• 1405 سه‌شنبه 26 آبان
روزنامه در یک نگاه
امکانات
روزنامه در یک نگاه دریافت همه صفحات
تبلیغات
fhk; whnvhj بانک ملی بیمه ملت

30 شماره آخر

  • شماره 6468 -
  • 1405 سه‌شنبه 26 آبان

اهميت و جايگاه موسيقايي حسين عمومي در گفت‌وگو با علي نجفي ملكي

خنیاگر خلاق تمبك و ني

اين نوازنده و نوآور سازهاي ايراني كه در محضر تاج، كسايي، فخرالديني و... سابقه همنشيني و تلمذ داشت 14 آبان در 82 سالگي از دنيا رفت

سجاد پورقناد

14 آبان‌ماه بود كه خبر درگذشت حسين عمومي، نوازنده و نوآور سازهاي ايراني در ۸۲ سالگي در رسانه‌ها منتشر شد. عمومي ابتدا ني را به صورت خودآموز كار كرده بود؛ خانواده او كه اهل هنر بودند با اهالي موسيقي اصفهان ارتباط داشتند و همين باعث شد كه از همان كودكي همنشين هنرمنداني همچون سيدجلال‌الدين تاج اصفهاني و حسن كسايي شود. بعدها در تهران از محضر فرهاد فخرالديني براي تئوري موسيقي و محمود كريمي در رديف آوازي بهره برد. وي از نخستين نوازندگان ني در اركستر ايراني به شمار مي‌رفت. پس از آغاز فعاليت حرفه‌اي در اركستر سازهاي ملي به سرپرستي فرامرز پايور در مركز حفظ و اشاعه موسيقي و دانشكده هنرهاي زيبا به تدريس مشغول شد. او همچنين از بنيانگذاران گروه شيدا در كنار محمدرضا لطفي و علي‌اكبر شكارچي بود. عمومي كه دكتراي معماري‌اش را از دانشگاه فلورانس ايتاليا دريافت كرده بود، علاوه‌ بر نوازندگي و تدريس، در زمينه ساخت و بهينه‌سازي سازهاي ايراني هم نوآوري‌هايي داشت؛ ازجمله طراحي ني با قابليت اجراي نت «سي» و ابداع تمبك كوكي. عمومي پس از مهاجرت به فرانسه و امريكا، در دانشگاه‌هاي مختلف، رشته‌هاي «معماري» و «موسيقي ايراني» را تدريس كرد. ابداع روش آموزش سريع رديف موسيقي ايراني موسوم به «پيش‌رديف» و انتشار آلبوم‌هايي چون «تكنوازي ني»، «ني هزار آواي عشق»، «سرمست» و «شرح عشق» از ديگر فعاليت‌هاي او است. عمومي در سال‌هاي پاياني عمرش پيگير راه‌اندازي خط توليد سازهاي ابداعي خود در ايران بود. او از ۲۲ سال پيش با همكاري مجله موسيقي گفت‌وگوي هارمونيك برنامه‌هاي مختلفي ازجمله برگزاري چند همايش در زمينه معرفي ني شش‌دانگ و تمبك كوكي برگزار كرد؛ در اين مسير يكي از همكاران هميشگي او علي نجفي ملكي، نوازنده ني و حقوقدان است كه به لطف قدرت نوازندگي كم‌نظيرش مهم‌ترين معرف اين ساز در ايران بوده است. همچنين او در سال‌هاي متمادي آثار قلمي مختلفي درباره ابتكارات حسين عمومي منتشر كرده، به مناسبت درگذشت حسين عمومي با علي نجفي ملكي گفت‌وگو كرديم.

 

    در آغاز از شما مي‌خواهم درباره آشنايي و همچنين همكاري‌هاي خود با دكتر حسين عمومي بيشتر بگوييد.

در ابتدا بايد بگويم از دست دادن استاد بزرگي همچون دكتر عمومي علاوه ‌بر حس دلتنگي معمول، حسرتي است كه همواره خواهيم داشت و چنين بزرگاني تكرارناپذير هستند. اما درباره پرسش شما، در گذشته كه نوازندگي ني را به تازگي تجربه مي‌كردم، نوار كاستي به دستم رسيد كه ابتدا تصور كردم صداي ني استاد كسايي است؛ سال‌ها بعد متوجه شدم كه آن اثر، اجرايي از جناب دكتر عمومي در فرانسه به همراه تمبك آقاي مجيد خلج است كه در قالب آلبوم صداي ني (The Song Of The Ney) منتشر شده بود. نكته جالب آن اثر اين بود كه استاد در برخي گوشه‌ها، نت‌هايي را با ني اجرا كرده بودند كه با ني معمولي قابل اجرا نبود. من بر اين تصور بودم كه جناب دكتر عمومي، در اجراي اين نت‌ها، ني خود را عوض كرده و با كوك ديگر آنها را اجرا كرده‌اند. مدتي از اين ماجرا گذشت، از آنجايي كه امكانات ارتباطي همچون امروز گسترده نبود و تنها راه ارتباطي معمول، ايميل بود؛ از طريق يكي از دوستان آدرس ايميل استاد عمومي را پيدا و به ايشان پيامي ارسال كردم و تلفن منزل خود را هم در آن درج كردم. مدتي بعد استاد عمومي با من تماس گرفتند و با نهايت مهر، در اولين مكالمه به بسياري از سوالات من پاسخ دادند. آنجا بود كه متوجه شدم استاد عمومي با طراحي يك كليد در قسمت انتهايي ني، نت «سي» را در گستره صدايي اول و دوم ساز ني به ابتكار خودشان اضافه كرده‌اند و به اين ترتيب با اتصال تمامي گستره‌هاي صوتي اين ساز به هم، به نوعي و به قول خودشان ني را شش‌دانگ كرده‌اند. اين تماس، باب آشنايي‌ام را با جناب دكتر عمومي باز كرد. بعد از آن زمان و در اولين سفري كه ايشان به ايران داشتند طرح برگزاري يك همايش رسمي براي معرفي ني كليددار و تمبك كوكي را به همراه دوستان با ايشان مطرح كرديم كه با استقبال و همراهي ايشان توانستيم در سالن كنفرانس اداره ميراث فرهنگي تهران همايشي تحت عنوان «نگرشي نو به ساز ني و تمبك» برگزار كنيم.

     سخن از ابتكار آمد، مي‌دانم گفتني‌ها زياد است اما لطفا به‌طور مختصر درباره ابتكارات ايشان در ساخت سازهاي ني و تمبك بگوييد.

به ‌طور كلي ابتكارات استاد عمومي را بايد در دو بخش كلي طبقه‌بندي كرد؛ نخست، ابتكارات ايشان در ساخت و تكميل سازهاي ايراني و دوم، ابتكارات ايشان در شيوه‌هاي نوين آموزشي رديف موسيقي ايراني به ويژه طراحي و ساخت پيش‌رديف. ايشان در ارتباط با ابتكارات خود در ساخت ساز، دو طرح مهم را پايه‌گذاري و اجرا كرده‌اند. طرح اول مربوط به ساخت و اضافه كردن يك كليد به همراه پرده‌گردان در قسمت انتهايي ني است كه با اين روش، خلأ اجراي نت «سي» در گستره صداي اول و دوم ني در واقع همان صداهاي بم و اوج به ‌طور كامل برطرف شد. طرح دوم، طراحي و ساخت تمبك كوكي است آن هم به‌ طوري كه اين ساز بدون هيچ‌گونه تغييري در كيفيت و رنگ صدايي، قابليت كوك كردن و هماهنگي با ساز و حتي اركستر را دارد. در ارتباط با پيش رديف هم، اين نكته حايز اهميت است كه دستاورد حضور و تجربه طولاني استاد در تدريس موسيقي ايراني به ويژه به غير ايرانيان و حتي ايرانياني با عدم سابقه فعاليت حرفه‌اي در موسيقي ايراني، مجموعه دروسي است تحت عنوان «پيش‌رديف» كه هنرجويان در كوتاه‌ترين زمان ممكن مي‌توانند با ساختار كلي رديف و خصوصيات هر يك از دستگاه‌ها و آوازهاي موسيقي ايراني آشنا شوند.

     گفتيد كه ايشان روشي براي آموزش موسيقي دستگاهي به نام پيش‌رديف داشتند، بيشتر درباره آن توضيح بدهيد.

همان‌طور كه گفتم پيش‌رديف در واقع در راستاي نيازي بود كه استاد در زمان تدريس موسيقي ايراني در فرانسه و امريكا به   دوستداران موسيقي ايراني احساس مي‌كردند. ايشان با شناخت و تسلطي كه بر رديف داشتند و با استفاده از تجزيه و تحليل اجزاي مختلف رديف و دسته‌بندي آنها بر اساس كاركرد و روابطي كه آن اجزا با يكديگر دارند، به اين نتيجه رسيدند كه مي‌توان با طراحي يك سلسله درس‌ها كه 11 درس را شامل مي‌شد، تمامي رديف موسيقي ايراني را به شكل خلاصه، ساده و در مدت زمان كوتاه به هنرجو بياموزند؛ به‌ طوري كه هنرجوي غيرآشنا با موسيقي ايراني پس از فراگيري پيش‌رديف مي‌توانست به شناخت كلي و قابل قبول از موسيقي ايراني دست يابد. شناختي كه براي يك هنرجوي موسيقي ايراني در سيستم آموزشي متداول ايراني شايد سال‌ها به طول انجامد.

     طرح توليد اين سازها كه ابتكارات آقاي عمومي بود، به كجا رسيد؟ آيا در دسترس علاقه‌مندان هست؟

طرح ساخت و توليد تمبك كوكي در ايران، با پيگيري استاد عمومي در سال‌هاي اخير خوشبختانه به سرانجام رسيد و توسط جناب آقاي قرباني كه ساكن اصفهان هستند، به مرحله توليد و عرضه رسيده است. در ارتباط با ني كليددار هم با كمك و پشتيباني خود دكتر عمومي، من به اتفاق دوست هنرمندم آقاي پوريا قانع كه ساكن آمل هستند، توانستيم توليد اين ساز را با كيفيت مطلوب در ايران به نتيجه رسانده و در دسترس علاقه‌مندان اين ساز قرار بدهيم.

     آيا پس از اقدامات دكتر عمومي هم طرح‌هاي جديدتري روي سازهاي تمبك و ني به آزمايش گذاشته شد؟

تا آنجا كه من اطلاع دارم، درخصوص تمبك كوكي خير، ولي در مورد ني در اين سال‌ها ايده‌ها و تجربيات زيادي روي اين ساز انجام شده است. به‌ طور مثال طرح اضافه كردن كليدهاي بيشتر در قسمت‌هاي مختلف ني توسط آقاي رسول صادقي و همچنين طراحي ني كروماتيك با اضافه كردن سوراخ‌هاي بيشتر و تغيير در شيوه انگشت‌گذاري توسط آقاي محمد شجاعي و همچنين به تازگي طرح ني 11 بند كليددار كه وسعت ني را از دو و نيم اكتاو به سه اكتاو كامل رسانده است كه ايده اوليه اين طرح هم توسط آقاي اسحاق چگيني و خود من ايجاد شد و در ادامه با همكاري آقاي پوريا قانع تعدادي از اين ساز به مرحله ساخت هم رسيده است.

     شما خودتان نوازنده حرفه‌اي ني هستيد، تجربه شما در استفاده از اين سازها چگونه بوده و استفاده از اين سازها و به كار بردن چنين ابتكاراتي را تا چه اندازه لازم مي‌دانيد؟

من از همان ابتدا كه با استاد عمومي آشنا شدم يك نمونه از سازهاي كليددار ايشان را كه توسط برادرشان آقاي فرهاد عمومي ساخته شده بود، تهيه و از همان زمان تقريبا تمامي كنسرت‌ها و ضبط‌هاي خود را با ني كليددار اجرا كرده‌ام. به نظرم امروزه به دليل تنوع سبك‌هاي آهنگسازي در موسيقي ايراني و رشد و گسترش اركسترهاي مختلف در ايران، ضروري است كه نوازندگان و سازندگان سازهاي ايراني بيش از پيش به فكر اصلاح و تكامل ساختار برخي سازهاي ايراني باشند و در نتيجه ابداعاتي چون ني كليددار و تمبك كوكي مي‌تواند كمك بسيار زيادي به رشد و توسعه فني سازهاي ايراني به لحاظ تكنيكي و اجرايي كند. البته اين نكته نبايد فراموش شود كه اين تغييرات باید و صد البته توسط افراد متخصص و خبره مانند استاد عمومي كه هم در موسيقي ايراني صاحب تجربه و متخصص بودند و هم در حوزه فني و مهندسي، انجام بپذيرد.

     تاكنون بيشتر درباره ساخت ساز و ابداعات ايشان در اين حوزه صحبت شد، اينجا مي‌خواهم درباره سبك و سياق متفاوت نوازندگي ايشان هم براي ما بگوييد. 

اين سوال را بايد از دو منظر ديد؛ اول روش استاد در توليد صدا از ني و دوم نحوه نوازندگي و انگشت‌گذاري ايشان در ني. دكتر عمومي به دليل اينكه نوازندگي ني را نزد اساتيد ني شروع نكرده و در ابتدا به صورت خودآموز ني را آموختند، سبك متفاوتي در توليد صدا از ني داشتند. به عبارت ديگر ايشان سر ني را ما بين دندان‌هاي دو و سه خود مي‌گذاشتند. در حالي كه عموم ني‌نوازان، سر ني را مابين دو دندان پيشين خود مي‌گذارند. لازم به ذكر است استاد در زمان تدريس هرگز اين سبك خاص خودشان را به هنرجويان خود توصيه نمي‌كردند. درخصوص روش نوازندگي و انگشت‌گذاري استاد هم بايد گفت چون ايشان تقريبا از اوايل نوازندگي، با ني كليددار مي‌نواختند علاوه ‌بر صداهاي معمول ني، نوعي صدا از ني توليد مي‌كردند كه در زمان وصل بين صداي اول و دوم به راحتي بتوانند اين گستره‌هاي صوتي را به هم متصل كرده و از تمامي وسعت ني در اين نوع صدا استفاده كنند. انگشت‌گذاري ايشان هم در راستاي روش انگشت‌گذاري متداول بود با اين تفاوت كه با انگشت كوچك دست راست خود كليد را و در ني‌هاي كوتاه‌تر سوراخ نت سي را كنترل مي‌كردند و به‌ طور كلي توانايي ايشان در استفاده از كليد و خلق و اجراي ملودي‌ها و نغمات بديع، به واقع بي‌مانند و مثال‌زدني بود. صداي بم ايشان پرحجم و صداي اوج و زير را هم بسيار صاف و زنگ‌دار توليد مي‌كردند. به‌ طور كلي نوازندگي ايشان برگرفته از موسيقي كلاسيك ايراني بود و اسلوب و قواعد رديف و قطعاتي كه مي‌ساختند يا به صورت بداهه اجرا مي‌كردند، همگي در چارچوب كلي رديف موسيقي كلاسيك ايراني قرار مي‌گرفت.

     در روزهاي اخير شاهد بوديم كه هنرمندان زيادي درباره منش و همچنين رويكرد متفاوت ايشان به عرصه علمي سازسازي صحبت كرده بودند؛ ديدگاه شما در اين حوزه چيست؟

دكتر عمومي علاوه‌ بر استادي موسيقي به معناي واقعي استاد اخلاق، مهر و زندگي بودند. همنشيني با ايشان و آموختن از منش و شخصيت ايشان يكي از لذت‌بخش‌ترين لحظات زندگي خود من بود. همان‌طور كه در مصاحبه‌هاي مختلفي كه از دوستان و همكاران و همچنين با برخي هنرجويان در رابطه با ايشان در دسترس است مي‌توان به اخلاق مداري، مهرورزي، وسعت نظر، پرهيز از كبر و غرور و عدم تنگ نظري ايشان پي برد. اين وسعت نگاه هم در عرصه اخلاقي و حسي و هم در عرصه علمي براي آنها كه با ايشان آشنا بودند، كاملا قابل لمس بود. به راستي فقدان بزرگان و هنرمنداني اينچنين، ضايعه و لطمه‌اي جبران‌ناپذير بر پيكر نحيف هنر موسيقي ايراني وارد مي‌كند. روح‌شان شاد و يادشان گرامي.

 

ارسال دیدگاه شما

ورود به حساب کاربری
ایجاد حساب کاربری
عنوان صفحه‌ها
کارتون
کارتون