گفتوگوی «اعتماد» با محسن پاكآيين و آخرين اخبار مرتبط با تحولات منطقه
قدرت هرمز
انسداد تنگه تا اطلاع ثانوی
نوشين محجوب
شامگاه يكشنبه ۲۱ تير، ارتش امريكا بار ديگر با اقدامي تجاوزكارانه مناطقي در جنوب ايران را هدف قرار داد. براساس گزارشها، از دقايق اوليه بامداد ۲۱ تير، شهرهاي بندرعباس، سيريك، كنگان، بندر دير، عسلويه، چابهار، جاسك، هنديجان، ماهشهر و آبادان هدف حمله تجاوزكارانه قرار گرفتند و صداوسيما نيز از شنيده شدن صداي ۱۲ انفجار در استان بوشهر خبر داد. فرماندهي مركزي امريكا (سنتكام) كه اين حملات را سومين دور تجاوز نظامي خود عليه ايران در هفته جاري اعلام كرد، مدعي شد اين اقدام واكنشي به اصابت به كشتي كانتينربر «اموي جيافاس گلكسي» با پرچم قبرس در تنگه هرمز بوده است. در همين حال، نيروي دريايي سپاه پاسداران انقلاب اسلامي در بيانيهاي اعلام كرد كه بهدنبال بياعتنايي چند شناور به اخطارهاي پيشين اين نيرو براي حركت در مسير مصوب، يكي از كشتيهاي متخلف كه با خاموش كردن سامانههاي خود امنيت دريايي را به مخاطره افكنده بود، مورد اصابت شليك اخطار قرار گرفت و متوقف شد. سپاه در ادامه اين بيانيه تاكيد كرد: تنگه هرمز تا اطلاع ثانوي و تا پايان مداخلات امريكا در اين منطقه بسته خواهد ماند و هيچ شناوري اجازه تردد نخواهد داشت؛ سپاه همچنين هشدار داد كه در صورت بروز هرگونه تجاوز جديد، پاسخ قاطع خواهد بود و پايگاههاي جديدي از امريكا در منطقه هدف قرار خواهد گرفت. همزمان رسانههاي داخلي اعلام كردند كه سپاه پاسداران و ارتش در اقدامي تلافيجويانه، مواضع نظامي، مراكز لجستيكي و سامانههاي پدافندي ايالاتمتحده را در عمان، اردن، كويت و بحرين هدف حملات موشكي و پهپادي قرار دادند. مقامات ايراني اعلام كردهاند كه اين اقدامات در پاسخ به بدعهدي امريكا در توافقات اخير صورت گرفته و حاكميت تردد در تنگه هرمز برعهده ايران است. سخنگوي ارتش نيز با اشاره به تجاوزات اخير امريكا در تنگه هرمز گفت: امريكاييها در تلاشاند برخلاف تفاهمنامهاي كه با ايران امضا كردهاند، مسيري غيراصولي را در جنوب اين تنگه جا بيندازند، درحالي كه طبق اين تفاهمنامه، تعيين ترتيبات عبور و مرور برعهده ايران است و تهران در تلاش است اين ترتيبات را با همكاري عمان تعيين كند. اين تحولات درحالي رخ داد كه دستگاه ديپلماسي كشورمان اعلام كرد گفتوگوهاي فني و سياسي خود با سلطنت عمان را با هدف دستيابي به توافقي درباره تردد كشتيها در تنگه هرمز، براساس حقوق بينالملل، ادامه خواهد داد. پيشتر گزارش شده بود سيد عباس عراقچي، وزير امور خارجه كشورمان، براي مذاكره در اين باره به مسقط سفر كرده و با بدر بن حمد البوسعيدي، وزير خارجه عمان، ديدار و گفتوگو داشته است. بر پايه اين گزارشها، دو كشور درباره ساز و كارهاي مناسب براي تردد ايمن كشتيها از تنگه هرمز، منطبق با ماده پنجم يادداشت تفاهم اسلامآباد، تبادلنظر كردهاند؛ بندي كه براساس آن، ايران با بهكارگيري حداكثر تلاش خود، عبور ايمن كشتيهاي تجاري را بدون دريافت هرگونه عوارض يا هزينه، به مدت ۶۰ روز، در مسير خليجفارس به درياي عمان و بالعكس تضمين خواهد كرد. طبق اين سند، تردد كشتيهاي تجاري مشروط بر رفع موانع فني و نظامي و اجراي عمليات مينروبي توسط جمهوري اسلامي ايران است كه ظرف ۳۰ روز انجام ميشود؛ همچنين قرار است جمهوري اسلامي ايران با پادشاهي عمان درباره نحوه اداره آينده و ارايه خدمات دريايي تنگه هرمز و مشاركت ديگر كشورهاي ساحلي خليجفارس، در چارچوب حقوق بينالملل و حقوق حاكميتي كشورهاي ساحلي اين تنگه، به توافق برسد. به گزارش رسانههاي خارجي، بازگشايي مسيرهاي كشتيراني در تنگه هرمز از محورهاي اصلي مذاكرات ايران و عمان در مسقط بوده است. بر پايه اين گزارشها كه به نقل از يك منبع ديپلماتيك منتشر شده، عمان پيشنهاد كرده مسير جنوبي در آبهاي اين كشور و مسير شمالي در آبهاي ايران به طور كامل فعال شود، اما هيات ايراني موضوع را براي بررسيهاي بيشتر به مراجع داخلي ارجاع داده است. اين درحالي است كه رسانههاي امريكايي مدعياند مذاكرات وزيران خارجه جمهوري اسلامي و عمان تاكنون نشانهاي از پيشرفت فوري نداشته است.همزمان با سفر رييس دستگاه ديپلماسي كشورمان به مسقط و تصاعد بحران در هرمز، محمدباقر قاليباف، رييس مجلس شوراي اسلامي نيز در واكنش به اين تحولات در حساب كاربري خود در شبكه ايكس نوشت: «دوران توافقات يكطرفه به پايان رسيده است. به شما گفته بوديم: به قول و تعهداتتان عمل كنيد، وگرنه بايد بهايش را بپردازيد. حالا بايد با واقعيت روبهرو شويد.» او همچنين بخشي از بند پنجم تفاهمنامه ۱۴بندي را كه در آن بر بازگشايي تنگه هرمز با رعايت «ترتيبات ايراني» تاكيد شده، در ضميمه اين توييت منتشر كرد. پيشتر نيز عباس عراقچي، وزير خارجه كشورمان با انتشار پيامي تاكيد كرد: ايران تاكنون به تعهدات خود پايبند بوده است؛ برخلاف آنچه ازسوي بهاصطلاح وزير خزانهداري ايالاتمتحده شاهديم كه با نقض بند ۹ يادداشت تفاهم، تعهدات امريكا را زير پا ميگذارد. اين نقض، در ادامه ساير موارد نقض تعهدات و اقدامات نادرست ايالاتمتحده صورت گرفته است. واقعيت روشن است: تنها راه پايبندي متقابل هر دو طرف به تعهداتشان است. در همين راستا روزنامه اعتماد با هدف بررسي سناريوهاي پيش رو در شرايطي كه تنشها ميان ايران و امريكا اوج گرفته با محسن پاكآيين، ديپلمات پيشين و كارشناس مسائل بينالملل و سفير سابق ايران در چند كشور آسيايي و آفريقايي، گفتوگو كرده است.
محسن پاكآيين، ديپلمات پيشين و كارشناس مسائل بينالملل، در پاسخ به پرسش «اعتماد» درباره ارزيابياش از سفر عباس عراقچي، رييس دستگاه ديپلماسي كشورمان به مسقط در ميانه تنشهاي حاكم بر اين آبراه استراتژيك توضيح داد: در روزهاي اخير اتفاقاتي رخ داده كه نشاندهنده آن است امريكا همچنان به تعهدات خود پايبند نيست و در عين حال وضعيت جنگي را دنبال ميكند. به گفته او، امريكاييها عملا آرايش جنگي گرفتهاند اما در عين حال از آتشبس سخن ميگويند؛ وضعيتي كه كاملا تضاد ميان اين دو حالت را نشان ميدهد. پاكآيين تاكيد ميكند: جمهوري اسلامي ايران در برابر حملاتي كه امريكا در روزهاي اخير به مناطق جنوبي انجام داده، پاسخ شايستهاي داده و بيش از مواردي كه امريكاييها اهدافي را در ايران مورد اصابت قرار داده بودند، ايران در منطقه و حتي در عرصه فرامنطقه، مانند اردن و كشورهايي كه مبدا تجاوز امريكا بودهاند، اقداماتي انجام داده است؛ همچنين اعلام شده چنانچه امريكاييها بخواهند ادامه دهند و دامنه تجاوز خود را گسترش دهند، قطعا زيرساختهاي رژيم صهيونيستي نيز در امان نخواهد بود. اين ديپلمات پيشين ميافزايد: واقعيت اين است كه همانطور كه اشاره شد، امريكا به دليل ملاحظات افكار عمومي و نمايندگان كنگره، چه در سنا و چه در مجلس نمايندگان، تمايل دارد چهرهاي صلحطلب از خود نشان دهد و اينگونه القا كند كه به دنبال صلح و برقراري و حفظ آتشبس است، اما در منطقه و در ميدان، به دنبال آن است كه تجاوزات خود به ايران را افزايش داده و ادامه دهد و سعي كند آرايش جنگي خود را حفظ كند؛ وضعيتي كه براي ايران قابل پذيرش نيست و رزمندگان سلحشور ارتش و سپاه پاسخ درخور را به امريكاييها دادهاند. پاكآيين در ادامه به فعاليتهاي ميانجيگري اشاره ميكند و ميگويد: در اين ميان، تلاشهاي ميانجيگرانه نيز انجام شده؛ قطريها هياتي را به ايران فرستادند و در مشهد با وزير امور خارجه ديدار داشتند و همچنين پاكستانيها در تماسهاي تلفني خود با مقامات ارشد جمهوري اسلامي ايران سعي كردند وضعيت ميانجيگري را حفظ كنند. او توضيح داد: سفر دكتر عراقچي به عمان نيز براي هماهنگيهاي لازم در ارتباط با تنگه هرمز و پافشاري بر اين موضع انجام شد كه تنها كشورهايي كه حق مديريت تنگه هرمز را دارند ايران و عمان هستند و امريكا حق دخالت در اين موضوع را ندارد و جمهوري اسلامي ايران براي حفظ امنيت عبور كشتيها از اين تنگه، مسيرهاي امن را معرفي كرده است و كشتيها موظفاند از مسيرهاي امن معرفيشده ازسوي ايران عبور كنند. به گفته سفير پيشين ايران، امريكاييها به دنبال آن هستند كه رويكرد ايران را كه كاملا برحق و منطبق با موازين بينالمللي است، خدشهدار كنند و اجازه ندهند ايران بتواند در آبهاي سرزميني خود اعمال حاكميت كند كه تاكنون موفق نبودهاند و در آينده نيز موفق نخواهند بود. محسن پاكآيين در پاسخ به پرسشي در ادامه گفتوگو درباره رويكرد ايران در برابر ادعاهاي مقامهاي ايالاتمتحده مبني بر ضرورت روشن شدن مواضع كشورمان درباره هرمز و هموار شدن بستر براي آزادي عبور و مرور كشتيها نيز خاطرنشان كرد: براساس بند پنج يادداشت تفاهم امضا شده بين روساي جمهور ايران و امريكا، جمهوري اسلامي ايران مسوول اداره آتي تنگه هرمز و ارايه خدمات دريايي است. به گفته پاكآيين درحالي كه ايران تعهدات خود را با جديت پيگيري ميكند، امريكا با حمله به مناطق جنوبي ايران، آتشبس را نقض كرده و مانند هميشه عهدشكني ميكند. پاكآيين تاكيد كرد: بهطور طبيعي انتظار ميرود كشورهاي منطقه، به ويژه قطر كه به عنوان ميانجي در جريان جزييات يادداشت تفاهم است، بايد از شركتهاي كشتيراني بخواهند تا از هر اقدامي كه مغاير با مفاد يادداشت تفاهم مزبور باشد خودداري كنند و قطر و پاكستان نيز بايد از امريكا بخواهند به اجراي مفاد تفاهمنامه پايبند باشد و در مسير استقرار امنيت در خليجفارس مانع ايجاد نكند. اين ديپلمات پيشين كشورمان سپس با اشاره به رفتار برخي شناورهاي تجاري، خاطرنشان كرد: اقدام برخي كشتيهاي تجاري در تردد از مسيرهاي غيرهماهنگ شده با ايران، همراه با خاموش كردن يا دستكاري ردياب يا جيپياس كشتي (AIS) به منظور خارج كردن شناور از ديد سامانههاي نظارتي و ايمني، موجب بروز خطر تصادم، مشكلات زيستمحيطي، ناامن شدن مسير و اخلال در تلاشهاي جمهوري اسلامي ايران براي تسهيل تردد ايمن در تنگه هرمز خواهد شد. او اضافه كرد: اگر موضع سخنگوي وزارت امور خارجه را مبناي نگاه ايران به عملكرد قطر طي هفته گذشته قرار دهيم، قاعدتا طرف قطري بايد در اين سفر توضيح دهد كه چرا بهرغم اطلاع دقيق از مفاد بند پنج تفاهم اسلامآباد، درصدد همدستي با امريكا براي دور زدن مسير موردنظر ايران برآمده بوده و چرا قبل از هرگونه تماس با ايران، با سرعت جمهوري اسلامي را متهم كرده است. در ادامه، پاكآيين يادآور شد كه تنگه هرمز تا قبل از تجاوز امريكا در نهم اسفند ۱۴۰۴ به ايران و آغاز جنگ چهل روزه، باز بود و عبور و مرور كشتيها به صورت عادي در آن انجام ميشد و در واقع، تجاوز امريكا به ايران موجب ايجاد ناامني در اين آبراه و انسداد آن شد. او تاكيد ميكند: با اين وصف، تا رفع كامل عامل ناامني در تنگه هرمز يعني امريكا، انسداد اين تنگه بايد ادامه يابد و پس از خروج نيروهاي نظامي امريكا كه عامل اصلي ناامني هستند، رفتوآمد كشتيها از اين تنگه آغاز شود. به گفته او، طبيعتا چنين تصميمي ازسوي ايران، در صورت اتخاذ، داراي منطقي قوي و ماهيتي بازدارنده است و در واكنش به حملات و فشارهاي واشنگتن اعمال خواهد شد؛ امريكا اگر ميخواهد علت انسداد تنگه هرمز را بداند، بايد به عملكرد خود نگاه كند و با خروج از منطقه، زمينه ايجاد امنيت و باز شدن تنگه هرمز را فراهم آورد. پاكآيين ميگويد: ترديدي نيست كه نيروهاي مسلح ايران، در حمايت از مطالبات ملت هميشه در صحنه، با قدرت از منافع ملي دفاع كرده و اجازه نخواهند داد تردد در تنگه هرمز تحت فشار نظامي و رسانهاي امريكا به صورت عادي به وضعيت پيشين بازگردد. اين كارشناس در بخش ديگري از گفتوگو، در پاسخ به پرسشي درباره رويكرد ايران در برابر ادعاي مقامهاي امريكايي مبني بر اينكه همزمان تهران بايد مواد غنيشده خود را تحويل دهد نيز توضيح داد: جمهوري اسلامي ايران در مجموع، چه در صحنه نظامي و چه در عرصه سياسي، رويكردي قاطع دارد. بدين معنا كه ايران در صحنه نظامي حملات احتمالي امريكا را قاطعانه پاسخ ميدهد و در عرصه سياسي نيز بدون سازش و بدون رويكرد انفعالي، بر مواضع جمهوري اسلامي پافشاري ميكند و بر اجراي مفاد تفاهمنامهاي كه ميان روساي كشورها امضا شده، اصرار ميورزد، درحاليكه امريكاييها نشان دادهاند چنين علاقهاي ندارند و ترامپ كه خود امضاكننده اين تفاهمنامه بوده، تاكنون بارها آن را نقض كرده است؛ رويكردي كه از نظر پاكآيين نميتواند منجر به حفظ تداوم آتشبس شود و قطعا امنيت منطقه را در خطر مياندازد. او ميافزايد: غير از كشورهاي ميانجي، ساير كشورهاي جهان، اعضاي سازمان ملل متحد، دبيركل سازمان و اعضاي شوراي امنيت و به خصوص كشورهاي منطقه كه امنيت آنها به خاطر حمايتي كه امريكا از منافع اسراييل در منطقه ميكند به خطر افتاده، بايد فعالتر از گذشته وارد عمل شوند و جلوي زيادهخواهيهاي امريكا را بگيرند؛ جمهوري اسلامي ايران بارها نشان داده و اگر لازم باشد باز هم نشان خواهد داد كه در مقابل تجاوزات امريكا محكم ميايستد و اين كشور را از تداوم اين تجاوزات پشيمان خواهد كرد. اين ديپلمات پيشين در پاسخ به پرسشي ديگر درباره ادامه فعل و انفعالات ديپلماتيك ميان تهران و واشنگتن و اينكه آيا با توجه به سفر هيات قطري در ميانه تنشها به ايران، اين كنشها ميتواند زمينه را براي احياي ديپلماسي هموار كند، توضيح داد كه سفر هياتهاي ميانجي مثل قطر به ايران و عمان و ساير سفرهايي كه انجام ميشود با هدف جلوگيري از تشديد تنشها و ايجاد شرايطي است كه به برقراري امنيت پايدار در منطقه كمك كند. او در عين حال تصريح كرد: اينكه اين حركتها چه اندازه تاثير دارد، در عمل بستگي به امريكا دارد؛ يعني اين امريكاييها هستند كه توجهي به تلاشهاي ميانجيها ندارند، به مفاد تفاهمنامهاي كه رييسجمهورشان امضا كرده اعتنا نميكنند و نسبت به موازين و مقررات بينالمللي بياعتنا هستند و هر زمان كه اراده كنند فشارها را افزايش داده و براي گرفتن امتياز از حربههاي ارعاب و تجاوز بهره ميگيرند، لذا بهواقع نميتوان گفت اين رفتوآمدها چه تاثيري خواهد داشت. پاكآيين اضافه ميكند: اين رفتوآمدها در عين حال مواضع كشورهاي خليجفارس را بههم نزديك ميكند؛ اكنون نيز مواضع ايران و كشورهاي خليجفارس نزديك است و همه به دنبال آن هستند كه امنيت در منطقه ايجاد شود، اما امريكا مخل اين امنيت است و به طور طبيعي رژيم صهيونيستي كه اين امنيت را به نفع خود نميداند و به دنبال حفظ جنگ و ناامني در منطقه است، با دادن اطلاعات غلط به امريكا و هدايت واشنگتن در مسير خطاهاي محاسباتي، سعي ميكند وضعيت جنگي را حفظ كند، بنابراين اينكه تاثير اين حركتهاي ميانجيگرانه چقدر باشد، به نوع رويكرد امريكا و اينكه كشورهاي ميانجي تا چه ميزان ميتوانند بر رويكردهاي امريكا تاثير بگذارند، بستگي دارد كه به نظر او اين تاثير چندان زياد نخواهد بود. محسن پاكآيين در بخش پاياني اين گفتوگو، در پاسخ به پرسشي درباره نقش مخرب اسراييل و همچنين لغو معافيت صادرات نفت ايران و بازگشت بخشي از تحريمها و تاثير اين دو متغير بر تداوم تنشها توضيح داد كه بايد بدانيم اسراييل با تفاهمنامه امريكا و ايران مخالف است و اعتقاد دارد اين سند هيچيك از اهداف اسراييل از جنگ را محقق نميكند. به گفته پاكآيين، نتانياهو كه براي پيروزي در انتخابات آتي هيچ دستاورد قابل ارايهاي ندارد، سعي دارد با سنگاندازي و تحريك ترامپ وضعيت جنگي در خليجفارس را تداوم بخشد؛ تحولات آينده نشان خواهد داد آيا ترامپ بار ديگر فريب نتانياهو را خواهد خورد يا به منافع ملي امريكا خواهد انديشيد.