همنشيني با نسل Z؛ از لذت كشف تفاوت‌ها تا دشواري عبور از فاصله نسل‌ها
منِ مادر، منِ روزنامه‌نگار
غزل لطفي
من مادر يك نوجوان نسل Z هستم و روزنامه‌نگار هم!
شايد همين دو موقعيت، بيش از هر چيز ديگري، باعث شده باشد در يك سال گذشته تجربه متفاوتي از كار كردن با نسل Z داشته باشم؛ نسلي كه بعضي از آنها به اندازه فرزند من يا كمي بيشتر سن دارند، اما نه در جايگاه فرزند كه به عنوان نويسنده در كنار من فعاليت مي‌كنند. آنها آمده‌اند بنويسند، روايت كنند، نقد كنند و جهان را از دريچه‌اي به ما نشان بدهند كه شايد سال‌هاست از آن فاصله گرفته‌ايم.
اين يك سال براي من فقط تجربه همكاري با چند نويسنده جوان نبود؛ نوعي بازآموزي بود. بازآموزي شنيدن، ديدن و حتي ترديد كردن در بسياري از پيش‌فرض‌هايي كه سال‌ها در ذهن حرفه‌اي ما روزنامه‌نگاران تثبيت شده است و به طور كلي جور ديگر ديدن را تجربه كردم.
نسل Z را معمولا با مجموعه‌اي از ويژگي‌ها معرفي مي‌كنند: متولدين عصر اينترنت، نسلي كه با شبكه‌هاي اجتماعي بزرگ شده، سرعت را مي‌شناسد، به اقتدارهاي سنتي كمتر تن مي‌دهد و براي هويت فردي خود اهميت زيادي قائل است. اما من در مواجهه روزمره با اين نسل فهميدم كه هيچ نسلي را نمي‌توان در چند صفت خلاصه كرد و آنچه تجربه كردم، مجموعه‌اي از تفاوت‌ها، استعدادها، نگراني‌ها، جسارت‌ها و گاهي تناقض‌ها بود.
اولين چيزي كه در كار با آنها توجهم را جلب كرد، نوع نگاه‌شان به موضوعات بود. آنها الزاما از همان مسيري به يك مساله نمي‌رسند كه ما در روزنامه‌نگاري آموخته‌ايم. گاهي پرسشي مطرح مي‌كنند كه براي ما بديهي به نظر مي‌رسد، اما براي آنها اصلا بديهي نيست. گاهي به موضوعي توجه نشان مي‌دهند كه در سلسله‌مراتب ذهني ما اهميت چنداني ندارد و همين تفاوت نگاه مي‌تواند سرمايه باشد؛ به شرط آنكه امكان گفت‌وگو و تعامل با آنها را فراهم كنيم. يكي از تجربه‌هاي جالب من، رقابت بچه‌ها براي ارسال مطالب‌شان بود؛ اينكه چه كسي زودتر سوژه‌اش را آماده كند، چه كسي زودتر متنش را بفرستد و مطلب كدام يك زودتر در روزنامه منتشر شود. گاهي اين اشتياق براي انتشار، حال و هواي خاصي را متبادر مي‌كرد. انگار هر مطلب فقط يك نوشته نبود؛ فرصتي بود براي ديده شدن، تلاش براي اثبات توانايي و پيدا كردن جاي خود در يك رسانه معتبر و در نهايت اينكه بگويند كه ما هم هستيم.
اين رقابت هم شيرين و هم تأمل‌برانگيز بود. از يك طرف، انرژي و انگيزه‌اي را مي‌ديدم كه شايد در فضاي كم‌رمق رسانه‌اي امروز غنيمت باشد؛ از طرف ديگر، گاهي با خودم فكر مي‌كردم آيا در اين شتاب براي انتشار، فرصت كافي براي مكث، بازخواني و عميق‌تر كردن ايده‌ها باقي مي‌ماند؟ آيا اهميت انتشار زودتر، گاهي از اهميت بهتر نوشتن پيشي نمي‌گيرد؟ و همين دغدغه را با نويسندگان جوان صفحه، در ميان مي‌گذاشتم. مي‌پذيرفتند و همين پذيرش نقطه آرامش بود. البته مي‌دانم كه شايد براي نسلي كه بخش بزرگي از زندگي اجتماعي‌اش در معرض نگاه و قضاوت ديگران گذشته، ديده شدن فقط يك ميل شخصي نيست؛ نوعي تاييد وجود و به رسميت شناخته شدن است. آنها فقط نمي‌خواهند بنويسند؛ مي‌خواهند صداي‌شان شنيده شود. كار كردن با اين نسل همانقدر كه شيرين و لذت‌بخش است، اما هميشه هم ساده و بي‌دردسر نيست. گاهي برايشان سرعت جاي تأمل را مي‌گيرد، گاهي اشتياق به انتشار از ضرورت راستي‌آزمايي جلو مي‌زند و گاهي تصور متفاوت از تعهد حرفه‌اي، براي نويسنده جوان، سوالات متعددي ايجاد مي‌كند. ما در روزنامه‌نگاري ياد گرفته‌ايم كه متن فقط محصول يك ايده خوب نيست؛ حاصل تحقيق، دقت، بازبيني، مسووليت‌پذيري و پذيرش نقد هم هست. اينها مهارت‌هايي هستند كه بايد آموخته شوند و تجربه، بخش مهمي از آنهاست. در مقابل، اما ما هم بايد چيزي‌هايي ياد بگيريم: اينكه تجربه، هميشه به معناي حقانيت نيست. سال‌هاي بيشتر كار كردن به اين معنا نيست كه تمام پاسخ‌ها نزد ماست. بپذيريم كه نسل جوان اين توانايي را دارد كه با يك سوال ساده، ساختار ذهني تثبيت شده ما را به هم بريزد. شايد يكي از مهم‌ترين چالش‌هاي كار ميان‌نسلي همين باشد؛ اينكه نسل قديم بايد بپذيرد قرار نيست نسل جديد صرفا نسخه جوان‌تر خودش باشد.
براي من، بخش خوشايند اين همكاري، ديدن لحظه‌هايي است كه يك نويسنده جوان از يك ايده خام به متني قابل انتشار مي‌رسد؛ لحظه‌اي كه مي‌فهمد نقد شدن به معناي ناديده گرفته شدن نيست و اصلاح كردن يك نوشته، چيزي از ارزش نويسنده كم نمي‌كند. البته اين مسير دوطرفه است. من هم در اين يك سال بارها با نگاه و پرسش‌هاي آنها مواجه شده‌ام. دقيقا تفاوت منِ مادر با منِ روزنامه‌نگار همين جا آشكار مي‌شود. در مقام مادر، گاهي نگرانم، گاهي دلم مي‌خواهد راه را نشان بدهم و گاهي از اشتباه كردن فرزندان اين نسل مي‌ترسم. اما در مقام روزنامه‌نگار بايد بدانم كه رشد بدون تجربه كردن، اشتباه كردن و حتي گاهي مخالفت كردن ممكن نيست. نمي‌توان از نسل جوان خواست مستقل فكر كند و همزمان انتظار داشت هميشه مطابق سليقه ما بگويد و بنويسد و اين دقيقا همان تجربه خوف و رجاست.
كار با نويسندگان نسل Z، براي من تجربه‌اي سرشار از چالش و حال خوب بوده است. حال خوبي كه از مواجهه با ذهن‌هايي مي‌آيد كه هنوز سوال دارند، هنوز به دنبال شكل ديگري از روايت هستند و هنوز مي‌توانند ما را غافلگير كنند. مادر بودن به من صبوري آموخته است و روزنامه‌نگاري ضرورت پرسشگري را يادآوري مي‌كند و حالا در نقطه تلاقي اين دو، به اين باور رسيده‌ام كه بايد به نويسندگان جوان گوش بدهيم؛ نه فقط براي اينكه به آنها فرصت نوشتن داده باشيم، بلكه براي اينكه خودمان هم فرصت دوباره ديدن پيدا كنيم.