معيارها بازنويسي ميشوند
قلمِ موفقيت، اينبار دستِ نسل Z
مهدي ابراهيمي
نسل Z را بارها قضاوت كردهاند. گاهي بيحوصله خواندهاند، گاهي وابسته به صفحه گوشي، گاهي كمصبر. اغلب هم حكم از پيش نوشته شده بود و شاهدش را بعدا پيدا ميكردند. اينبار كار را برعكس كردم. اول سراغ خودشان رفتم، نشستم، گوش دادم و فقط يك پرسش پرسيدم: «موفقيت از نظر تو چيست؟» جوابها چند پيشداوري رايج را كنار زد و تصويري روشنتر و اميدواركنندهتر جلويم گذاشت. از مدرك شروع كنم، چون بيش از هر چيز ديگر ذهن اين نسل را درگير كرده است. دانشجوي سال سوم پزشكي كه نوجوانياش را پاي كنكور گذرانده، با آرامش ميگويد: «قبولي براي من يك در بود، نه پايان مسير.» نگفت درس بيارزش است. گفت رتبه كنكور ديگر تنها معيارش نيست. حالا بيشتر ميپرسد آنچه ياد ميگيرد كجا و براي چه كسي به كار ميآيد. همكلاسيهايش هم از همين حالا درباره مسير بعد از تخصص فكر ميكنند و دنبال جايياند كه تواناييشان بيشترين ارزش را پيدا كند. اين دغدغه در پژوهشها هم بازتاب دارد. در ادبيات پژوهشي اشتغال جوانان آمده است كه نرخ بيكاري دانشآموختگان از نرخ بيكاري كل كشور بالاتر است. اين يافته، پيش از آنكه حكمي عليه دانشگاه باشد، يك ماموريت است: فاصله آموختهها با نياز بازار بايد كوتاهتر شود. تحليلها هم يادآوري ميكنند كه دورههاي مهارتي كوتاهتر و ارزانتر از تحصيلات دانشگاهياند و همين آنها را براي بخشي از نسل Z به گزينهاي جدي تبديل كرده است. بيترديد مدرك همچنان مهم است، اما جوان امروز آن را بهتنهايي كافي نميداند. جوان مهندس عمران كه صبحها در يك شركت پيمانكاري كار ميكند و شبها براي درآمد بيشتر مسافركشي اينترنتي، اين را در يك جمله ميگويد: «مدرك براي من شرط لازم است، نه كافي.» مدركش را قاب كردهاند و بر ديوار خانه پدرش آويختهاند. پدر افتخار ميكند و او هم اين افتخار را ميفهمد، اما ميداند آن قاب يك آغاز را نشان ميدهد، نه خط پايان را. دانشگاه همچنان محترم است، فقط جايش در زنجيره موفقيت عوض شده: از خط پايان به سكوي پرتاب. حالا برسيم به پول، چون بيشترين سوءتفاهم همينجا شكل گرفته. برداشت رايج اين است: «اين نسل فقط دنبال پولند.» اما اين تصوير ناقص است. برنامهنويس مستقلي كه براي مشترياني در چند كشور كار ميكند، بيادعا ميگويد: «پول براي من يعني بتوانم نه بگويم؛ به پروژههايي كه دوستشان ندارم، به محيطي كه حرمتم را نگه نميدارد، به شهري كه فقط به خاطر شغل مجبور باشم در آن بمانم.» دقت كنيد: ثروت نميخواهد، «قدرت انتخاب» ميخواهد. پول در اين تعريف پشتوانهاي است كه ريسكپذيري را ممكن ميكند. پژوهشهاي جهاني همين نگاه را تاييد ميكنند. در يك مطالعه گسترده بينالمللي، نزديك نيمي از نسل Z (۴۸ درصد) گفتهاند از نظر مالي احساس امنيت ندارند. مطالعه تازهتر نشان ميدهد بيش از نيمي از اين نسل (۵۵ درصد) تصميمهاي بزرگي مثل تشكيل خانواده، خريد خانه، ادامه تحصيل يا راهاندازي كسبوكار را به دليل وضعيت مالي به تعويق انداختهاند. در پيمايشي بينالمللي در بازار كار جهاني هم حدود ۹ نفر از هر ۱۰ كارگر نسل Z منتظر رسيدن به سطح مشخصي از درآمدند تا سراغ نقطهعطفهايي مثل خانواده يا خريد خانه بروند. اين الگو در بسياري از كشورها ديده ميشود و جوان ايراني هم بخشي از همين جريان جهاني است. پس عجيب نيست كه از «ثبات» حرف بزند. نكته اميدواركننده را هم نبايد جا انداخت: همين پژوهشها نشان ميدهند بيش از نيمي از نسل Z (۵۳ درصد) انتظار دارد وضعيت مالياش در سال پيش رو بهتر شود. اين نسل نگران است، اما نه نااميد و نه منفعل. دقيق حساب ميكند و منتظر فرصت ميماند. جوان فعال در حوزه بازاريابي ديجيتال ميگويد: «من نميخواهم ميلياردر شوم. ميخواهم اگر فردا يك مسير بسته شد، مسير ديگري داشته باشم.» اين آرزوي ثروت نيست؛ برنامهريزي براي دوام است. اگر از ميان همه اين گفتوگوها فقط يك واژه را نگه دارم، نه «پول» است، نه «مدرك»، نه «شهرت». آرامش است. كارآفرين جواني كه با دو شريك كافهاي كوچك و يك برند دستدوز راه انداخته، ميگويد: چند سال پيش موفقيت يعني بزرگ شدن بود: شعبه دوم، سوم، چهارم. حالا ميگويد: «موفقيت يعني صبح بدون استرس از خواب بيدار شوم. شايد فكر كنيد سطح انتظارم را پايين آوردهام، ولي فقط تعريفم را دقيقتر كردهام.» آمار هم با او همراه است. در يك مطالعه جهاني، بيش از نيمي از نسل Z (۵۱ درصد) سلامت جسمي و رواني را شاخص اصلي موفقيت ميدانند و روابط خانوادگي را هم بالاتر از بسياري از معيارهاي شغلي ميگذارند. تحليلگران اين نسل را «عملگرا» ناميدهاند، نسلي كه پول را وسيله ميبيند، نه مقصد. در پژوهشي ديگر، تنها ۶درصد از نسل Z هدف اصلي شغليشان را رسيدن به جايگاه مديريتي عنوان كردهاند، اما همان مطالعه تاكيد ميكند كه اين به معناي كمانگيزگي نيست. جاهطلبي اين نسل فقط شكل ديگري دارد: يادگيري، انعطاف و ساختن زندگياي كه دوام بياورد. نسلهاي قبل براي موفقيت گاه سلامت و آرامش را هزينه كردند و آن را فداكاري ميدانستند. نسل Z به آن فداكاري احترام ميگذارد، اما حسابش را جور ديگري ميبندد. جوان مهندس عمران بيهيچ تلخي ميگويد: «پدرم فكر ميكند اگر آدم خسته نباشد، كار نكرده. ميفهمم از كجا ميگويد. ولي من فكر ميكنم بايد ببينيم خستگيمان ما را به كجا ميرساند.» اين ناسپاسي نيست؛ ادامه همان دغدغه نسل قبل است، يعني ساختن زندگي بهتر، با ابزاري متفاوت. اما همه صداهاي آن ميز يكي نبود و يادداشتي كه فقط صداي همنظرها را ثبت كند، صادق نيست. دانشجوي حقوقي كه كنار ميز نشسته بود، از ابتدا سر تكان ميداد. وقتي حرف به آرامش و معنا رسيد، گفت: «اين حرفها قشنگ است، ولي به نظر من نوعي تجمل است. كسي كه پشتوانه دارد ميتواند بگويد دنبال معنا هستم. من فقط يك شغل ثابت ميخواهم و هنوز فكر ميكنم همان فرمول قديمي جواب ميدهد: درس، استخدام، ثبات.» پرسيدم: چرا. كمي فكر كرد و گفت: «چون آدمهايي كه آن مسير را رفتهاند، آرامترند.» اين صدا شنيدني است و بخشي از حقيقت را با خود دارد. شايد «معنا» براي كسي كه ثبات اوليه را دارد دستيافتنيتر باشد. اما درست همينجا حرف او با حرف بقيه گره ميخورد: او هم امنيت ميخواهد، فقط از مسير آشنا. پژوهشها هم همين پيوند را نشان ميدهند: بدون امنيت مالي، احتمال اينكه اين نسل احساس سلامت رواني و كار معنادار داشته باشد كمتر ميشود. آرامش بدون پشتوانه اقتصادي آرزو است و نسل Z اين را از همه بهتر ميداند. فاصلهاش با او در هدف نيست، در راه است. اين نسل، يكدست هم نيست. در پيمايشهاي بينالمللي ديده شده كه در برخي كشورها استقلال مالي، ثبات شغلي و امنيت در صدر اهداف شغلي اين نسل است و تناقض هم دارد: در يك پيمايش، ۷۷ درصد كارگران نسل Z توازن كار و زندگيشان را سالم ميدانند، اما ۶۷ درصد هنوز معتقدند براي موفقيت بايد از زمان شخصي گذشت. يك پا در دنياي «كيفيت زندگي» دارند و پاي ديگر در دنياي «بيشتر تلاش كن». اين دوراهي براي هر نسلِ در حال گذار طبيعي است و عبور از آن بدون همراهي بزرگترها و مربيان سختتر ميشود. حالا بُعد اجتماعي كه پرتحركترين بخش ماجراست. دختر بيستودوسالهاي كه محتوا توليد ميكند و چند هزار دنبالكننده دارد، با اعتمادبهنفسي كه از نسلي برميآيد كه براي شغل خودش واژه ساخته، ميگويد: «طراح و توليدكننده محتوا.» ميپرسم: دنبالكننده يعني موفقيت؟ ميگويد: «نه، نشانه آن است. وقتي كسي برايم مينويسد كارم كمكش كرده، حس ميكنم كارم واقعي شده.» و بعد صادقانه ترسش را هم اضافه ميكند: «قبلا بايد سالها صبر ميكردي تا كسي ببيندت. حالا شايد فردا ديده شوي. ولي شايد هم هيچكس نبيند و آدم احساس كمارزشي كند.» اين جمله دو لبه دارد. از سويي راه ديده شدن را براي استعدادهايي باز كرده كه در ساختارهاي سنتي فرصتي نداشتند. از سوي ديگر، مقايسه دايمي را به بخش جداييناپذير زندگي تبديل كرده است. جوان برنامهنويس اعتراف ميكند: «گاهي آخر شب ميبينم ديگران از درآمدشان پست ميگذارند و فكر ميكنم عقب ماندهام. بعد يادم ميآيد آنها هم احتمالا همينقدر نگرانند.» اينجا تحولي اساسي رخ داده: داور موفقيت جابهجا شده. روزگاري استاد، مدير و بزرگتر فاميل داوران بلامنازع بودند. امروز داور تازهاي هم اضافه شده: مخاطب، آشنا و ناآشنا، بيچهره و هميشه بيدار. اين تحول را نه بايد ستود و نه سرزنش كرد؛ بايد فهميد و كنارش آموزش داد: سواد رسانهاي، مهارت ارتباط و قطع ارتباط و ساختن هويتي كه به لايك گره نخورده باشد. دختر توليدكننده محتوا ميگويد گاهي يك هفته شبكهها را كنار ميگذارد تا يادش بيايد بدون آنها كيست. اين مهارتي است كه نسلهاي پيش ناچار به يادگيرياش نبودند و او خودش به آن رسيده است. بُعد فرهنگي شايد ساكتترين، اما ريشهدارترين باشد. نسل Z فقط شغل و درآمد را بازتعريف نميكند، هويت را هم بازتعريف ميكند. ميخواهد «خودش» باشد، نه نسخه تكثيرشده انتظارات. «تو كه پزشكزادهاي، پزشك شو» ديگر بهسادگي جواب نميدهد. با اين حال اين را نبايد ناسپاسي خواند. بسياري از آنها از خانوادههايشان با عشق و قدرداني حرف ميزنند و فقط ميخواهند در تعريف مسير، گفتوگو جاي دستور را بگيرد. يكيشان گفت: «نميخواهم خانواده از تعريف موفقيتم بيرون بماند. فقط ميخواهم در آن شريك باشد.» و دست آخر، معنا. دانشجوي پزشكي از بيماري ميگويد كه پس از يك جراحي دشوار لبخند زده: «آن لحظه را با هيچ رتبهاي عوض نميكنم.» برنامهنويس از پروژهاي متني ميگويد كه چند هزار نفر از آن استفاده ميكنند. كارآفرين جوان بخشي از سود برندش را به كارگاه آموزشي زنان سرپرست خانوار اختصاص ميدهد. پژوهشهاي جهاني هم نشان ميدهند بخشي از اين نسل هدفشان را تاثير مثبت بر جامعه ميدانند و بخشي ديگر درآمد و توازن را راهي براي ساختن زمان و منابع لازم براي اثرگذاري بيرون از ساعت كار ميبينند. معنا هميشه از دل شغل نميآيد؛ گاهي شغل پلي است براي ساختن معنا در جاي ديگر. پس موفقيت براي نسل Z چيست؟ اگر مجبور باشم در يك جمله بگويم: يك تركيب شخصي. كمي مهارت، قدري استقلال مالي، مقداري آرامش، ديده شدن و نمكي از معنا. شايد مثل آشپزي و دستپخت متفاوت هر سرآشپز. هر كس مقدارش را خودش تنظيم ميكند و همين تفاوت اصلي است با نسخه واحدي كه نسلهاي پيش ميشناختند. پژوهشگران هم اين نسل را نسلي توصيف كردهاند كه زندگي را با شرايط واقعي تنظيم ميكند، نه جدولهاي زماني سنتي. اين تصوير چه پيامي براي ما دارد؟ نسل Z از ما چيزي خارج از توان نميخواهد و همهچيز را هم از ديگران انتظار ندارد. چند گام ساده، اما اثرگذار، راه را هموار ميكند. نخست، تقويت پيوند آموزش و مهارت. دانشگاهها، مراكز فنيوحرفهاي و بخش خصوصي ميتوانند با همكاري يكديگر مسيرهاي كوتاهتر و كاربرديتري براي جوانان بسازند. پيشرفتهايي كه در سالهاي اخير در حوزه مهارتآموزي و كارآفريني ديده ميشود، نشان ميدهد اين مسير قابل گسترش است. دوم، فرصت اقتصادي پايدار: وقتي جوان از «آزادي انتخاب» حرف ميزند، در واقع ثبات ميخواهد و هر گامي كه كسبوكارهاي كوچك، خلاق و مهارتمحور را تقويت كند با آرمان اين نسل همسو است. سوم، سلامت روان به عنوان سرمايه، نه هزينه: محيطي كه به آرامش جوان بها بدهد، نهتنها انسانيتر، بهرهورتر هم هست و چهارم كه شايد از همه سادهتر و مهمتر باشد: گفتوگو. پرسيدن «براي تو موفقيت چيست؟» و شنيدن واقعي پاسخ. نزديك نيمهشب است و كافه كمكم خالي ميشود. دانشجوي پزشكي جزوهاش را جمع ميكند. برنامهنويس لپتاپ را ميبندد. دختر توليدكننده محتوا ويديويش را منتشر ميكند. وقتي آخرين بار از هر كدام خواستم موفقيت را در يك جمله تعريف كنند، جوابها شبيه هم نبود: «اينكه آنچه ياد ميگيرم به كار كسي بيايد.»، «اينكه بتوانم براي آيندهام خودم تصميم بگيرم.»، «اينكه كارم ديده شود و خودم گم نشوم.»، «اينكه آخر ماه حسابم جور باشد و شب راحت بخوابم.»، «اينكه صبحها از رفتن سر كار بدم نيايد.» و دانشجوي حقوق با همان آرامش هميشگي: «اينكه مسيرم روشن باشد.» اين جملهها در جدول رتبهبندي دانشگاهها نميآيد و در گزارشهاي اقتصادي ثبت نميشود. اما بنيان يك نسلند. آنچه امروز در كافههاي نزديك دانشگاه ميگذرد، ستيز نيست و قهر هم نيست؛ گفتوگو است. يك نسل دارد با ما حرف ميزند، آرام، صريح و اميدوار. پيامش ساده است: ما موفقيت را كنار نگذاشتهايم. فقط ميخواهيم در تعريف آن شريك باشيم. بايد كمي بيشتر گوش بدهيم. دير نشده، اما خيلي هم زود نيست.