يادداشتي به مناسبت درگذشت حسين عمومي
معمار تمبك كوكي
شاهين مهاجري
خبر درگذشت دكترحسين عمومي، نوازنده برجسته ساز ني، آهنگساز، پژوهشگر و مدرس برجسته موسيقي ايراني، خبري بسيار تلخ و غمانگيز براي جامعه موسيقي بود كه البته براي شخص من به واسطه همراهي و خاطراتي كه با ايشان داشتم، سختتر و تلختر بود. يكي از خاصترين خاطرات من برميگردد به برگزاري برنامهاي كه به بررسي توانايي صوتي مدل تمبك كوكي ايشان متمركز بود. پيش از هرچيز مقدمهاي درباره سير فعاليت ايشان به صورت كوتاه خواهم آورد و سپس به ابداعات سترگ ايشان اشاره خواهم داشت. دكتر عمومي كه متولد سال 1323 بود از پدرش درسهايي از رديف موسيقي را آموخت. سپس در سال ۱۳۴۷ به محضر استاد بزرگ، حسن كسايي رفت. همزمان نزد استاد محمود كريمي هم به آموختن رديف آوازي مشغول شد. با كسب مهارت بالا برنامههايي را براي راديو و تلويزيون ايران اجرا و ضبط كرد. وي در مركز حفظ و اشاعه موسيقي، هنرستان موسيقي و دانشكده هنرهاي زيبا به تدريس مشغول شد. در سال ۱۳۶۳ ايران را ترك كرد و آموزش و فعاليتهاي هنرياش را در اروپا و امريكا پي گرفت. در فرانسه به تدريس موسيقي ايراني مشغول شد و همچنين در دانشگاه كاليفرنيا و نيز دانشگاه واشنگتن در سياتل موسيقي ايراني را تدريس ميكرد؛ البته ايشان در رشته معماري از دانشگاه شهيد بهشتي فارغالتحصيل شده بود و مدرك دكتراي معماري خود را از ايتاليا اخذ كرده بود. از برجستهترين فعاليتهاي دكتر عمومي، ابتكاراتي هستند كه روي ساز ني و تمبك انجام داد. او با ايجاد طوقهاي در دور پوست تمبك و قرار دادن دستهاي در پشت آن امكان كوك كردن اين ساز ضربي و همچنين تغيير كوك در هنگام نواختن را براي نوازنده ايجاد كرد؛ همچنين مشغول تجربياتي در زمينه كوك كردن ساز دف هم بود. در يك مصاحبه، او با بررسي تاريخچه شيوه كوك تمبك از زمان استاد تهراني، تلاشهاي استادان قنبري و حلمي را ذكر كرده و به معايب و نواقص آنها اشاره داشت. عمدهترين مشكل در مدل تمبك كوكي آقاي حلمي آن بود كه با تعداد زيادي پيچ كوك ميشد و طوقه پوستخور تمبك هم از جنس فلزي بود. او در همان مصاحبه به اهميت كوك در اين ساز اشاره كرده است. از نظر او كوك تمبك بايد با ساز تكنواز يا اركستر هماهنگ باشد تا فالشي به گوش نرسد. عمومي مدتها به دنبال راهحلي ميگشت تا تمبك را با سيستمي كارآمدتر كوك كند و در نهايت به كمك دانش معماري خود سيستمي را طراحي كرد كه كاملا به نوازنده، امكان كوك دقيق و همچنين تغيير كوك را ميدهد.
در تالار رودكي و در جلسهاي از طرف خانه موسيقي و با كمك استاد حسين عليزاده كه به اين كار خيلي اهميت ميداد، جلسهاي برگزار و اين طرح معرفي شد. در اين جلسه زندهيادان داريوش زرگري و ناصر فرهنگفر و برادر دكتر عمومي (فرهاد عمومي) شركت داشتند. در اين سيستم كوك، طوق پوستخور تمبك از جنس چوب است و با كمك سيستمي از كابلهاي نازك و حركت يك پيچ در نفير، ساز كوك ميشود. همچنين پيچهاي ظريفي براي كوك دقيق هم تعبيه شده است. ايشان خاطرهاي را از قول استاد درخشاني در مورد اهميت كوك تمبك ذكر ميكرد كه «آقاي مجيد درخشاني ميگفت ما در آلمان قطعهاي با يك گروه موسيقي كلاسيك ضبط كرده بوديم؛ يكي از نوازندهها گوش خيلي حساسي داشت. اين قطعه تلفيقي بود از سازهاي گيتار، كنترباس، ويولن و تار و تمبك و غيره. اين نوازنده ميگفت صداي كنترباس خارج است و مرا اذيت ميكند. چند بار اين قطعه را گذاشتند و گوش دادند. تا اينكه فهميديم صداي تم تمبك بوده كه روي صداي كنترباس افتاده است.» متاسفانه جايگاه ساز تمبك در ذهن اغلب موزيسينها به عنوان سازي است همراهيكننده ديگر سازها. بايد دانست كه به تمبك كوكي، يكسري پارامترهاي تازه اضافه ميشود. اين صحبت كه تمبك،سازي ريتميك است درست است، اما اينكه با چه نتي داريد اين كار را انجام ميدهيد، مهمتر است. آيا با آن سازي كه همراهي ميكنيد كوك هستيد يا نه؟ اين براي كساني كه گوش موسيقي دارند و ساز ديگري هم مينوازند و دقت زيادي دارند، بسيار مهم است. دكتر عمومي در نشست پژوهشي ني كليددار و تمبك كوكي كه در تاريخ سوم دي ماه ۸۵، در كنسرواتوار تهران برگزار شد، شركت كرد. در اين برنامه دكتر عمومي درباره ساخت و نحوه نوازندگي اين سازها سخنراني كرد و در ادامه اين برنامه بنده درباره تاريخچه و فيزيك ساز تمبك و بعضي از سازهاي كوبهاي جهان سخنراني كردم. دكتر عمومي، در سالهاي اخير تا روزهاي پاياني زندگي به همراه شاگرد وفادار خود بهروز الوندي مشغول راهاندازي خط توليد سازهاي جديد خود در ايران بود. ناگفته نماند در اين مسير حسين قرباني ساخت تمبك كوكي و پوريا قانع ساخت ني ششدانگ را به عهده داشتند. به اميد اينكه ثمره تلاشهاي ايشان هرچه زودتر و بيش از پيش ديده شود و زحمات و دغدغههاي ايشان كه مدتها براي آن كوشش كردند، به بار بنشيند. ياد و خاطرش گرامي باد.
٭ آهنگساز، پژوهشگر و نوازنده تمبك