سوگ ايلام تاوان راه‌هاي ناايمن
خليل كمربيگي
واژگوني اتوبوس حامل كاركنان يكي از شركت‌هاي منطقه در محور دشت‌عباس به مورموري، كه به جان‌باختن و مصدوميت شماري از هم‌ميهنان عزيزمان از شهرستان آبدانان در استان ايلام انجاميد، بار ديگر اهميت حياتي ايمني راه‌ها و نوسازي زيرساخت‌هاي جاده‌اي را به عنوان پشتوانه امنيت جاني و ضامن كيفيت زندگي شهروندان، در كانون توجه و مطالبه عمومي قرار داد. هر چند جزييات سانحه و شمار قربانيان در گزارش‌هاي رسمي ثبت خواهد شد، اما واقعيت ملموس اين است كه داغي تازه بر دل جامعه نشسته و ايلام براي چندمين‌بار، بهاي سنگين جاده‌هاي ناايمن خود را با جان انسان‌ها پرداخته است. دلايل دقيق فني اين سانحه در گزارش‌هاي كارشناسي مشخص خواهد شد اما فراتر از عوامل بي‌واسطه حادثه، اين رخداد تلخ بايد به مجالي براي بازنگري در وضعيت زيرساخت‌هاي جاده‌اي و ايمني راه‌هاي اين استان تبديل شود. در ادبيات ايمني حمل‌ونقل، جاده‌هاي استاندارد اساسا به‌گونه‌اي طراحي مي‌شوند كه ضريب خطاي انساني و پيامد نقص‌هاي فني را مهار و تعديل كنند نه آنكه تاوان هر نقصي را با جان انسان‌ها پرداخت كنند. جاده تنها يك بستر فيزيكي براي عبور و مرور نيست. جاده، شريان حيات‌بخش و يكي از نخستين لايه‌هاي عدالت اجتماعي است. وقتي كاركنان يك پروژه ملي كه از ستون‌هاي اصلي اقتصاد انرژي استان به‌شمار مي‌روند، در جاده‌اي حادثه‌خيز دچار چنين فاجعه‌اي مي‌شوند، بايد پرسيد: آيا شبكه راه‌هاي استان توانسته است هم‌پاي توسعه فعاليت‌هاي صنعتي و ميزباني از ميليون‌ها مسافر و زائر عتبات، توسعه و ايمن‌سازي شود؟ داده‌هاي رسمي استان، گوياي حقيقتي عريان است. راه‌آهن در جغرافياي ايلام غايب است و سهم استان از آزادراه‌هاي كشور نيز همچنان «صفر» است. در استاني با توپوگرافي صعب‌العبور و كوهستاني كه نيازمند زيرساخت‌هاي ايمن و پايدار است، تنها حدود ۱۸۰ كيلومتر به اصطلاح بزرگراه وجود دارد كه بخش قابل‌توجهي از همين مسافت نيز از استانداردهاي فني بزرگراهي بي‌بهره است. اين وضعيت، نه يك شبكه مواصلاتي توسعه‌يافته، بلكه توازن ناپايداري ايجاد كرده است كه در آن، جان مسافران، هزينه ضعف در طراحي و استانداردسازي مسيرها مي‌شود. ثبت ۴۵ نقطه حادثه‌خيز در سال ۱۴۰۴ نشان مي‌دهد كه جاده‌هاي استان نه براي اتصال، بلكه گاهي به عنوان تهديدهايي نهفته در انتظار خطاي انساني يا نقص فني عمل مي‌كنند. محورهاي مواصلاتي جنوب استان، ازجمله همين مسير دشت‌عباس به مورموري، نمودي از كمبودها و نارسايي‌هاي ديرينه شبكه راه و دسترسي در ايلام است؛ كمبودها يك مساله است که كيفيت زندگي و ايمني مردم را تحت‌تاثير قرار داده‌اند. پروژه‌هايي مانند بهسازي محورهاي جنوبي، اتصال استان به شبكه آزادراهي كشور (ازجمله امتداد آزادراه پل زالتامر زچيلات) و تكميل شبكه بزرگراهي كه در اسناد توسعه استان به تفصيل آمده‌اند، ديگر پروژه‌هاي لوكس يا صرفا اقتصادي نيستند؛ اينها پروژه‌هاي نجات و صيانت از جان انسان‌ها به شمار مي‌روند. چهارخطه‌سازي مسيرهاي منتهي به دهلران و ارتقاي محورهاي اصلي، افزون بر تسهيل صادرات و تردد زائران، بايد با هدف بنيادين افزايش ايمني و حفاظت از جان كارگران، عشاير و ديگر شهرونداني دنبال شود كه روزانه از اين راه‌ها استفاده مي‌كنند. ايلام داراي ذخاير زيادي از نفت و گاز است اما اين ثروت بايد در زنجيره ارزش، رفاه عمومي و در ايمني راه‌ها متبلور شود. استفاده از ظرفيت‌هاي مسووليت اجتماعي وزارت نفت و شركت‌هاي تابعه براي ارتقاي ايمني جاده‌ها، نه يك انتخاب، بلكه وظيفه‌اي اخلاقي و اولويتي راهبردي است. نظام برنامه‌ريزي كشور و مديريت توسعه در استان، بيش از هر زمان، نيازمند تغيير پارادايم هستند. بايد از حكمراني واكنشي، كه پس از وقوع حادثه وارد عمل مي‌شود، به حكمراني پيش‌دستانه گذر كرد؛ حكمراني‌اي كه ايمني زيرساخت‌ها و پيشگيري از حوادث را پيش از آنكه جان انسان‌ها به خطر افتد، در اولويت قرار مي‌دهد. اينكه براساس آمارهاي رسمي، در سال ۱۴۰۴ دست‌كم ۱۶۴ جان‌باخته در تصادفات برون‌شهري استان ثبت شده است، زنگ خطري جدي است كه بايد به اراده‌اي فراگير براي ايمن‌سازي راه‌ها تبديل شود. توسعه بدون ايمني، نوعي رشد ناپايدار است كه هزينه‌هاي انساني‌اش هرگز جبران نخواهد شد. ايلام امروز داغدار است، اما اين اندوه نبايد در سوگواري مقطعي خلاصه شود، بلكه بايد اين پارادوكس ديرپاي توسعه را در كانون نقد قرار دهد. استاني كه سالانه پذيراي بيش از ۸ ميليون مسافر است و با ميزباني از حدود ۶۰درصد زائران عتبات عاليات، به گذرگاه پيوند معنوي و ارتباطي يك ملت تبديل شده اما هنوز از اتصال به شبكه آزادراهي كشور محروم است و روياي اتصال ريلي آن سال‌هاست در وعده‌هاي تكراري درجا مي‌زند. نگاه به ايلام نمي‌تواند و نبايد مناسبتي و محدود به تقويم اربعين بماند. ارتقا و استانداردسازي بزرگراه‌ها، حذف نقاط حادثه‌خيز و توسعه زيرساخت‌هاي ريلي و آزادراهي، پيش از آنكه طرح‌هايي عمراني باشند، حق بنيادين شهروندان اين استان براي بهره‌مندي از زيست ايمن هستند. مطالبه‌اي تاريخي كه امروز بايد از سطح جلسات اداري فراتر رود و به اراده‌اي ملي در پايتخت براي پايان دادن به اين عقب‌ماندگي مزمن تبديل شود. راه، بستر تحقق بخشي از ظرفيت‌هاي توسعه است. بدون راه‌هاي ايمن و كارآمد، دستيابي به توسعه‌اي متوازن و پايدار دشوار خواهد بود. جاده‌ها نبايد به عامل تهديد جان شهروندان تبديل شوند. از اين‌رو، تكميل و ايمن‌سازي طرح‌هاي راه‌سازي ضرورتي انكارناپذير براي صيانت از جان مردم و فراهم كردن زمينه بهره‌مندي عادلانه آنان از فرصت‌هاي توسعه در استان است. دانش‌آموخته جامعه‌شناسي