هوشي كه بشر را بي‌هوش مي‌كند
مهدي دهقان‌منشادي
فناوري، زاده انسان است و تا حدودي خصلت‌هاي انساني را به خود گرفته و با توجه به شرايط و موقعيت‌هايش رفتار‌هاي گوناگون و متضادي را بروز مي‌دهد. فناوري همانند انسان پديدآورنده‌اش، گاهي فرشته مي‌شود و دست آدم‌ها را در حساس‌ترين شرايط زندگي مي‌گيرد و از مهلكه‌اي نجات مي‌دهد؛ گاهي آدم‌ها را به روزمرگي دچار كرده و مرگ لحظات را رقم مي‌زند و در پاره‌اي مواقع شيطان صفتي‌اش را برملا كرده و خطراتي را به وجود مي‌آورد. فناوري را مي‌توان يك سلاح مردانه در برابر طبيعت دانست و جهان ما هر روز بيش از پيش جهانِ سلاح‌هاي مردانه و مردانِ ناتوان در برابر آن مي‌شود. شايد روزي برسد كه انسان از حكمفرمايي فناوري‌ها به ستوه بيايد و با همت فراوان در برابر آن قد علم كند. انقلاب‌هاي آينده، شورش آدم‌ها در برابر آدم‌هاي ديگر نيست، بلكه طغيان آدمي در برابر فناوري است و زمينه آن با اين ذهنيت فراهم مي‌شود كه آدم‌ها بيش از آسايش مشتاق آرامش هستند و فناوري فنا‌دهنده آرامش آدم‌هاست.
دانش يك پديده فرهنگي به شمار مي‌آيد و انسان در مسير طولاني تاريخ خود با فرهنگ‌تر و با دانش‌تر شده است. دانش شناخت را به وجود مي‌آورد و كاربرد آن منجر به ظهور فناوري مي‌شود. طي هزاره‌ها و قرن‌هاي متمادي علم و شناخت آدم‌ها بيشتر شده و فناوري‌هاي گوناگوني به وجود آمده است، اما متاسفانه اين افزايشِ شناخت به خردمندي بيشتر آدمي منتهي نشده و جهان هر روز با ناآرامي‌هاي گوناگوني مواجه است. فرانسوا رابله در قرن شانزدهم ميلادي هشدار داده بود كه دانشِ بدون وجدان، مهلكه روح خواهد شد و امروز دانش با آفريدن فناوري نويني به نام هوش مصنوعي، روح را در معرض هلاك قرار داده است. دانش و فناوري مي‌تواند به عقل كمك كند، اما اگر سعي كند جاي عقل را بگيرد خطرآفرين خواهد شد و هوش مصنوعي بر آن است جاي عقل آدم‌ها را بگيرد و در زمانه‌اي كه انسان از هوش طبيعي خود استفاده درستي نمي‌كند همه‌گيري كاربرد هوش مصنوعي مي‌تواند جامعه را به ابتذال بكشاند. هوش مصنوعي در جهان غرب سابقهاي 70-80 ساله دارد. ماشين حساب جزو اولين نسل‌هاي هوش مصنوعي است كه كار محاسبه اعداد را به عهده گرفت و مغز آدم‌ها را به تنبلي عادت داد. حدود 40 سال پيش كه بيشتر ايرانيان هنوز با كامپيوتر و گوشي تلفن همراه و اينترنت آشنا نبودند در مقاله‌اي در مجله پيام يونسكو چاپ فارسي (خرداد 1367) از عقل مصنوعي نام برده شده بود. از دهه هفتاد شمسي كاربرد كامپيوتر و نرم‌افزار براي پردازش اطلاعات به صورت گسترده به زندگي ايرانيان وارد شد. تكامل تلفن‌هاي همراه و برنامه‌هاي هوشمند به تدريج ذهن انسان‌ها را از تفكر عميق و به خاطر سپردن اطلاعات آسوده گردانيد و جامعه را هر چه بيشتر به فناوري‌هاي مبتني بر محاسبه، پردازش، استدلال و منطق عادت داد. از دهه 1400 شمسي هوش مصنوعي همه‌گيري خود در ايران را آغاز كرد و آموزش و پژوهش و ابعاد مختلف زندگي تحت تاثير آن قرار گرفت.
بشر در چند صد سال اخير به قمارهاي مهم و مختلفي دست زده و باخت‌هاي سنگيني را به طبيعت و خود وارد كرده است: قمار صنعتي، قمار هسته‌اي و قمار هوش مصنوعي. با اين همه انسان با باخت‌هاي پياپي‌اش همواره توهم پيروزي داشته است. قمار صنعتي با انقلاب صنعتي شروع شد، آدمي زندگي خود را به پاي صنعت ريخت و غير از آلودگي محيط زيست و تعدي به منابع طبيعت، رنج همنوعان خود را در قالب بيكاري فزوني داد. در اين قمار، صنايع‌دستي و خلاقانه زير سايه صنعتِ بي‌روح، منزوي شدند. قمار هسته‌اي با شكافتن اتم، آخرالزمان را پيش روي آدم‌ها قرار داده و باخت سنگيني را براي انسان و محيط زيست در كمين گذاشته است.
قمار اخير انسانِ خردمند نتيجه زوال هوشي‌اش است كه بدون اينكه متوجه باشد اختيار خود را به دست هوش مصنوعي مي‌سپارد. در ابتدا چنين قرار گذاشته شده بود كه هوش مصنوعي دستيارِ مطيع آدم باشد، اما ميل به تن‌آسايي بيشتر و آسوده گذاشتن ذهن سبب شد تا اختيارات و قدرتِ عقل مصنوع بيشتر شود و روندها به گونه‌اي پيش برود كه اكثر چيزها تحت فرمان و كنترل ابزارهاي هوش مصنوعي قرار بگيرد. قدرت فكري و اجرايي اين ابزارها مي‌تواند متخصصان حوزه‌هاي مختلفي از علوم انساني و تجربي و مهندسي را از كار بيكار كرده و به خانه بفرستد. با بيكاري متخصصان، شايد عرصه براي فعاليت هنرمندان و ورزشكاران و نيروهاي خدماتي تنگ نشده باشد، اما توان هوش مصنوعي در خلق ربات‌هاي انسان‌نما مي‌تواند عرصههاي هنري و ورزشي و خدماتي را به مخلوقات هوش مصنوعي بسپارد. با حكمفرمايي هوش مصنوعي در زندگي انسان‌ها، مغز آدم تنبل‌تر و بيكارتر شده و آلزايمر و زوال عقل دامن جامعه را مي‌گيرد و با فراموشي، زندگي‌هاي گذشته و خاطرات نيز از كف انسان‌ها مي‌رود. هوش مصنوعي مي‌تواند معناي زندگي آدم‌ها را نيز از آنها بربايد.
با استقرار ميكروچيپ‌هاي حاوي اطلاعاتِ هزاران كتاب در مغز انسان، لذت كتاب خواندن از دست مي‌رود.همچنين نوشتن مقاله و كتاب و هر مكتوبي به دست ابزارهاي هوش مصنوعي مي‌افتد و معني زندگي نويسندگان رنگ مي‌بازد. با وجود اين يك كورسوي اميد باقي مي‌ماند. همان‌طور كه پست مدرن ذوق لذت بردن از هنر و صنايع‌دستي به زوال دچار شده توسط صنعت را بازآفريني كرد، مي‌توان اميدوار بود دست‌نوشته‌ها و تراوش‌های ذهني آدم‌ها همچون آثار هنري مهم جلوه‌گر شوند، اما باز بيم آن مي‌رود ضعف و زوال عقلي آدم‌هاي مطيع هوش مصنوعي، ذوق را از آنها بستاند و جامعه بي‌ذوق در ورطه صُلب‌گونه فناوري گرفتار شود.
بي‌تدبيري هوش طبيعي باعث مي‌شود تا هوش مصنوعي، جامعه بشري را به بيهوشي بكشاند. در داستان شازده كوچولو و روباه به اهلي كردن اشاره شده است بدين معني كه بايد ميان دو نفر اعتماد و صميميت شكل بگيرد و با اين پيوند احساس مسووليت متقابل به وجود بيايد. اگر انسان بتواند هوش مصنوعي را بر مبناي اصول انساني اهلي كند چشم‌انداز آينده جهان روشن خواهد بود در غير اين صورت با تسلط فناوري و ابزارها بر جامعه شايد روزي فرابرسد كه انسان از حكمفرمايي فناوري‌ها به ستوه آمده و با همت فراوان در برابر آن قد علم مي‌كند. انقلاب‌هاي آينده، شورش آدم‌ها در برابر ديگر آدم‌ها نيست، بلكه طغياني است كه آدم در برابر فناوري مي‌كند تا با قرباني كردن آسايش جسم به آرامش روح دست يابد از آن رو كه آدم‌ها بيش از آسايش مشتاق آرامش هستند و فناوري فنا‌دهنده آرامش آدم‌هاست.