي عدالت اجتماعي است. با اين حال، ترجمه سطحي اين امر در رسانه‌ها گاه به بازتوليد يك قطبي‌سازي انجاميده است: «تصوير زن به‌مثابه ابژه هميشگي ستم، در برابر مرد به‌مثابه بهره‌مند هميشگي از قدرت مطلق». واقعيت جامعه بحران‌زده امروز، درهم‌تنيده‌تر از اين الگوهاي صفر و يكي است. شناخت آسيب‌هاي تاريخي زنان هرگز به معناي چشم‌پوشي از فرسايش زيسته مردان نيست؛ هر دو رنج، شاخه‌هاي يك ريشه ساختاري‌اند: اقتصاد تورمي، كالايي‌شدن حيات اجتماعي و ناكارآمدي نهادهاي حمايتي. مرد ايراني در اين چرخه به كارخانه‌اي استخراجي بدل شده كه بايد تمام مطالبات تلنبارشده را بدون حق گلايه تاب آورد. ريشه‌هاي اين نامريي‌سازي را مي‌توان در ۶ كانون كلان ردگيري كرد:
كانون‌هاي ساختاري فشار بر مرد ايراني
۱. اقتصاد تورمي و تقليل ارزش انساني به «كيف پول»
در سقوط آزاد ارزش پول ملي بار حقوقي تامين خانواده تماما بر دوش مرد سنگيني مي‌كند. ناتواني در تامين بديهي‌ترين نيازها (نظير مسكن)، منزلت و خودانگاره اخلاقي او را درهم مي‌شكند و ارزش انساني‌اش را در نگاه عرف به ابزار «تامين وجه نقد» تقليل مي‌دهد؛ شكستي دايمي در مسابقه‌اي نابرابر.
۲. فرافكني نهادي؛ پنهان‌سازي رنج فردي در پس «شخصيت حقوقي خانواده»- در تحليل‌ها، نهاد خانواده اغلب به‌مثابه يك كل يكپارچه تصوير مي‌شود («فقر خانواده» يا «تنگناي معيشتي خانوار») . اين كل‌گرايي، كاركردي به‌شدت نامريي‌ساز دارد: فشارهاي كشنده و اضطراب‌هاي ويرانگري را كه بر گرده و روان يك فرد مشخص يعني «مرد» آوار شده، در مفهوم بي‌نام‌ونشان «خانواده» مستحيل مي‌كند؛ گويي اين خانواده است كه شب‌ها كابوس چك‌هاي برگشتي را مي‌بيند، نه مردي از گوشت و پوست.
۳. هژموني مصرف‌گرايي و تله «فرزندسالاري پرهزينه»- جامعه به سوي اقتصاد نمايش و استانداردهاي سنگين مصرفي ميل كرده است. در اين ميان، گذار از پدرسالاري سنتي به «فرزندسالاري پرهزينه» رخ داده است؛ مرد خانواده ناگزير است هزينه‌هاي سرسام‌آور رفاهي و ديجيتال فرزندان را تامين كند، بدون آنكه در تصميم‌هاي كلان سهمي داشته باشد؛ تثبيت موقعيت «حامي مالي مقصر» بدون اختيارات واقعي.
۴. طولاني‌شدن عمرِ باركشي؛ از استقلال‌نيافتگي نسل نو تا كهنسالي- بحران مسكن و اشتغال، سن استقلال نسل جديد را تا اواخر دهه سوم عمر به تعويق انداخته است. پيامد اين پديده، ماندگاري مرد خانواده در نقش «تامين‌كننده دايمي بار معيشت» تا سنين كهنسالي است. پدري كه بايد در دهه ششم زندگي به آرامش برسد، ناگزير از روي‌آوردن به كارهاي شيفتي و چندگانه است تا شكاف درآمدي فرزندان جوانش را پر كند.
۵. گره‌خوردگي تعهدات حقوقي سنتي با بحران‌هاي اقتصاد مدرن- سازوكارهايي نظير مهريه در فلسفه خود حمايتي بوده‌اند، اما اجراي آنها در بستر ابرتورم و تنش‌هاي خانوادگي، شكافي نجومي ميان درآمد ريالي مرد و تعهدات سنگينش ايجاد مي‌كند. اين ناسازگاري، او را به لبه پرتگاه توقيف اموال و حبس مي‌كشاند؛ نقص ساختاري تلخي كه آرامش هر دو طرف را در دادگاه‌ها مي‌بلعد.
۶. انزواي مضاعف در گذرگاه بازنشستگي- بازنشستگان در سيستم معيوب اقتصادي، از سوي نهادهاي حمايتي نه به عنوان ذخيره دانشي، بلكه به عنوان «سربار هزينه‌ساز» نگريسته مي‌شوند. مردي كه هويتش را با مفيدبودن كاري تعريف كرده، با استمرار اضطرار معيشتي و عدم كفاف مستمري روبه‌رو مي‌شود؛ وضعيتي كه با احساس تلخ «عمر هدررفته» و كار اجباري ثانويه در كهنسالي توام است.
فرجام سخن- صورت‌بندي «رنج‌هاي نامريي مرد ايراني» تلاشي براي كمرنگ‌كردن ستم‌هاي تاريخي بر زنان نيست، بلكه دعوت به يك جامعه‌شناسي شفقت‌آور است. تا زماني كه آسيب‌ها را در چارچوب تنگ «ستيز جنسيتي» تقليل دهيم، سازوكارهاي پنهاني رنج از پاسخگويي مصون مي‌مانند. ديدن رنج مردي كه زير بار سنگين انتظارات مچاله شده، گامي ضروري براي فهم فروپاشي آرام جامعه امروز ايران و بازگشت عقلانيت به تدبير امور است.
جامعه‌شناس