نيره خادمي
چندي پيش ويديويي از يك بازيگر و مجري درباره تحصيل و مدرسه وايرال شد كه در آن مجري از امير غفارمنش ميپرسد: «سيستم آموزشي كشور چه مشكلي داره به نظرت؟» و غفارمنش پاسخ ميدهد: «چ ميم ميم و ب ميم ميم به چه درد ما ميخورد؟ از انباشته شدن آبرفتها در دهانه رودها سرزمينهایي به شكل مثلث ايجاد ميشود كه به آن دلتا گفته ميشود. اين به چه دردت ميخوره؟ يا به من بگو مگس تسهتسههايي كه تو آفريقا هست الان به چه كارتون مياد؟ اينجا الان تو آفريقايي؟ ميخواي بري آفريقا زندگي كني؟ الان به چه كارت مياد؟» اين سخنان هرچند با زبان شوخي مطرح شد ولي سالهاست از زبان برخي دانشآموزان و حتي بزرگسالان تكرار ميشود اما آيا فارغ از ايراداتي كه به محتواي درسي و سيستم آموزش وارد است، چنين تفكري درست است؟ درسهايي كه در مدرسه ميخوانيم واقعا قرار است چه چيزي به ما اضافه كنند؟ «اعتماد» در گفتوگو با دانشآموزان امروز و ديروز و يك فعال صنفي معلمان و مرور نظرات ديگر معلمان، سراغ همين موضوع رفته است.
درد دل دانشآموزان امروزي
«سر كلاس زيست اينطوريم كه چرا بايد بدونم داخل بدنم چه خبره؟ مثلا گلبول چيه، سلول چيه و كلا چه اجزايي توي بدن من وجود داره؟ اگه ميخواستم دكتر بشم يا توي اين حوزه فعاليت كنم، خب ميگفتم لازمه اينا رو بدونم. ولي اگه نخوام، واقعا به چه درد من ميخوره؟» اينها سخنان آسمان دختر ۱۳ سالهاي است كه حالا در پايه هفتم درس ميخواند و علاقه زيادي هم به هنر و موسيقي دارد. به نظر او مدرسه بيشتر از اين جهت به درد ميخورد كه فرد را در يك اجتماعي كوچكتر از جامعه قرار ميدهد. «در اين اجتماع با بچههاي مختلف، خانوادههاي مختلف و تربيتهاي مختلف آشنا ميشي. دوستات عوض ميشن، خلقوخوي آدمها فرق ميكنه و تو بايد ياد بگيري چطور باهاشون بسازي. اينكه از همون كودكي وارد يه جامعه بشي، واقعا باحاله.» آسمان معتقد است كه درسها يا مهارتهايي كه در آنها بيشتر منطق وجود دارد يا درسهايي كه به صورت تيمي در مدرسه يا كلاس انجام ميشود بيشتر به درد زندگي آينده آنها ميخورد. «مثلا هنر و كامپيوتر كه گروهي كار ميكنيم، يا رياضي كه بعضي سوالهاش رو با هم حل ميكنيم. كلا خود فضاي مدرسه هم مهمه، چون وارد يه اجتماع كوچيك ميشي كه آدمهاي متفاوتي توش هستن.» اگر قرار بود كه تغييري در درسهاي مدرسه ايجاد كند، بدون شك موسيقي را به آن اضافه ميكرد. «يه سري از معلمها شل حرف ميزنن، كتابهاي آموزش و پرورش هم خستهكنندهان بنابراين درس اصلا جذاب به نظر نمياد. البته بعضي معلما خوب تدريس ميكنن، ولي بچهها گوش نميدن. خود معلم هم ممكنه خسته و كوفته باشه و از بس نمره بد ديده، سرخورده شده باشه.» دانشآموز ديگر آنوشا است كه او هم در پايه هفتم درس ميخواند و البته از برخي جهات نظر متفاوتتري نسبت به آسمان دارد.
او معتقد است كه فقط بعضي درسها مثل تاريخ به درد ميخورد كه ميتواند از آن درس بگيرد. «رياضي هم به درد ميخوره البته اونم تا ابتدايي، علوم هم همين طور.
دوست داشتم در مدرسه مهارتي ياد داده بشه كه اگه تنها و شكست خورده و توي بدترين حالت هم باشي بتوني خودتو جمع كني.» آنوشا نسبت به سيستم آموزشي و معلمها هم نقد دارد. «بعضي از معلمها فقط براي پول ميان و چنين معلمي باعث فساد ميشه، چون پول ميگيره و نمره ميده بنابراين حق بچههاي ديگه ضايع ميشه و به درستي هم نميتونه آموزش بده در صورتي كه اگه با عشق به بچهها توضيح بدي و با او همكاري كني، اگه از درس هم متنفر باشه به خاطر معلم سر درس ميشينه.» او اگر ميتوانست درسهاي مدرسه را تغيير بدهد اول روي درس كار و فناوري و هنر دست ميگذاشت چون معتقد است كه هيچ چيزي از آن را در مدرسه ياد نميگيرند. «مدرسه بايد ما رو براي زندگي واقعي آماده كنه. افرادي زيادي هستند كه كنكور ندادن و سواد پاييني هم دارند ولي رفاه خوبي براي خانوادهشون ساختن. در آينده كسي قرار نيست بگه كنكورت رو چند شدي يا چه مدركي داري.
خوشبختي و موفقيتي كه تو زندگي داري رو ميخوان نه اينكه مثلا بگي من خيلي آدم باهوشيام. مدرسه بايد به جاي كنكور و امتحان كه بچهها رو بيشتر افسرده ميكنه بيشتر براي شغل آينده و زندگي اونا وقت بذاره.» محمدرضا هم كلاس هشتم است و ميگويد كه يادگيري را خيلي دوست دارد اما وقتي پاي حرف بزرگترها مينشيند مدام از آنها ميشنود كه اين درسها در زندگي روزمره به دردشان نخورده است. «من درس خواندن را دوست دارم اما اطرافيانم توي كلاس اغلب طور ديگهاي فكر ميكنن بنابراين گاهي براي اينكه نشون بدم جزو اونا هستم، مجبورم درسهايي كه برام جذابه رو كم اهميت جلوه بدم.»
تصور بيفايده بودن درس و مدرسه البته تنها مختص ايران نيست و در كشورهاي ديگر جهان نيز ديده ميشود. گزارش «The State of Global Teenage Career Preparation» كه سازمان همكاري و توسعه اقتصادي (OECD) در سال ۲۰۲۵ منتشر كرده، نگرش نوجوانان كشورهاي مختلف را درباره ميزان آمادگياي كه مدرسه براي زندگي بزرگسالي و آينده شغلي آنها فراهم ميكند، بررسي كرده است. نتايج اين گزارش نشان ميدهد اين نگراني در ميان بخش قابل توجهي از دانشآموزان وجود دارد. طبق يافتههاي اين گزارش ۴۹ درصد دانشآموزان «كشورهاي عضو OECD» معتقدند مدرسه كار چنداني براي آماده كردن آنها براي زندگي بزرگسالي انجام نداده است، 32,6 درصد گفتهاند مدرسه چيزهايي به آنها ياد نداده كه بتواند در يك شغل برايشان مفيد باشد، 41،5 درصد گفتهاند براي مسير آينده خود به اندازه كافي آماده نيستند و 24,2 دهم درصد هم موافقند كه مدرسه وقت آنها را تلف كرده است.
حرف دانشآموزان ديروزي
فرهاد 44 ساله است و در جريان پاسخ به پرسشها يكي از روزهاي دوران متوسطه را به ياد ميآورد كه چند نفري روي نيمكتهايشان نشسته بودند و از بيفايده بودن رياضي و جغرافي حرف ميزدند. بعدها كه وارد زندگي شد فهميد كه درسها بيفايده نبوده و حالا معتقد است كه شايد روش تدريس معلمها يا حتي محتواهاي درسي حوصله سر بر باشد اما اصل موضوع مهم است. «ما آن درسها را خونديم و بيشتر البته حفظ كرديم و نمره گرفتيم و بعد هم افتاديم در صف طولاني كنكور ولي حالا وقتي در زندگي، سفر يا بحث كم ميآورم به خلأ آموزشي كه در مدرسه يا خانواده ما وجود داشت فكر ميكنم.» ليلا 40 ساله است و ميگويد كه قبلا فكر ميكرده بعضي درسها فقط براي امتحان است ولي بعد نظرش عوض شده؛ فارسي باعث شده تا بهتر بتواند حرف بزند و بنويسد و رياضي هم در حساب و كتاب روزمره خيلي به او كمك كرده است. البته فكر ميكند بهتر بود كه مهارت ارتباطي يا مهارت حل مساله كه انسان واقعا در زندگي به آنها نياز دارد در مدرسه بيشتر آموزش داده ميشد. «اينها بيشتر از بعضي حفظيات در زندگي روزمره به كار ميآيد در حالي كه در گذشته مدرسهها ما را براي امتحان و كنكور آماده ميكردند تا زندگي واقعي و بيشتر تمركز ما هم روي درس خواندن، نمره گرفتن و قبول شدن بود. بعد از ورود به دنياي واقعي، متوجه شدم فقط بخشي از چيزهايي كه در مدرسه ياد گرفته بودم، واقعا به كارم ميآيد.» محسن ۲۷ سال دارد، در حوزه برنامهنويسي و هوش مصنوعي كار ميكند و تبحر زيادي در رشته خود دارد موضوع را طور ديگري نگاه ميكند. او مانند بسياري در كودكي اعتقادي به آن درسها نداشته و حالا معتقد است كه اين بيعلاقگي به دليل ايجاد ميشود؛ توجيه نكردن دانشآموزان درباره اهميت تاثير يادگيري دروس مختلف در رشد و پرورش آنها و پايين بودن كيفيت محتوا و روش تدريس كتابهاي درسي. «خودم در سالهاي پاياني دبيرستان فهميدم كه مثلا فيزيك و رياضي چقدر ميتواند به قدرت تحليل من كمك كند بعد از آن جديت و حتي علاقه بيشتري براي يادگيري اين دروس داشتم اما همچنان معلمها چندان خلاقيتي براي آموزش نداشتند.»
نظام آموزشي از كجا بايد بفهمد
استعداد يك نفر در كجاست؟
انتشار ويدیوي اميرغفارمنش و قهقهههاي مجري انتقاد و واكنش برخي معلمان و كارشناسان آموزش را در پي داشت. ميلاد خاكيه، پزشك و مدرس، ويدیوي ديگري در صفحه اينستاگرام منتشر كرد و با كنايه نقدهايي را بيان كرد: «بله اينها به درد ما هم نميخورد، اما به درد جهان اول ميخورد. ما قرار نيست ماشين تسلاي پرنده و آيفون بسازيم، قرار است مصرفكننده باشيم.» او به اين موضوع اشاره كرد كه در سالهاي اخير رتبه مقطع متوسطه كشور ما در ميان كشورهاي خاورميانه افت پيدا كرده يا دانشگاههايآن ديگر در رنكينگهاي جهاني جايگاه خوبي ندارند. «امثال اين افراد مدام در رسانهها گفتند كه سينوس و كسينوس به چه درد ما ميخورد... اين ميشود سطح آموزش و نظام آموزشي كه كه ديگر كسي در آن تمايلي به درس خواندن ندارد. آنقدر گفتيد «به درد ما نميخورد» كه ديگر واقعا به درد ما نخورد. نظام آموزشي از كجا بايد بفهمد استعداد يك نفر در چه زمينهاي است؟
دانشآموز بايد رياضي، جغرافيا، فيزيك و ساير درسها را بخواند تا بتواند استعداد خودش را پيدا كند.» محمد فلاح، معلم رياضي هم در اين باره نوشت: « اتفاقا همين ك.م.م و ب.م.م كه مثال زدند خيلي بيشتر از چيزي كه فكر ميكنيد به تقويت ذهن بچهها كمك ميكند. وقتي دانشآموز ياد ميگيرد چند عدد را بررسي كند و بين راهحلهاي مختلف ارتباط پيدا كند و بهترين راه را انتخاب كند در واقع تحليل و استدلال و حل مساله را تمرين ميكند. قبول دارم كه روش آموزش خيلي جاها نياز به تغيير دارد و بچهها بايد چرايي و كاربرد مطالب را بفهمند نه اينكه فقط فرمول حفظ كنند. گاهي مهمترين چيزي كه از يك درس ياد ميگيريم آن مطلب نيست بلكه طرز فكر كردن به آن است.»
درباره دليل مدرسه رفتن
از نظر نرگس ملكزاده، معلم و فعال صنفي معلمان هم هر كدام از دروس مدرسه فلسفهاي دارد. او در گفتوگو با «اعتماد» در اين باره توضيح ميدهد: «بايد ميان كاربرد مستقيم يك درس و تأثير آن در شكلگيري تواناييهاي فرد تفاوت قائل شويم. ممكن است فردي در بزرگسالي هيچگاه از فرمولهاي پيچيده جبر يا قضيههاي هندسي استفاده نكند اما يادگيري اين مباحث به او قدرت تحليل، نظم ذهني، استدلال، حل مساله و مواجهه منطقي با مسائل پيچيده را ميدهد. رياضي فقط آموزش محاسبه نيست؛ تمرين دقت، تفكر مرحلهاي و تصميمگيري بر اساس شواهد است. تاريخ صرفا حفظ كردن نام پادشاهان و تاريخ جنگها نيست؛ اگر درست آموزش داده شود، قدرت تحليل تحولات اجتماعي، شناخت ريشه بحرانها و درك پيامد تصميمهاي انساني را تقويت ميكند. جغرافيا نيز به دانشآموز كمك ميكند جهان را فراتر از محيط محدود زندگي خود بشناسد و رابطه انسان، محيط، منابع و تحولات اقتصادي را درك كند. حتي درسهايي كه در ظاهر كاربرد شغلي يا روزمره مشخصي ندارند، ميتوانند زمينهساز شكلگيري مهارتهايي باشند كه فرد سالها بعد، در محيط كار، زندگي اجتماعي و تصميمگيريهاي بزرگسالي به آنها نياز پيدا ميكند. بنابراين، نبايد ارزش يك درس را فقط با اين معيار سنجيد كه دانشآموز فردا كجا و چند بار از فرمول يا محتواي آن استفاده خواهد كرد.»
فاصله ميان آموزش رسمي و تجربه واقعي
اصلا چرا چنين نقدي در جامعه شكل گرفته كه «اين درسها به چه درد زندگي ما ميخورند؟» ملكزاده اين سوال را تا حد زيادي محصول فاصلهاي ميداند كه ميان آموزش رسمي و تجربه واقعي زندگي دانشآموزان ايجاد شده است. «دانشآموز امروز با مسائل متعددي مواجه است؛ از مديريت پول توجيبي و خريد اينترنتي گرفته تا مواجهه با اخبار جعلي، فعاليت در شبكههاي اجتماعي، شناخت حقوق فردي، ارتباط با ديگران و تصميمگيري درباره آينده تحصيلي و شغلي. طبيعي است وقتي مدرسه درباره اين مسائل پاسخ روشني به او نميدهد، از خودش بپرسد دانستههايي كه در كلاس فرا ميگيرد چه ارتباطي با زندگي واقعياش دارند. از طرف ديگر، شيوه ارزشيابي و آموزش حافظهمحور نيز در شكلگيري اين نگاه موثر است. وقتي موفقيت دانشآموز به حفظ كردن مطالب، پاسخ دادن به سوالات امتحاني و كسب نمره محدود ميشود، فرصت درك كاربرد دانش از بين ميرود. البته نبايد همه اين انتقادها را ناشي از ضعف دانشآموزان يا بيحوصلگي نسل جديد دانست. بخشي از اين پرسش، يك مطالبه جدي از نظام آموزشي است: مدرسه بايد بتواند توضيح بدهد آنچه آموزش ميدهد چگونه به توانمندتر شدن انسان كمك ميكند.»
به گفته او نظام آموزشي در اين زمينه مسووليت مهمي دارد و مشكل فقط محتواي كتابهاي درسي نيست؛ بلكه بايد به شيوه تدوين، نحوه ارائه، روش تدريس و نظام ارزشيابي هم توجه كنيم. «بسياري از كتابهاي درسي نيازمند بازنگري جدي هستند. بخشي از محتوا با تحولات اجتماعي، اقتصادي، فناوري و سبك زندگي نسل جديد هماهنگي كافي ندارد. دانشآموز امروز با هوش مصنوعي، اقتصاد ديجيتال، شبكههاي اجتماعي، تغييرات بازار كار و شكلهاي جديد ارتباطات مواجه است، اما گاهي در كلاس درس با محتوايي روبهرو ميشود كه ارتباط آن با اين تحولات برايش روشن نيست.
از سوي ديگر، كتاب درسي نبايد صرفا مخزني از اطلاعات باشد كه دانشآموز موظف به حفظ كردن آنهاست. محتواي آموزشي بايد مسالهمحور، بهروز و متناسب با نيازهاي واقعي جامعه باشد. براي مثال، در درس مطالعات اجتماعي ميتوان موضوعاتي مانند مهاجرت، آسيبهاي اجتماعي، حقوق شهروندي، مسووليتهاي اجتماعي، سواد رسانهاي و تحولات جمعيتي را با مسائل روز جامعه پيوند داد.در واقع، ما به حذف دانش پايه نياز نداريم؛ به بازنگري در محتوا، روش آموزش و شيوه انتقال دانش نياز داريم.»
ارزش آموزش فراتر
از كاربرد مستقيم آن در شغل است
اين عضو كانون صنفي معلمان معتقد است كه ارزش آموزش فراتر از كاربرد مستقيم آن در شغل آينده است و اگر قرار باشد مدرسه فقط مهارتهاي مورد نياز براي يك شغل مشخص را آموزش بدهد، عملا كاركرد تربيتي و انساني خود را محدود كردهايم. «مدرسه بايد انساني تربيت كند كه بتواند مستقل فكر كند، مسائل را تحليل كند، در برابر اطلاعات نادرست قدرت تشخيص داشته باشد، مسووليت تصميمهاي خود را بپذيرد و در جامعه نقش موثري ايفا كند. ما دانشآموز را فقط براي ورود به دانشگاه يا پيدا كردن شغل آماده نميكنيم. او قرار است در آينده شهروند يك جامعه باشد، با ديگران تعامل كند، خانواده تشكيل بدهد، حقوق خود و ديگران را بشناسد، در برابر مسائل اجتماعي مسووليت بپذيرد و در موقعيتهاي پيچيده تصميم بگيرد. بنابراين، آموزش بايد هم به تواناييهاي شناختي و فكري توجه كند و هم به مهارتهاي زندگي اجتماعي. هدف نهايي مدرسه صرفا تربيت نيروي كار نيست؛ تربيت انساني آگاه، توانمند، مسووليتپذير و برخوردار از قدرت انتخاب است.» او معتقد است كه مهارتهايي مانند سواد مالي، ماليات، بيمه، حقوق و مهارتهاي زندگي بايد وارد برنامه آموزشي مدارس شوند، اما نه به قيمت حذف درسهاي پايه. «مدرسه بايد دانشآموز را براي مواجهه با زندگياي آماده كند كه در آن فقط دانستن پاسخ سوال مهم نيست، بلكه تشخيص مساله، انتخاب راهحل و پذيرش مسووليت پيامدهاي آن اهميت دارد.»
مساله مدرسه در ايران حذف درسهايي مثل رياضي، فيزيك يا جغرافيا نيست ولي دانشآموز بايد بداند چرا اين درسها را ياد ميگيرد و اين دانستهها چه چيزي به توانايي او براي فهميدن، تحليل كردن و تصميم گرفتن اضافه ميكنند. مدرسه فقط پاسخ سوالهاي امتحان را به دانشآموز ياد نميدهد و بايد او را براي پرسشهاي سخت زندگي آماده كند.