نسلي كه زودتر به فكر درآمد افتاده است؟
آرين رشنو
نسل Z را معمولا با ويژگيهايي همچون تسلط بر فناوري، ارتباط گسترده با فضاي مجازي، استقلالطلبي و فاصله گرفتن از الگوهاي سنتي زندگي ميشناسند؛ اما يكي از تغييرات مهمي كه در رفتار اقتصادي اين نسل قابل مشاهده است، مواجهه زودهنگامتر با مفهوم درآمدزايي و فعاليت اقتصادي است. نوجواني كه تا يك دهه قبل احتمالا نخستين تجربههاي اقتصادي خود را پس از پايان تحصيلات و ورود به يك محيط كاري رسمي به دست ميآورد، امروز ممكن است در ۱۵ يا ۱۶ سالگي فروشگاه اينترنتي داشته باشد، توليد محتوا كند، خدمات گرافيكي ارايه دهد يا از طريق مهارتهاي ديجيتال به درآمد برسد. اما آيا اين تغيير به معناي ورود زودتر نسل Z به بازار كار است؟ آيا نوجوانان امروز نسبت به نسلهاي پيشين در سن پايينتري مسووليت اقتصادي ميپذيرند يا صرفا ابزارهاي جديدي براي كسب درآمد در اختيار دارند؟
بازار كار ديگر فقط به معناي استخدام نيست- براي پاسخ به اين پرسش بايد ابتدا تعريف سنتي بازار كار را مورد بازنگري قرار داد. در الگوي اقتصادي نسلهاي گذشته، ورود به بازار كار غالبا با استخدام در يك واحد توليدي، فروشگاهي، كارگاه يا سازمان معنا پيدا ميكرد. مسير متداول نيز عبور از تحصيل، كسب مهارت و سپس اشتغال بود. اما اقتصاد ديجيتال مرز ميان يادگيري، فعاليت حرفهاي و كسب درآمد را تا حد زيادي جابهجا كرده است. امروز يك نوجوان ميتواند بدون داشتن دفتر كار، سرمايه اوليه قابل توجه يا استخدام رسمي، از طريق فروش محصولات، طراحي، برنامهنويسي، آموزش آنلاين، مديريت صفحات مجازي و توليد محتوا وارد چرخه اقتصادي شود. در چنين شرايطي ممكن است سن مواجهه با فعاليت اقتصادي كاهش يافته باشد، حتي اگر سن ورود به اشتغال رسمي تغيير محسوسي نكرده باشد.
آمارها چه تصويري ارايه ميكنند؟ بر اساس گزارش سازمان بينالمللي كار در سال ۲۰۲۴، مشاركت جوانان در آموزش و مهارتآموزي در دو دهه گذشته افزايش يافته است. در سال ۲۰۲۳ نزديك به ۴۸ درصد جمعيت جوان جهان در نوعي از آموزش يا تحصيل حضور داشتهاند. اين روند نشان ميدهد كه در سطح جهاني، نميتوان بدون بررسي دقيق دادهها ادعا كرد نسل جديد بهطور كلي زودتر از نسلهاي قبل وارد اشتغال سنتي شده است. از سوي ديگر، گزارش سازمان همكاري و توسعه اقتصادي (OECD) نشان ميدهد در فاصله سالهاي ۲۰۱۸ تا ۲۰۲۲، بيش از ۵ درصد جوانان ۱۸ تا ۳۰ ساله اتحاديه اروپا درگير راهاندازي يك كسبوكار جديد بودهاند؛ در حالي كه اين سهم براي كل جمعيت ۱۸ تا ۶۴ ساله حدود ۴ درصد بوده است. اين تفاوت نشاندهنده ظرفيت بالاي فعاليت كارآفرينانه در ميان جوانان است، اما به تنهايي اثباتكننده كاهش سن ورود به بازار كار نيست. در ايران نيز مساله پيچيدهتر است. طبق دادههاي بانك جهاني، نرخ بيكاري جمعيت فعال ۱۵ تا ۲۴ سال كشور در سال ۲۰۲۴ حدود ۲۰ درصد بوده است. همچنين سهم جوانان ۱۵ تا ۲۴ سالهاي كه نه در اشتغال هستند و نه در آموزش و مهارتآموزي، در همين سال حدود ۲۷ درصد گزارش شده است. اين آمارها از يك تناقض مهم حكايت دارند: از يك طرف، فرصتهاي جديد كسب درآمد و كارآفريني براي نوجوانان و جوانان گسترش يافته و از طرف ديگر، بخش قابل توجهي از اين جمعيت همچنان از چرخه آموزش و اشتغال دور ماندهاند.
اقتصاد خانوادگي؛ نخستين مدرسه مسووليت اقتصادي - نبايد تمام فعاليت اقتصادي نوجوانان را به كسبوكارهاي اينترنتي محدود كرد. در بسياري از خانوادههاي ايراني، نوجوانان از سنين پايين در فروشگاهها، مشاغل خانوادگي، كارگاهها، فعاليتهاي كشاورزي و خدماتي مشاركت ميكنند. اين تجربه در برخي مناطق كشور، بهويژه مناطق داراي ساختار اقتصادي خانوادگي و مشاغل خرد، سابقهاي طولاني دارد. بنابراين ممكن است نوجوانان نسلهاي قبل نيز در سنين پايين مسووليت اقتصادي داشته باشند؛ با اين تفاوت كه فعاليت آنها كمتر در آمارهاي رسمي يا فضاي رسانهاي ديده ميشده است. در واقع براي مقايسه منصفانه نسلها بايد ميان كار خانوادگي، اشتغال مزدبگيري، خوداشتغالي، فعاليت اقتصادي غيررسمي و كسبوكار ديجيتال تفاوت قائل شد.
نسل Z؛ استقلال مالي يا فشار اقتصادي؟ يكي از پرسشهاي اساسي اين است كه انگيزه ورود زودهنگام نوجوانان به فعاليت اقتصادي چيست؟ آيا آنها به دنبال استقلال مالي، تجربهاندوزي و تحقق ايدههاي شخصي هستند يا شرايط اقتصادي خانواده و افزايش هزينههاي زندگي آنها را به سمت كسب درآمد سوق داده است؟ اين دو انگيزه ميتوانند همزمان وجود داشته باشند. براي بخشي از نوجوانان، فعاليت اقتصادي راهي براي تجربه استقلال، خريد كالاهاي مورد علاقه يا تامين هزينههاي شخصي است؛ براي گروهي ديگر، درآمدزايي به ضرورتي براي كمك به خانواده تبديل شده است. از اين منظر، نبايد هر نوع فعاليت اقتصادي زودهنگام را نشانه توانمندي كارآفرينانه دانست. گاهي اين فعاليت حاصل فرصت و خلاقيت است و گاهي نشانه فشار اقتصادي و محدود شدن فرصت نوجواني.
مسووليت اقتصادي زودهنگام؛ فرصت يا تهديد؟ ورود زودهنگام به فعاليت اقتصادي ميتواند به تقويت مهارتهاي ارتباطي، مديريت منابع مالي، مسووليتپذيري، شناخت بازار و تجربه كارآفريني كمك كند. با اين حال، اگر فعاليت اقتصادي جايگزين تحصيل، سلامت، امنيت و رشد طبيعي نوجوان شود، پيامدهاي منفي آن ميتواند بسيار جدي باشد. قانون كار ايران نيز با همين ملاحظه، بهكارگيري افراد زير ۱۵ سال را ممنوع كرده و براي اشتغال افراد ۱۵ تا ۱۸ سال محدوديتهايي در نظر گرفته است. بنابراين، مساله اصلي صرفا زودتر كار كردن نيست، بلكه فراهم كردن امكان تجربه اقتصادي امن، قانوني و متناسب با سن نوجوانان است.
مسالهاي فراتر از يك تغيير نسلي- شايد دقيقترين پاسخ به پرسش اصلي اين گزارش آن باشد كه نسل Z لزوما زودتر از نسلهاي پيشين وارد بازار كار رسمي نشده، اما با احتمال بيشتري در سنين پايين با ابزارها، مفاهيم و فرصتهاي جديد كسب درآمد مواجه ميشود. اين تغيير، بيش از آنكه صرفا ناشي از تغيير نگرش نسلي باشد، نتيجه تحول فناوري، تغيير ساختار بازار، گسترش اقتصاد پلتفرمي و شرايط اقتصادي خانوادههاست. سياستگذاري عمومي نيز بايد اين تحول را جدي بگيرد. آموزش سواد مالي، مهارتهاي كارآفريني، حمايت از كسبوكارهاي نوجوانان، آموزش حقوق كار و ايجاد مسيرهاي قانوني براي فعاليت اقتصادي متناسب با سن ميتواند اين ظرفيت را به فرصتي براي آينده اقتصاد كشور تبديل كند.