ادامه از صفحه اول
از پرسشگري فردي تا كنش جمعي
سرمايه اجتماعي و ضرورت گفتوگو: من يكي از عوامل موثر در بيعدالتيها و تبعيضهاي جامعه را كاهش سرمايه اجتماعي ميدانم. اين دو مساله با يكديگر رابطه مستقيم دارند: هرچه ظلم و تبعيض بيشتر شود، اعتماد و سرمايه اجتماعي نيز فرسودهتر ميشود؛ حال آنكه همين سرمايه اجتماعي است كه ميتواند جامعه را توانمند و بالنده نگه دارد. از اين منظر، عدالت، حقوق شهروندي و قانونگرايي موضوعاتي جدا از يكديگر نيستند و در پيوندي متقابل قرار دارند. به باور من، يكي از مهمترين راههاي تقويت قانونگرايي و كاهش شكافها، گفتوگو است؛ گفتوگويي كه در آن قرار نيست يك طرف سخن بگويد و طرف ديگر بدون بررسي بپذيرد. گفتوگو بايد ذهنها را باز كند و امكان ديدن مساله از زاويههاي متفاوت را فراهم آورد. انجمنها و گروههاي اجتماعي بايد بتوانند با يكديگر گفتوگو كنند؛ حاكميت بايد با مردم وارد گفتوگو شود و مردم نيز بايد امكان گفتوگو با حاكميت را داشته باشند. نميتوان تصميمها را يكطرفه گرفت و بدون توجه به پيامدهاي آن براي مردم، به اجرا گذاشت. گفتوگو پيش از هر چيز با شنيدن دقيق آغاز ميشود؛ با شنيدن بدون پيشداوري. بايد بفهميم طرف مقابل چه ميگويد، نه اينكه پيش از پايان سخن او، نتيجه را در ذهن خود بسازيم و بر اساس آن داوري كنيم. گفتوگو ديدگاه ما را پرورش ميدهد و گستردهتر ميكند و از اين طريق ميتوانيم فرهنگ قانونمداري را تقويت كنيم، تبعيضها را كاهش بدهيم و براي عبور از بحرانها راهي بيابيم. گفتوگو بهمثابه يك اصل ديني و اجتماعي: براي نشاندادن جايگاه گفتوگو در سنت ديني، به روايت قرآني امتناع ابليس از سجده بر آدم اشاره ميكنم؛ روايتي كه در آن خداوند با ابليس سخن ميگويد، درخواست مهلت او را ميشنود و با او وارد گفتوگو ميشود. اگر در روايت ديني چنين گفتوگويي ميان خداوند و ابليس تصوير ميشود، ما انسانها چگونه ميتوانيم اختلاف و فاصله را بهانهاي براي بستن راه گفتوگو قرار بدهيم؟ همه ما انسان هستيم و ميتوانيم با يكديگر ديالوگ و مذاكره داشته باشيم. اين تأكيد به روابط ميان كشورها و عرصه بينالمللي نيز مربوط ميشود. گفتوگو و مذاكره با ديگران ميتواند گرهها را باز كند؛ درحالي كه گاهي يك قدم به نام مذاكره جلو ميرويم و 10 قدم عقب مينشينيم و تصميم به جنگ ميگيريم. به اعتقاد من، مساله اصلي ما گفتوگوست. گردهماييها، انجمنها و تشكلها نيز زماني ميتوانند انسانها را به سوي فهم و مرتبهاي بالاتر سوق بدهند كه بر گفتوگو استوار باشند. تمام تلاش اعظم طالقاني در طول زندگياش، از نظر من، در همين مسير قرار داشت. او شب و نيمهشب، چه تلفني و چه حضوري، پيوسته گفتوگو ميكرد؛ حتي اگر تنها دو يا چهار نفر در جمع حضور داشتند. براي او تعداد افراد اهميتي نداشت؛ ميخواست رسالتي را كه براي خود قائل بود انجام دهد و پيامي را كه فهميده و به آن باور پيدا كرده بود، به ديگران و بهويژه زنان جامعه برساند. ميراث او را بايد در همين پيوند ميان آگاهي، آموزش، سازمانيابي، عدالتخواهي و گفتوگو جستوجو كرد.
و سوگند به سوگندي كه خورديم
اين فرصت بدون امنيت جسمي و رواني، احترام به شخصيت و دسترسي به حمايت اجتماعي تحقق نمييابد.
مدرسهاي كه ساختمان مناسبي دارد، اما نميتواند صداي ترس دانشآموز خود را بشنود، هنوز به تمام معناي عدالت آموزشي دست نيافته است. بنابر اين، نهضت عدالت آموزشي بايد در كنار توسعه زيرساختها، ابعاد انساني و حمايتي تعليم و تربيت را نيز دربرگيرد. دسترسي به مشاوران متخصص، آموزش مديران و معلمان براي شناسايي نشانههاي خشونت، تدوين دستورالعملهاي روشن براي ارجاع موارد پرخطر، ايجاد امكان گزارشدهي امن و محرمانه براي دانشآموزان و پيگيري مستمر وضعيت آنان، بايد به بخشي جداييناپذير از سياستگذاري آموزشوپرورش تبديل شود. همچنين لازم است ميان مدرسه، بهزيستي، اورژانس اجتماعي و دستگاه قضايي، سازوكاري مشخص براي مداخله فوري در موارد تهديدكننده امنيت كودكان وجود داشته باشد. صرف ثبت گزارش كافي نيست؛ حمايت بايد به ارزيابي خطر، اقدام موثر و پيگيري مستمر منتهي شود. در اين مسير، نقش دولت و سياستگذاري عمومي تعيينكننده است. حمايت از دختران، زنان و كودكان نبايد صرفا در مناسبتها، شعارها و واكنشهاي رسانهاي خلاصه شود. اين حمايت نيازمند برنامه مشخص، بودجه كافي، نيروي متخصص، قوانين كارآمد و نظارت مستمر است. نميتوان از سرمايه انساني و آينده كشور سخن گفت، اما براي حفاظت از جان و سلامت رواني نسل آينده سازوكارهاي موثر نداشت. توسعه زماني پايدار است كه امنيت و كرامت انسانها در متن برنامههاي آن قرار بگيرد. در جايگاه يك زن و عضوي از جامعه فرهنگي كشور، معتقدم مطالبهگري براي اصلاح عملكرد نهادها نه در تقابل با دولت و ساختارهاي مسوول، بلكه در امتداد مسووليتپذيري و تقويت اعتماد عمومي است. نگاه اصلاحطلبانه بر ضرورت شنيدن صداي جامعه، پاسخگويي نهادها، اصلاح رويههاي ناكارآمد و تبديل مطالبات عمومي به سياستهاي اجرايي تأكيد دارد. حمايت از دولت يا هر نهاد مسوولي نبايد به معناي چشمپوشي از كاستيها باشد. اعتماد عمومي زماني تقويت ميشود كه مسوولان به جاي دفاع شتابزده، واقعيتها را روشن كنند و در صورت وجود خطا، مسوولانه براي اصلاح آن اقدام كنند. و در نهايت، مساله فقط سوگند نيست؛ مساله همه دختران و زناني هستند كه شايد همين امروز در سكوت از خشونت ميترسند و نميدانند به كجا پناه ببرند. مسووليت ما آن است كه پيش از وقوع فاجعه صداي آنان را بشنويم و امنيت را از يك وعده اخلاقي به حقي واقعي و دسترسپذير تبديل كنيم. سوگند نبايد فقط به خاطرهاي تلخ در حافظه خبري جامعه تبديل شود. نام او بايد ما را به بازنگري در سياستهاي حمايتي، تقويت مسووليت اجتماعي مدرسه و جدي گرفتن حق امنيت كودكان و نوجوانان وادار كند. و سوگند به سوگندي كه خورديم؛ سوگند به پاسداري از جان و كرامت دختران و زنان اين سرزمين، تا هيچ كودك، زن و دختري در برابر خشونت تنها نماند و هيچ صداي كمكي در پيچوخم بيمسووليتي و سكوت گم نشود.