تابآوري ملي ايران در جنگ و درس براي كاهش ريسك آينده
مهدي زارع
شكست قاطع حزب جمهوريخواه امريكا در انتخابات سوم نوامبر ۲۰۲۶ و ناتواني حزب ليكود در كسب اكثريت قاطع پارلمان اسراييل در انتخابات اكتبر ۲۰۲۶ هم به طور مستقيم و هم به طور غيرمستقيم، نتيجه جنگافروزي امريكا و اسراييل عليه ميهن ما در سالهاي 1404 و 1405 تلقي شد. تابآوري ايران، موجب شكست سياسي دشمنانش شد. البته در تجاوز نظامي و جنگ 40 روزه اسفند 1404 و فروردين 1405 حدود 3500 ايراني شهيد شدند و بيش از ۲۳۰ كودك، جان باختند و حدود 1800 كودك مجروح شدند. حمله موشكي امريكا به مدرسه شجره طيبه ميناب در روز نخست جنگ، دستكم ۱۶۸ شهيد دانشآموز بر جاي گذاشت. دولت خسارت مستقيم و غيرمستقيم جنگ را حدود ۲۷۰ ميليارد دلار و منابع غيردولتي حدود ۱۴۰ ميليارد دلار برآورد كردهاند. اين رقم معادل حدود۲۷ تا ۵۷ درصد توليد ناخالص داخلي و حدود دو تا پنج برابر درآمدهاي نفتي سالانه ايران است. در اين حملات، حدود ۱۳۸ هزار واحد غيرنظامي آسيب ديدند و صدها مدرسه و مركز بهداشتي تخريب شدند. ايالات متحده اعلام كرد كه بيش از 12 هزار و 300 هدف در داخل ايران را مورد حمله قرار داده است. هدف اعلام شده امريكا و اسراييل تغيير رژيم در ايران بود و گزارشهاي غيررسمي، هدف را متلاشي كردن امنيت و وحدت ملي ايران اعلام ميكرد، اما اين هدف محقق نشد. تابآوري نظام ايران يك «پيروزي راهبردي» است كه نشان داد فشار نظامي حداكثري از سوي بزرگترين ارتش جهان و مهمترين قدرت نظامي و هستهاي منطقه نميتواند به فروپاشي سياسي در ايران منجر شود و برعكس موجب تقويت همبستگي ملي و به صحنه آمدن تقريبا يكپارچه مردم ايران براي ايستادگي در برابر دشمن متجاوز شد. جنگ به عنوان نقطه عطفي در قدرت بازدارندگي ايران ارزيابي شده است. تهران توانست اين باور را به دشمن تحميل كند كه هزينه هرگونه اقدام نظامي آتي بسيار بيشتر از منافع احتمالي آن خواهد بود. اثربخشي جنگ نامتقارن در اين مقاومت ايراني نشان داده شد. ايران با استفاده از موشكهاي نسبتا ارزان و پهپادها، هزينههاي سنگيني بر دشمن تحميل كرد. براي مثال، موشك فتاح-2 ايران حدود ۴۰۰ هزار دلار هزينه دارد، در حالي كه هر رهگير پاتريوت PAC-3 حدود ۴ ميليون دلار و هر رهگير THAAD بين ۱۰ تا ۱۲ ميليون دلار هزينه دارد. اين عدم تقارن هزينه، به نفع ايران ارزيابي شد. ايران توانست پايگاههاي نظامي امريكا در منطقه را هدف قرار بدهد و خسارات قابل توجهي وارد كند. برآوردها حاكي از وارد آمدن حدود يك ميليارد دلار خسارت به پايگاههاي امريكايي است. همچنين تاسيسات حساسي مانند پالايشگاه حيفا و منطقه ديمونا در اسراييل مورد اصابت قرار گرفتند. ايران توانايي خود در استفاده از تنگه هرمز به عنوان يك سلاح راهبردي را به نمايش گذاشت؛ اقدامي كه اقتصاد جهاني و متحدان غرب را تحت فشار قرار داد. ادامه جنگ و تلفات غيرنظامي، موقعيت بينالمللي امريكا را تضعيف كرد. ايران توانست از مقاومت خود به عنوان اهرمي براي دستيابي به يك توافق آتشبس با ميانجيگري پاكستان بر اساس يك طرح ۱۰ مادهاي ارائه شده از سوي خودش، استفاده كند. جنگهاي 1405 - 1404 عليه ايران با هزينههاي انساني و اقتصادي بسيار سنگين همراه بود؛ خسارتي بالغ بر ۲۷۰ ميليارد دلار و هزاران كشته كه فشار مضاعفي بر اقتصاد و جامعه وارد كرد. با اين حال، از منظر راهبردي، ايران توانست به اهداف اصلي تهاجم - تغيير حكومت و متلاشي شدن ثبات و وحدت ملي ايران - غلبه كند و با اتكا به جنگ نامتقارن، هزينههاي تحميلي بر دشمن را به سطحي برساند كه ادامه جنگ را براي طرف مقابل پرهزينه و غيرقابل تحمل كند. تمركز آسيبها روي تهران و اطراف آن، تاسيسات هستهاي و نظامي (نطنز، اصفهان و...) زيرساختهاي انرژي و بندري و برخي مناطق شهري نشاندهنده الگوهاي روشني است. اين جنگها آسيبپذيري تمركز قدرت و زيرساخت در تهران را نشان داد. تهران و كرج بيشترين سهم تلفات غيرنظامي و خسارت زيرساختي را متحمل شدند. تمركز بالاي مراكز فرماندهي، نهادهاي حكومتي، صنايع حساس و جمعيت در يك منطقه جغرافيايي محدود، هدفگيري را براي دشمن آسان كرد. بايد تمركززدايي واقعي از پايتخت انجام شود. انتقال تدريجي بخشهايي از مراكز حساس فرماندهي، ذخاير راهبردي و حتي برخي نهادهاي اداري به مناطق پراكندهتر و مقاومتر ضروري است. پدافند مدني و پدافند غيرعامل شهري بايد از شعار به برنامه اجرايي با اولويت بالا تبديل شود. توان موشكي و پهپادي ايران آسيبهايي به طرف مقابل وارد كرد، اما نتوانست از شروع حملات جلوگيري كند. دشمن با برتري هوايي، اطلاعاتي و فناوري، ابتكار عمل شروع تجاوز را در دست گرفت . بازدارندگي فقط با تهديد به تلافي كافي نيست. بايد تركيبي از توان دفاعي فعال (پدافند هوايي چندلايه و مدرن)، پراكندگي و استتار داراييهاي حياتي و قابليت ضربه دوم قابل اتكا ايجاد شود. وابستگي بيش از حد به يك نوع سلاح - موشك بالستيك - آسيبپذيري ايجاد ميكند. هرگونه درگيري مستقيم بايد با محاسبه دقيق هزينه - فايده انجام شود. اولويت بايد بر جلوگيري از جنگ از طريق ديپلماسي هوشمند، كاهش تنشهاي قابل مديريت و تقويت اقتصاد مقاومتي واقعي باشد، نه شعاري. تاسيسات نفت، گاز، پتروشيمي و بنادر هدف قرار گرفتند و آسيب جدي ديدند. اين بخشها شاهرگ اقتصادي كشور هستند. بايد برنامههاي جدي براي پراكندگي، زيرزمينيسازي نسبي، ايجاد ذخاير استراتژيك پراكنده و افزايش تابآوري شبكههاي انرژي و لجستيك اجرا شود. وابستگي صادرات نفت به مسيرهاي آسيبپذير نيز بايد كاهش يابد. نفوذ گسترده هواپيماها و موشكهاي كروز-بالستيك دشمن نشان داد كه لايههاي دفاع هوايي موجود كافي نبوده است. سرمايهگذاري فوري و اولويتدار روي سامانههاي پدافند هوايي پيشرفته، جنگ الكترونيك و شبكههاي هشدار پيشهنگام ضروري است. خريد يا توسعه بومي سامانههاي موثرتر بايد در صدر برنامههاي دفاعي قرار بگيرد. دشمن از برتري اطلاعاتي و تصويري (ماهواره، پهپاد، نفوذ) بهره برد. همچنين جنگ رسانهاي و رواني نقش مهمي داشت. تقويت شديد توان اطلاعاتي، ضدجاسوسي و جنگ شناختي-هم دفاعي و هم تهاجمي- حياتي است. كنترل روايت داخلي و خارجي جنگ نبايد به دشمن واگذار شود. قدرت واقعي در تابآوري اقتصادي، پراكندگي داراييهاي حياتي و پدافند موثر است، نه فقط در توان تهاجمي . جلوگيري از جنگ از طريق ديپلماسي هوشمند و كاهش تنشهاي غيرضروري، ارزانتر و موثرتر از پيروزي در جنگ پرهزينه است. تمركززدايي از تهران، مقاومسازي زيرساختها و نوسازي پدافند هوايي بايد در اولويت برنامههاي ۵ تا ۱۰ ساله قرار گيرد. اين درسها اگر جدي گرفته شوند، ميتوانند هزينه جنگهاي احتمالي آينده را بهطور چشمگيري كاهش دهند. در غير اين صورت، تكرار الگوهاي مشابه ميتواند خسارات جبرانناپذيرتري به دنبال داشته باشد.