منزلت زن از نگاه بنيان‌گذار (۱۹)
احمد مازني
زن؛ از موضوع تجليل تا صاحب نقش
در يادداشت قبلي پيام امام خميني به مناسبت روز زن كه در تاريخ ۱۵ ارديبهشت ۱۳۵۹ به مناسبت روز زن منتشر شد، ارايه شد؛ با تأمل در اين پيام مي‌توان چند محور اساسي را در انديشه امام خميني درباره زن شناسايي كرد:
۱. حضرت فاطمه (س)، معيار كرامت و الگوي تعالي زن- امام خميني در آغاز پيام، از عظمت شخصيت حضرت فاطمه زهرا (س) سخن مي‌گويد و تصريح مي‌كند كه حتي ستايشگران بزرگ نيز از بيان كامل فضايل ايشان ناتوان‌اند. اين بيان تنها يك تجليل عاطفي و مذهبي نيست؛ بلكه مقدمه‌اي براي طرح اين پرسش اساسي است كه جامعه چه تعريفي از زن و چه معياري براي سنجش منزلت او دارد؟ انتخاب حضرت فاطمه (س) به عنوان الگو، نشان مي‌دهد كه زن در اين نگاه مي‌تواند در عالي‌ترين مراتب فضيلت، معرفت، معنويت و مسووليت انساني قرار گيرد.
۲. نقد نگاه كالايي به زن- يكي از مهم‌ترين بخش‌هاي پيام، نقد تبديل زن به كالا و ابزار بهره‌برداري است. امام خميني ميان منزلت انساني زن و نمايش ظاهري او تمايز قائل مي‌شوند و نسبت به فرهنگي كه ارزش زن را در خودآرايي و حضور در مجالس تفريح و عيش خلاصه مي‌كند، انتقاد دارد. از اين منظر، مساله اصلي صرفا نوع پوشش يا حضور و عدم حضور زن در اجتماع نيست؛ بلكه نوع نگاهي است كه شخصيت و ارزش انساني او را تعريف مي‌كند.
۳. آزادي زن؛ فراتر از شعار- امام خميني در اين پيام، تعبير «آزاد زنان و آزاد مردان» را در برابر تجربه‌اي قرار مي‌دهد كه از نظر ايشان، آزادي را با اختناق و آسيب‌هاي اجتماعي همراه كرده بود. نكته مهم آن است كه ايشان آزادي را با امكان رشد، مشاركت و سازندگي پيوند مي‌زند. بنابراين، آزادي در اين چارچوب نبايد صرفا يك عنوان تبليغاتي باشد، بلكه بايد در زندگي واقعي زنان، در فرصت‌هاي علمي و فرهنگي و در امكان حضور موثر آنان در سرنوشت جامعه تحقق پيدا كند.
۴. زن؛ كنشگر تحول سياسي و اجتماعي- از فرازهاي برجسته پيام، اذعان صريح امام به نقش زنان در پيروزي انقلاب اسلامي است. ايشان زنان متعهد ايران را پيشاپيش مردان در ميدان مبارزه معرفي مي‌كند و جامعه را مرهون قيام و اقدام آنان مي‌داند. اين سخن از اهميت ويژه‌اي برخوردار است؛ زيرا زن را نه تماشاگر تحولات تاريخي و نه صرفاً پشتيبان مردان، بلكه يكي از عوامل اصلي شكل‌گيري و پيروزي يك حركت بزرگ اجتماعي معرفي مي‌كند.
۵. مشاركت زنان در ساختن كشور- امام در بخش ديگري از پيام، از حضور زنان در عرصه‌هاي علمي و فرهنگي شهرها و روستاها سخن مي‌گويد و مشاركت آنان در ساختن خود و كشور را مورد تأكيد قرار مي‌دهد. در اينجا، منزلت زن با ميزان مشاركت او در پيشرفت جامعه پيوند مي‌خورد. زن مطلوب در اين نگاه، زني آگاه، متعهد، دانش‌طلب و مسووليت‌پذير است كه در كنار مردان در مسير توسعه و استقلال كشور گام برمي‌دارد.
پيام امروز؛ اين پيام تاريخي چيست؟- با گذشت بيش از چهار دهه از صدور اين پيام، بازخواني آن بايد فراتر از تكرار جملات و برگزاري مراسم مناسبتي باشد. اگر قرار است روز زن به سنت بنيان‌گذار گرامي داشته شود، بايد پرسيد تا چه اندازه زمينه تحقق آن تصويري كه امام از زن ترسيم كرده‌اند، فراهم شده است؟ آيا زنان امروز از فرصت‌هاي برابر و شايسته براي رشد علمي، فرهنگي و اجتماعي برخوردارند؟ آيا ظرفيت و توانايي آنان در تصميم‌گيري‌هاي كلان كشور به رسميت شناخته مي‌شود؟ آيا ميان تجليل از مقام زن و فراهم كردن امكان حضور موثر او در عرصه‌هاي مختلف زندگي اجتماعي تناسبي وجود دارد؟ پيام امام خميني را مي‌توان داراي دو وجه مكمل دانست: از يك سو، دفاع از كرامت زن و مقابله با نگاه ابزاري به شخصيت او؛ و از سوي ديگر، تأكيد بر مسووليت و حضور فعال زنان در ساختن جامعه. غفلت از هر يك از اين دو وجه، به فهمي ناقص از اين پيام مي‌انجامد. بازگشت به سنت بنيان‌گذار در موضوع زن، به معناي بازخواني گزينشي جملات ستايش‌آميز نيست؛ بلكه به معناي توجه به مجموعه انديشه و انتظارات ايشان است. اگر زنان در پيروزي انقلاب اسلامي سهمي تعيين‌كننده داشته‌اند و در نگاه امام، همدوش مردان مسووليت ساختن كشور را بر عهده دارند، پاسداشت مقام آنان نيز بايد در سياست‌گذاري‌ها، فرصت‌هاي اجتماعي، مشاركت سياسي و احترام عملي به شخصيت و حقوقشان نمود پيدا كند. روز زن، هنگامي با پيام بنيان‌گذار پيوند واقعي پيدا مي‌كند كه از تجليل زباني فراتر رود و به فرصتي براي بازشناسي توانايي‌ها، كرامت، حقوق و نقش سازنده زنان در سرنوشت ايران تبديل شود.