موبيديك و ملويل
مرتضي ميرحسيني
ديده نشد. ابتدا چندده نفري آن را خواندند و همانها هم جذبش نشدند. چهار ماه گذشت و فروش رمان به 300 جلد هم نرسيد. براي ناشري كه چاپش كرده بود شكست بدي شد. به اين در و آن زد و در مطبوعات برايش تبليغ كردند. فايدهاي نداشت. آمار فروش «موبيديك» هرمان ملويل تكان نخورد. منتقداني هم كه كارشان معرفي كتاب بود، اعتنايي به آن نكردند. بيشترشان نفهميدند ملويل چه ميگويد و در اين رمان كه تركيبي از قصهگويي و خطابه و نكات علمي است، به جستوجوي چه پاسخها، يا چه پرسشهايي رفته است. به همان «كلبه عمو تام» بيچر استو - كه سادهتر و سطحيتر و دمدستي بود و البته صداهايي از زمانهاش در آن شنيده ميشد - چسبيدند و به «موبيديك» فرصت چنداني براي ديده شدن و خوانده شدن و فهم شدن ندادند. «موبيديك» در همان سال انتشار به حاشيه رفت (1851) و تا چهار دهه بعد، در تمام سالهاي باقيمانده از زندگي نويسندهاش، در حاشيه ماند. ملويل در فقر و گمنامي از دنيا رفت (1891) و آن اواخر، به تلخي پذيرفته بود كه كوششهايش در نويسندگي به ناكامي منتهي شده است. اما «موبيديك» قرن نوزدهمي، بعدتر در قرن بيستم، در نسل كساني كه پس از ملويل به دنيا آمدند و زندگي كردند، كشف شد و خوانندگان پرشماري پيدا كرد. مطبوعات به بهانههاي مختلف دربارهاش نوشتند و منتقدان ادبي، خواندنش را به همه پيشنهاد كردند. اكنون در رديف شاهكارهاي تاريخ ادبيات جاي ميگيرد و نامش تقريبا در همه فهرستهاي اينچنيني، معمولا ميان صدرنشينها به چشم ميخورد. خط اصلي رمان، روايت سفر پرماجراي كشتي پكوئود براي شكار نهنگ سفيدي مشهور به موبيديك است و داستانش از زبان اسماعيل، يكي از خدمهاش بازگو ميشود. خواننده، همراه اسماعيل سوار كشتي ميشود، ديدنيها را ميبيند و شنيدنيها را ميشنود. آدمهاي عجيبوغریبي را كه قرار است همسفرش باشند محك ميزند و نه در آغاز، اما كمي بعد با احب، ناخداي كشتي - كه شخصيت اصلي ماجراست - نيز روبهرو ميشود. احب است كه با سرسختي - يا لجاجت - كشتي را به دل اقيانوسها ميبرد و عملا به هيچ چيزي جز شكار موبيديك اهميتي نميدهد. نه نهنگهاي ديگري كه در مسير شكار ميشوند ذهنش را درگير ميكند و نه به خواستهها و اعتراضهاي خدمهاش گوش ميدهد. ميداند موبيديك خطرناك است، ميداند قبلا چند كشتي ديگر را غرق كرده است و ميداند دريا - كه عرصه مبارزه انسان و نهنگ است - با كسي شوخي ندارد. ميداند، اهميتي نميدهد. با هدفش، با شكار موبيديك، اصلا با خود موبيديك يكي ميشود و تا انتهاي مسيري كه در آن قدم گذاشته است، پيش ميرود. در جايي از داستان، رو به توفان فرياد ميزند: «تو نميتواني مرا نابود كني. من مثل يك مرد تو را به مبارزه ميطلبم و از تو انتظار دارم احترام مرا به جاي بياوري... يك مرد از هر صاعقهاي برتر است. او از تمام توفانها و بلاياي طبيعي قويتر است. تو مرا نابود نميكني. من روشنايي تو را در پس تاريكي خودم حبس ميكنم.» خدمهاش را هم دنبال خودش ميكشد. شكست ميخورد. كشته ميشود. همه آنهايي را هم كه همراهش بودند قرباني ميكند. فقط اسماعيل زنده ميماند. به تابوتي چوبي چنگ ميزند و روي آب شناور ميشود و از مهلكه جان به در ميبرد. آنقدر درباره «موبيديك» تفسير و تحليل نوشتهاند كه حتي اشاره به بخشي از آنها در متني كوتاه ممكن نيست. در شاهكار ملويل، حتي واژهها و نامها نيز معني خودشان را دارند (مثلا نام كشتي پكوئود از نام قبيلهاي از بوميان امريكا گرفته شده كه نسلشان منقرض شده است؛ نامي كه سرنوشت شوم خدمه را پيشبيني ميكند). نوشتند احب همان انسان است، انساني كه زندگياش را پاي عبور از محدوديتها ميگذارد، به دل ناشناختهها ميرود و در سايهها ناپديد ميشوند. نوشتند مومني است كه ايمانش منحرف ميشود و راه رستگاري را گم ميكند و در گمراهي غرق ميشود. نوشتند ماجراي شكار موبيديك ماجراي رويارويي انسان و طبيعت است كه گاهي شكل همزيستي به خود ميگيرد و گاهي به مبارزهاي تمامعيار تبديل ميشود. همه اين تفاسير، به ميراث ادبي ملويل ميچسبند.