نسل جوان، هنجارشكني و خودقانونگذاري!
هر بار كه رفتاري از نسل جوان به چشم جامعه ناآشنا مي‌آيد، از پوشش و زبان گرفته تا شيوه انتخاب شغل يا نسبتش با خانواده، يك واژه زودتر از هر تحليلي به ميدان مي‌آيد: هنجارشكني. اين واژه پيشاپيش حكم داده است كه چيزي درست وجود داشته و جوانان آن را شكسته‌اند. اما پيش از داوري بايد پرسيد چه چيزي شكسته شده است؟ هنجار يا قانون؟ و آيا اين دو، يكي هستند؟ هنجار، در ساده‌ترين معنا، انتظاري است كه جمع از فرد دارد. اعتبارش از تكرار مي‌آيد، از اينكه «همه اين‌طورند» و «هميشه اين‌طور بوده است». هنجار پرسش «چرا» را برنمي‌تابد، زيرا پاسخي جز خودِ عادت ندارد. قانون، اما، به معنايي كه در اينجا مراد است، قاعده‌اي است كه بتوان از آن دفاع كرد؛ قاعده‌اي كه اگر از آن بپرسي چرا، دليلي پيش رويت بگذارد كه هر انسان انديشمندي بتواند بسنجد. يكي مي‌گويد: «چنين كن، چون چنين كرده‌اند.» و ديگري مي‌گويد: «چنين كن، چون اگر همه چنين كنند، جهاني پذيرفتني خواهيم داشت.» با اين تمايز، بخش بزرگي از آنچه هنجارشكني نسل جوان خوانده مي‌شود، چهره ديگري پيدا مي‌كند. جواني كه از پذيرفتن رشته تحصيلي دلخواه خانواده سر باز مي‌زند، لزوما قاعده‌اي عقلاني را زير پا نگذاشته است؛ او از عادتي كه دليلش را نمي‌بيند، پيروي نكرده است. در اين معنا، او به پرسشي پاسخ داده كه نسل‌هاي پيشين كمتر جرات طرحش را داشتند: آيا اين قاعده از آنِ من است يا فقط به من سپرده شده است؟ اين پرسش، پرسشي كهن است. فيلسوفان روشنگري و پيش از همه كانت، بلوغ انسان را درست در همين نقطه مي‌ديدند: در لحظه‌اي كه آدمي نمي‌پذيرد كسي جز خودش به جاي او بينديشد. نابالغي، در اين نگاه، نه كم‌سالي است و نه كم‌دانشي؛ وضعيتي است كه فرد فهم دارد، اما جرات به كار بستنش را ندارد و داوري را به مرجع، خانواده يا سنت وامي‌گذارد. اهميت اين تعبير نه در نام گوينده‌اش كه در منطقي است كه در خود دارد: اگر انسان موجودي است كه مي‌تواند دليل بياورد و دليل بخواهد، پس واگذاشتن داوري به ديگري، چشم‌پوشي از همان چيزي است كه او را انسان مي‌كند. از همين جا مي‌توان ديد كه خانواده‌ها، مدارس و نهادهايي كه خود را نگهبان هنجار مي‌دانند، چگونه بي‌آنكه بخواهند نقش قيم را بازي مي‌كنند. قيم به جاي جوان تصميم مي‌گيرد، چون «بهتر مي‌داند» و پيش از آنكه جوان قدمي بردارد، خطر تنها راه رفتن را چنان بزرگ جلوه مي‌دهد كه خودِ ترس، جاي استدلال را مي‌گيرد. اما قيموميت، هر قدر مهربان، يك نقص بنيادين دارد: قاعده‌اي كه با ترس پذيرفته شود، هرگز به قانونِ دروني فرد بدل نمي‌شود. فرد آن را حمل مي‌كند، اما از آن خود نمي‌كند و چنين قاعده‌اي در نخستين فرصت، وقتي ترس كمرنگ شد، فرو مي‌ريزد. شايد بخشي از آنچه امروز شكاف نسلي ناميده مي‌شود، همين فروريختن قاعده‌هايي باشد كه هرگز دليلشان به جوانان گفته نشد. اما توقف در همين نقطه، به ستايشي ساده‌لوحانه از هر سرپيچي مي‌انجامد. شكستن هنجار به خودي‌خود، خودقانونگذاري نيست. جواني كه از انتظار خانواده سر باز مي‌زند، اما سليقه، داوري اخلاقي و حتي خشمش را از ترندهاي شبكه‌هاي اجتماعي وام مي‌گيرد، تنها قيمش را عوض كرده است. قيم تازه اكنون الگوريتمي است كه تصميم مي‌گيرد چه ببيند و جمعيتي مجازي است كه تعيين مي‌كند چه چيز «باحال» و چه چيز «شرم‌آور» است. اين قيم حتي از قيم قديمي كارآمدتر است، زيرا خود را آزادي جلوه مي‌دهد. سركوب را مي‌شود ديد و در برابرش ايستاد، اما پيروي‌اي كه حس انتخاب مي‌دهد، حتي زحمت مقاومت را هم از ميان برمي‌دارد. پس هنجارشكني نسل جوان گاه چيزي جز جايگزيني يك هنجار با هنجاري ديگر نيست؛ هنجاري كه سريع‌تر عوض مي‌شود، اما همانقدر بي‌دليل است. معيار تشخيص اين دو وضعيت، همان تمايز آغازين است. خودقانونگذاري يعني فرد قاعده‌اي را براي خود برگزيند كه بتواند آن را براي همه نيز بخواهد. اين معيار دو لبه دارد؛ از يك سو، جامعه را موظف مي‌كند به جواني كه قاعده‌اش را با دليل برگزيده، به چشم انساني بالغ بنگرد، نه كودكي سركش. از سوي ديگر، از خود جوان نيز مطالبه‌اي دارد: «نه» گفتن كافي نيست، بايد «چرا» را هم گفت. كسي كه خودقانونگذاري را براي خود مي‌خواهد، نمي‌تواند همان حق را از ديگري، از جمله از پدر و مادرش يا از كسي كه سنت را آگاهانه برگزيده، دريغ كند. خودآييني‌اي كه ديگري را تحقير كند، با معيار خودش شكست خورده است. اينجاست كه فضاي عمومي معنا پيدا مي‌كند. جوان امروز صدا دارد و آن را بلند كرده است، اما صدا تا وقتي به استدلال بدل نشود، فقط هيجان است. هيجان مي‌تواند چيزي را براندازد، اما نمي‌تواند شيوه انديشيدن را دگرگون كند. دگرگوني واقعي از جايي آغاز مي‌شود كه اختلاف، به جاي تبديل شدن به قهر يا نزاع، به گفت‌وگو ميان دليل‌ها بدل شود. مدرسه‌اي كه به جاي پرسيدن، از بركردنِ پاسخ را مي‌آموزد و نهادي كه هر پرسشي را نشانه بي‌ريشگي مي‌داند، خود نابالغي را بازتوليد مي‌كنند و سپس از نتيجه‌اش شكايت دارند. نسل جوان، بنابراين، نه آنقدر خودآيين است كه ستايندگانش مي‌گويند و نه آنقدر بي‌قاعده كه منتقدانش مي‌پندارند. اين نسل در ميانه راهي ايستاده است كه از هنجار به قانون مي‌رود؛ از قاعده‌اي كه بايد پذيرفت، به قاعده‌اي كه مي‌توان از آن دفاع كرد. پرسش اصلي جامعه نبايد اين باشد كه چگونه جلوي هنجارشكني را بگيريم، بلكه اين باشد كه چگونه كمك كنيم هنجارشكني به خودقانونگذاري برسد؛ به جايي كه جوان نه از سر عادت اطاعت كند و نه از سر لجاجت سرپيچي، بلكه انتخابش را بر دليلي استوار كند كه بتواند از آن دفاع كند.