جلال آل احمد، همچنان پيشرو
سيدجواد ميري
در ايران رويه اين است كه يك متفكر را دربست و كامل به مثابه يك ايدئولوگ و نقشه راه ميپذيريم يا آن را به طور كل كنار ميگذاريم. جلال آل احمد هم از اين قاعده مستثي نيست. اگر نگاهي به كتاب «در خدمت و خيانت روشنفكران» او بيندازيم در آن بحثهايي درباره قوميت، زبان، ايران، رابطه مركز- پيرامون و بحث زبان تركي دارد كه بيانگر پيشرو بودن او در جامعه روشنفكري روزگار خود و در قياس با سايرين است. محمود افشار در قسمتي از كتاب «زبان فارسي در ايران» آورده است:«من نميگويم استعمال زبان تركي را در گفتوگو ميان مردمان آذربايجان قدغن كنيد كه زحمتي براي مردم كنوني ايجاد شود ولي ميخواهم زبان فارسي را اجباري و مجاني و عمومي كنيد و وسايل اين كار را فراهم آوريد. پس از آن خود به خود كلمات فارسي به قدري در لهجه تركي داخل خواهد شد كه حداقل صدي شصت درصد آن فارسي خواهد بود و اين نسبت روز به روز بيشتر ميشود. اگر اين سياست فرهنگي را دولت بپذيرد بيآنكه آذربايجانيها احساس كرده باشند بعد از 50 سال به زبان فارسي ناحيه خودشان كه بايد آن لهجه آذري تازه خواند، صحبت خواهند كرد.» اين نوشته نشان ميدهد رويكرد افشار نسبت به مساله زبان و زبان تركي نوعي نگاه امحا در اين منطقه است. در مقابل جلال در كتاب «در خدمت و خيانت روشنفكران» بحثي را درباره بحران آذربايجان و زبان مطرح كرده و ميگويد:«من اگر اغراق نكرده باشم صرفنظر از عوامل اقليمي و جغرافيايي و تاثير سياستهاي بينالمللي، تمام بحرانهاي آذربايحان ناشي از مساله زبان است». از نگاه جلال آلاحمد سياست وحدت ملي كه بر پايه مفهوم زبان واحد برساخت شده، شكافهايي را در پيكره جامعه ايراني ايجاد كرده و نيازمند بازنگري بنيادين است. البته جلال تحولات انقلاب و پس از آن را نديد، دگرگونيهاي شكل گرفته در اين دههها سبب شد، مفهوم زباني و نژاد آريايي از ايران رخت بندد و ايران در قالب اسلاميستي بازتعريف شود. اما در ادامه ايدههاي باستانگرايانه وارد حوزههاي سياست شدند كه اوج آن را در دهه 90 شمسي و در نوشتههاي كساني مانند حميدرضا جلاييپور ميبينيم.
اين در حالي است كه 60 سال پيش جلال آلاحمد عنوان ميكند در كنار مشتركات فرهنگي و تاريخي در ايران ما مفترقاتي داريم كه اگر به صورت سنجيده عمل شود به راحتي ميتوانيم بر بحران فائق شويم. راهكار او براي عبور از اين چالشها از جنس فرهنگي است كه در چارچوب خرد آكادميك قابل حل است. او ميگويد «بايد دانشگاه تبريز را به صورت مركز آموزش علوم و فرهنگ به زبان تركي درآوريم. زيرا علت جذبه آذربايجاني جماعت به آن طرف مرز، قضيه زبان است و اگر اجازه بدهند در آن ولايت زبان اول زبان مادري باشد و زبان اجباري بعدي فارسي، ديگر همه اين ناراحتيها برطرف ميشود و ديگر هيچ وحشتي از جذبه فراسوي مرزي نخواهد بود.» او همچنين در كتاب خود بحث مركز و پيرامون را مطرح كرده و حرف از استعمار فرهنگي ميزند اما امروز متفكراني داريم كه وقتي درباره زبان تركي حرف ميزنند، سخنشان مشابه محمود افشار و ديگران است. از اين رو ميتوان گفت جلال در اين وجه از آنها بسيار پيشروتر است ضمن اينكه كسي نميتواند انگ پان تركي به او بزند. در اين راستا اگر كسي از او نقل قولي كرده و روايتي را بازسازي ميكند به معناي پشت كسي سنگر گرفتن نيست بلكه بازخواني روايتهاي پيشرو است كه در بين مساله تكثر تلاش ميكند، توازن ايجاد كند. از اين منظر آثار جلال آلاحمد قابل اعتنا و التفات هستند و بايد بازخواني شوند.