وقتي شكوهِ تاريخ بر ضعفِ درام چيره مي‌شود

نمايش «كوروش» به كارگرداني نادر برهاني‌مرند، تلاش مي‌كند زندگي كوروش را در قالبي پيامبرگونه و حماسي به تصوير بكشد. اجرايي كه بايد آن را در رديف سلسله نمايش‌هاي هم‌محتوايي چون «سياوش»، «آرش» و «پسران فريدون» خواند؛ آثاري كه در تلاشند تا از دل تاريخ، نمادهايي براي امروز خلق كنند، اما تماشاي اين زنجيره، ما را با يك پرسش بنيادين در فضاي تئاتر امروز ايران روبه‌رو مي‌كند: آيا اعتبار نام‌هاي تاريخي و جذبه نمادهاي ملي، مي‌تواند خلأهاي دراماتيك و ضعف‌هاي ساختاري يك اثر را بپوشاند؟ در نگاهي كلي، نمايش ميان دو قطب «شكوه بصري» و «چالش‌هاي ساختاري» در نوسان است. از يك‌سو، گريم‌ها و لباس‌ها تلاش مي‌كنند فضاي حماسي ايجاد كنند، اما در برخي جزييات، اين تلاش با تناقضاتي روبه‌رو مي‌شود كه از چشم بيننده دقيق پنهان نمي‌ماند. براي نمونه، استايل مو و لباس شخصيت كوروش، بيش از آنكه يادآور شكوه و وقار دوران هخامنشي باشد، يادآور شخصيت‌هاي فانتزي و حتي رابين‌هودگونه بود كه كمي از تطابق تاريخي و اصالت بصري اثر مي‌كاست. همچنين در مورد گريم، در حالي كه روند پير شدن شخصيت‌ها در طول نمايش به زيبايي و به درستي پيش رفته بود، تماشاگر با يك تناقض بصري مواجه مي‌شد: چرا مادرخوانده‌ و پدربزرگ و مادربزرگ كوروش در پايان نمايش، در حالي كه زمان گذشته بود، هيچ تغييري در گريم پير شدنش ديده نمي‌شد؟ اين دست از ناهماهنگي‌ها، پيوستگي زماني و بصري اثر را دچار اختلال مي‌كند.
اما چالش اصلي، در لايه‌هاي عميق‌تر اجرا و درام نهفته است. ضرباهنگ نمايش در بسياري از نقاط دچار كندي بود و رواني روايت، جاي خود را به گسست داده بود. اين موضوع زماني تشديد مي‌شد كه با غيبت ميكروفن در سالني به بزرگي تئاتر شهر مواجه مي‌شديم؛ وضعيتي كه بازيگران را مجبور به «داد زدن» مي‌كرد. در تئاتر، تفاوت ظريفي ميان «پروجكشن صدا» و «فرياد زدن» وجود دارد. وقتي ديالوگ‌ها به جاي بيانِ هنري، به فرياد تبديل شوند، ظرافت‌هاي سبك «ميتوسنت» (Mythocent) و لايه‌هاي پنهان شخصيت‌ها قرباني مي‌شود. در بسياري از لحظات، كلمات به جاي آنكه در قلب مخاطب بنشينند، به دليل فريادگونه بودن، نامفهوم باقي مي‌ماندند. اين مساله به ويژه در سكانس خواب ديدن كمبوجيه، كه صداها بيش از حد بم بودند، به اوج خود رسيد و ارتباط مخاطب با فضاي رويايي و متافيزيكي نمايش را مختل كرد. از منظر متني، گويي با اثري مواجه بوديم كه ريشه‌هايش در زبان و ادبيات اصيل فارسي جاري نيست. در لحظاتي از نمايش، حس مي‌شد كه با يك نمايشنامه ترجمه ‌شده طرف هستيم؛ متني كه شايد در ساختار مدرن باشد اما روح زبان فارسي و ريشه در متون كلاسيكمان ندارد. شايد در اين مسير، نويسنده سعي كرده تا با تغييراتي در روايت، داستان را منطقي‌تر و يكپارچه‌تر كند و با توجه به درهم‌آميختگي افسانه و حقيقت در منابع تاريخي، اين جسارت  قابل درك است، اما فرم ادبي، هنوز جاي كار دارد. در اين ميان، يك اتفاق درخشان و غافلگيركننده رخ داد: حضور خانم باران نيكراه. اينكه بدانيم اين اولين تجربه بازيگري اوست، مخاطب را به شگفتي وادارد. او با چنان شدتي از احساساتش بهره برد كه غمش، حسرتش و دردهايش، مستقيما بر قلب بيننده اثر گذاشت و اشك‌ها را جاري كرد. باران نيكراه ثابت كرد كه «حس»، زبان مشترك هنر است. حضور او در نمايش، گواه اين است كه گاهي يك بازيگر با استعداد مي‌تواند در فضاي خالي متن، معنا خلق كند.
در نهايت، بايد به يك نكته حياتي اشاره كرد: ميهن‌دوستي ارزشمند است، اما هرگز نبايد جايگزين نقد منصفانه شود. ستايش‌هاي بسياري كه پيرامون اين اثر شكل مي‌گيرد، شايد بيشتر از آنكه بر كيفيت دراماتيك استوار باشد، از اعتبار نام «كوروش» و احساسات ملي مخاطب نشات گرفته باشد. اما يك اثر نمايشي را بايد با معيار كيفيت درام، عمق شخصيت‌پردازي و توانايي‌اش در برانگيختن انديشه سنجيد. حتي حضور چهره‌هاي نامدار و شكوه صحنه، نمي‌تواند ضعف‌هاي بنيادين متن و ساختار صوتي را جبران كند. اگر اين نمايش از يك اركستر زنده و گروه موسيقي قدرتمند بهره مي‌برد، شايد مي‌توانست شكاف‌هاي حسي را پر كند و پيوندي عميق ميان تصوير و روايت ايجاد کند؛ چرا كه موسيقي، حلقه گمشده‌اي است كه غناي دراماتيك اثر را دوچندان مي‌كند.
با تمام اين نقدها، تماشاي اين تلاش براي بازخواني تاريخ، ارزشمند است. اميدواريم در آينده، توازن ميان «احترام به نمادها» و «رعايت استانداردهاي دراماتيك»، به گونه‌اي برقرار شود كه هنر ما، هم در محتوا و هم در فرم، به كمال برسد و بتواند با همان شكوهي كه در تاريخ دارد،  روي صحنه نيز بدرخشد.