سيدمحمد خاتمي:
بازگشت به پيشاتجدد آرزوی محال است
گروه سياسي|رييس‌جمهوري پيشين با طرح اين پرسش كه آيا ايرانيان مي‌توانند راهي به سوي آينده بهتر بيابند، تصريح كرد: مهم‌ترين شرط، توان اجتهاد در سنت است و علاوه بر اين بايد از زنجير مشعوفيت و نفرت به غرب كه هردو مانع شناختند، رها شوند تا علاوه بر شناخت، قدرت اجتهاد در آن را پيدا كنند؛ در اين صورت مي‌توان به آينده اميدوار بود. رييس‌جمهوري پيشين با طرح اين پرسش كه آيا ايرانيان مي‌توانند راهي به سوي آينده بهتر بيابند، تصريح كرد: مهم‌ترين شرط، توان اجتهاد در سنت است و علاوه بر اين بايد از زنجير مشعوفيت و نفرت به غرب كه هر دو مانع شناختند، رها شوند تا علاوه بر شناخت، قدرت اجتهاد در آن را پيدا كنند؛ در اين صورت مي‌توان به آينده اميدوار بود. حجت‌الاسلام والمسلمين سيدمحمد خاتمي در پيامي به آيين نكوداشت رضا داوري اردكاني نوشت: «به نام پروردگار بزرگ كه انسان را آفريد و انسان را خردمند و آزاد آفريد
سخن گفتن از حضرت استاد داوري سخن گفتن از معرفت است و فضيلت، اعم از عقلي و اخلاقي. اين بزرگوار عمر شريف را (كه دراز باد و همچون گذشته پربار!) در پي يافتن حقيقت (كه بسي ديرياب است) گذرانده است و دلش به آهنگ درد و درك انساني تپيده است كه در بيشتر زمان‌ها در بند هواي نفس خود يا هوس قدرت‌هاي زورگو يا هر دو بوده است و رهايي اين آفريده ممتاز خداوند را از اين بندها (كه البته بايد به دست خود انسان برداشته شود) خواسته است؛ و از اين رو مدام او را هشدار و تذكر داده است و در نمودن راه كوتاهي نكرده است و همواره، به‌ويژه در مرحله اخير عمر شريفش مسائل ايران و ايراني مورد اهتمام بيشترشان بوده است. تمدن جديد، پديده‌اي شگفتي‌آور است و دستاوردهاي شگرف و عظيمي براي بشريت داشته و زندگي انسان‌ها را از رنج‌ها و محروميت‌ها و ناخشنودي‌هاي فراوان رهانيده است؛ اگر چه اين دستاوردها عادلانه و منصفانه ميان بشريت تقسيم نشده و بخش‌هايي از جهان از اين بابت دچار رنج‌هاي مضاعف شده است. اين پديده بزرگ و شگفت‌انگيز، اما، بحران‌ها و دردهاي تازه‌اي را پديد آورده كه پاره‌اي شناخته شده است و پاره ديگر هرچند كه احساس يا به شهود دريافته مي‌شود ولي به درستي درك و تعريف نشده است. دانش جديد و زاده سترگ آن فناوري (تكنولوژي) كه بنا بوده است بهشت موعود دين‌ها را در زمين و براي انسان (كه به جاي خدا نشانده شده است) فراهم آورد، براي بشريت از جهاتي جهنمي به همان سوزاني كه در بيان پيشينيان آمده، ايجاد كرده است. آنچه بنا بود ابزاري باشد در استخدام و خدمت انسان براي بهبود زندگي و آسان كردن و لذت‌بخش كردن آن به تعبيري جان و جهان انسان را تسخير كرده است كه نمونه بارز آن را اين روزها در هيبت غول از بند رها شده توانمند (ولي بي‌احساس و عاطفه و...) به اصطلاح «هوش مصنوعي» مي‌بينيم كه مي‌تواند منشأ آينده بسيار وحشت‌آورتري از وضعيت كنوني براي بشر باشد، امري كه حتي آفرينندگان اين پديده را نيز نگران كرده است. آنچه ما را به عنوان بخشي از جهان بيرون از حوزه تمدن غرب دچار بحران مضاعف كرده است، افزون بر آنچه به اجمال گفته شد، بي‌انديشگي، آشفتگي در انديشه و وهم‌انگاري هايي است كه مدعيان درمان بيماري‌ها دارند و در آرزوي آينده بهترند. آفت بزرگي كه سلطه بيگانه، فزون‌خواهي سلطه‌طلبان كه به چپاول سرمايه‌هاي معنوي و مادي ما مشغولند بر شدت آن افزوده است. ما به تعبيري پرتاب شده در تجدديم كه به لحاظي روح تمدن جديد است. و ما را گريزي و گزيري از آن نيست چرا كه بدون پذيرش بسياري از آنچه تمدن جديد ايجاب كرده است زندگي كردن ناممكن شده است. تمدن جديد و تجدد اما همچون هر تجربه بشر پايان تاريخ نيست و اثرها و نشانه‌هاي پساتجدد به روشني آشكار شده است و نقد يا اعتراض‌هايي كه در خود غرب اساسي‌تر از آنچه غيرغربيان بر اين تمدن و بنياد آن كرده‌اند و شالوده‌شكني‌هايي كه شده و مي‌شود همگي نشان از پايان‌پذيري اين دوران دارد. و نسبت به آينده اگرچه گمانه‌زني‌هايي هست ولي هيچ كس به درستي نمي‌داند كه پساتجدد چيست و در كجا و چگونه رخ خواهد داد. با در نظر گرفتن آنچه تاريخ به ما مي‌آموزد مي‌توان به گفتن اين گفته خطر كرد كه با ظرفيت و بضاعت بالقوه، بخش‌هاي مهمي از جهان غيرمتجدد مي‌تواند نقش زيادي در اين تحول تاريخي داشته باشد به شرط اينكه:
۱- از خودبيگانگي و خودباختگي و خودكم‌بيني به‌در‌آيد و از بي‌فكري و آشفته فكري رهايي يابد و...
۲- غرب را و بنيادها و بناهاي تمدن موجود را بهتر و بي‌طرفانه‌تر بشناسد و...
براي ماي ايراني كه اگر نگویيم قديمي‌ترين دست‌كم يكي از ديرپاترين تمدن‌ها را آفريده‌ايم و نيز در آفرينش و گسترش تمدني كه به تمدن اسلامي نام‌بردار است نقش ممتاز داشته‌ايم و ريشه‌اي كه در سنت قويم و بر مايه اسلامي - ايراني (كه از سنت هم گريزي نيست) داريم و خوشبختانه هنوز كامل از آن نبريده‌ايم؛ آيا ماي ايراني مي‌توانيم راهي به سوي آينده بهتر بيابيم؟!
اگر پاسخ به اين پرسش مثبت باشد، بايد به شرایطي كه بدون آن پاسخ منفي خواهد بود تن بدهيم و مهم‌ترين شرط اينكه: توان و دليري اجتهاد در سنت را داشته باشد (سنتي كه اگر هم مايه و پايه قدسي داشته باشد، كه دارد اما). آنچه در ذهن و زندگي انسان جاي مي‌شود امر بشري است نه مقدس و تصلّب در ظاهر و غفلت از بن‌مايه‌هاي رنگ‌باخته در برابر قشر و پوست، خود مانع بزرگ اجتهاد است. علاوه بر اين بايد از زنجير دو عامل عاطفي نسبت به غرب يعني مشعوفيت و نفرت كه هر دو مانع شناختند، رها شود تا علاوه بر شناخت، قدرت اجتهاد در آن را پيدا كند. بارها گفته‌ام و باز هم مي‌گويم نفي سنت نه، نقد آن آري؛ نفي غرب و تجدد نه، نقد آن آري. رهايي از اين وضع ناگوار كه با لطف و عنايت حضرت حق ممكن است، بي‌ترديد به معني بازگشت به پيشاتجدد نيست كه چنين امري ناممكن و آرزوي محال است و متأسفانه در بسياري از مواضع و بيان‌ها به صراحت يا تلويح شاهد حركت قهقرا به سوي پيشاتجدد و دعوت به آن هستيم؛ حركت اما بايد به سوي پساتجدد باشد. استاد بزرگوار حضرت دكتر داوري از ديرباز در مقام تذكر و هشدار و آموزگار ما براي انديشيدن و درك درست از گذشته و حال داشتن، و اميدوار بودن به آينده و انسانيت را و معنويت راستين را پاس داشتن و پاي‌بند نبودن به ظواهري كه نه تنها كارآمدي خود را از دست داده‌اند، بلكه مانع راه و حتي راهزنند، بوده‌اند و نقش ارزنده خود را به خوبي ايفا كرده‌اند. بر دوام باد عمر پربركت و بركت‌هاي وجودي اين استاد گرانقدر.»