كشوري به وسعت يك دلتنگي
مهدي خاكيفيروز
بعضي سرزمينها را با مساحتشان نميتوان شناخت. روي نقشه كوچكند، در كتابهاي جغرافيا چند صفحه بيشتر سهمشان نيست و در اخبار جهان، بيشتر با جنگ و بحران و سياست به ياد آورده ميشوند. اما كافي است صداي يك خواننده از آن سرزمين را بشنويد، عكسي از خيابانهايش ببينيد تا بفهميد جغرافياي واقعي اين قبيل كشورها، بسيار بزرگتر از مرزهايشان است. لبنان از همين سرزمينهاست. كشوري به وسعت يك دلتنگي.
لبنان از همان آغاز شكلگيري دولت مدرن، با پرسشي بزرگ روبهرو بود. آيا سرزميني با اين همه تفاوت مذهبي، فرهنگي و قومي دوام ميآورد؟ مسيحيان و مسلمانان با شاخهها و گرايشهاي گوناگون، در كنار هم جامعهاي ساختهاند كه گاهي اختلافهايش از فاصله ميان مرزهاي سياسي هم فراتر رفته است. با اين حال، لبنان نزديك به يك قرن پس از شكلگيري دولت مدرن خود همچنان پابرجاست.
يكشنبه اول آذر، برابر با ۲۲ نوامبر، روز استقلال لبنان است. روزي كه شايد بتوان بهانهاي براي مرور سرگذشت كشوري دانست كه از سال ۱۹۴۳ تاكنون، با همه فراز و نشيبهايش، هويت مستقلي را حفظ كرده است. لبنان را البته با تاريخ استقلالش نميتوان شناخت. براي شناختن آن بايد كمي از كتابهاي تاريخ فاصله گرفت و به صداي فنجانها در كافههاي بيروت گوش داد. بايد در خيابانهايي قدم زد كه از كنار كليسا و مسجد ميگذرند، به كتابفروشيهايي سر زد كه پنجرههايشان رو به مديترانه باز ميشود و غروب را در شهري تماشا كرد كه دريا، كوه و خاطره را يكجا در آغوش گرفته است.
بيروت شهري است كه ساخته شده براي دوست داشته شدن. صبحهايش با رفتوآمد مردم و بوي نان تازه آغاز ميشود. ظهرها كافهها پر از آدمهايي است كه درباره كتاب، فوتبال، سياست، موسيقي يا زندگي حرف ميزنند و عصرها، وقتي آفتاب روي آبهاي مديترانه آرام ميگيرد، قدم زدن در امتداد ساحل معناي ديگري پيدا ميكند. در منطقه كورنيش، مردم براي تماشاي دريا جمع ميشوند. ماهيگيران به كار خود مشغولند و جوانها در كنار خانوادهها و گردشگران، از آخرين ساعتهاي روشنايي روز لذت ميبرند.
بيروت را پاريس خاورميانه ناميدهاند. لقبي كه شايد امروز كمي نوستالژيك به نظر برسد، اما بيدليل نيست. اين شهر يكي از مهمترين مراكز نشر، مطبوعات، هنر و آموزش در جهان عرب است. كتاب در بيروت كالايي معمولي نيست كه فقط در قفسهها جا بگيرد. بخشي از زندگي شهر بود. نويسندگان و مترجمان، ناشران و روزنامهنگاران، دانشجويان و روشنفكران از كشورهاي مختلف عربي به اين شهر ميآيند. زبانهاي عربي و فرانسوي و انگليسي در خيابانهايش كنار هم شنيده ميشوند و كتابهايي كه انتشارشان در برخي كشورهاي منطقه دشوار است، در بيروت به چاپ ميرسند. انتخاب اين شهر به عنوان پايتخت جهاني كتاب يونسكو در سال ۲۰۰۹، يادآور همين جايگاه فرهنگي است.
شايد براي همين است كه بيروت را نميتوان بدون كتاب تصور كرد. در اين شهر، كتابفروشي شبيه يك پناهگاه است. جايي براي فرار از هياهوي خيابان و پناه بردن به جهاني كه مرزهايش را كلمات تعيين ميكنند. دانشگاه امريكايي بيروت، دانشگاه سنت جوزف و مراكز علمي و فرهنگي ديگر نيز در شكلگيري اين فضاي چندزبانه و چندفرهنگي سهم دارند. بيروت شهري است كه در آن ميتوان از يك كتابفروشي بيرون آمد، در كافهاي نشست، شعري خواند و ساعتها درباره معناي زندگي حرف زد.
اما هيچ تصويري از بيروت به اندازه صداي فيروز، اين شهر را به جهان معرفي نكرده است. فيروز در ترانه «لبيروت» با شعري از جوزف حرب و آهنگسازي زياد رحباني، به شهر سلام ميكند. سلامي كه از قلب ميآيد و به دريا، خانهها و خيابانهاي بيروت ميرسد. صداي او در اين ترانه، چيزي شبيه خاطرهاي مشترك است. انگار زني از پشت پنجره خانهاي قديمي، شهري را صدا ميزند كه دوستش دارد، حتي اگر بارها از آن زخم خورده باشد. در صداي فيروز، بيروت شهري با ساختمانهاي سنگي، پنجرههاي باز، درختان و آدمهايي است كه هنوز براي زندگي بهانه پيدا ميكنند. راز ماندگاري اين ترانه هم همين است. فيروز درباره يك شهر آواز ميخواند، اما شنونده احساس ميكند از خانه خودش حرف ميزند.
لبنان سرزمين موسيقي است. از آوازهاي فيروز و وديع الصافي تا موسيقي مدرن و گروههاي جواني كه در بيروت فعاليت ميكنند، موسيقي در اين كشور راهي براي بيان شادي، اندوه و هويت جمعي است. صداي لبنان را ميتوان در موسيقي رحبانيها، در ترانههاي عاشقانه و حتي در آهنگهايي شنيد كه از كوهستان و روستاهاي دورافتاده الهام گرفتهاند. اينجا موسيقي به بخشي از زندگي روزمره تبديل شده است. در عروسيها، كافهها، خانهها و دورهميهاي خانوادگي، آواز جايي براي خودش دارد.
همين پيوند ميان زندگي و هنر است كه لبنان را از بسياري از كشورهاي همسايه متمايز ميكند.
در اين سرزمين، فرهنگ را ميتوان در موزهها و سالنهاي كنسرت پيدا كرد، اما بخش مهمي از آن در خيابان جريان دارد. در معماري خانههاي قديمي، در لباس زنان، در گفتوگوهاي پرحرارت مردم و در سليقه غذايي خانوادهها. لبنان را بايد با همه حواس شناخت.
پينوشت: در حوالي روز بيروت، اين يادداشت در دو بخش، امروز و فردا منتشر ميشود. بخش دوم را فردا در همين ستون بخوانيد.