زمانه براي ساعدي وهمناك بود
جمال ميرصادقي
تودورف معتقد است داستان وهمناك «از نوع داستانهاي دهشتانگيز است كه خواندن آنها احساس غرابتي ملموس و آزاردهنده را در خواننده ايجاد ميكند». وهمناكي حاصل از اين داستانها را ميتوان به عنوان نتايج رويا، خطاي حسي يا توهم راوي يا شخصيت اصلي توجيه كرد كه« قلب رازگو» نوشته ادگار آلنپو يكي از اولين نمونههاي آن در ادبيات است. در اين داستان راوي از توهمات بياساس (پارانويايي) رنج ميبرد. غلامحسين ساعدي اولين كسي بود كه در ايران اين شيوه را به كار برد كه نمونه آن را به ويژه در داستانهاي به هم پيوسته «عزاداران بيل» و «ترس و لرز» ميبينيم. بعدها بهرام صادقي نيز در «ملكوت» و «خواب خوب» از اين شيوه استفاده كرد. با اين حال توجه به اين شيوه از روايتگويي ساعدي چندان محل توجه نبود به طوري كه 30 سال پس از او يك نويسنده چيني توانست، نوبل ادبيات را به واسطه اين شيوه داستانگويي كسب كند اما ما تنها لقب بيمارگونه به داستانهاي ساعدي داديم. اين نويسنده داراي قدرت خلاقه فراواني بود كه در كمتر نويسندهاي در ايران سراغ داريم. به ساعدي بسيار نزديك بودم و او را دوست داشتم. اولين بار داستان «آشفته حالان بيداربخت» را براي مجله «سخن» فرستاد و زماني كه خانلري درباره انتشار آن با من مشورت كرد، توصيه كردم حتما اين كار انجام شود. با وجود اقبال زياد جامعه به داستانهايش و دانش و تحصيلاتي كه داشت، اهالي سياست چندان با او سازگار نبودند. به طوري كه با داشتن دكتري به عنوان سرباز صفر ناچار شد، خدمت كند. تجربههايش از محيط سربازخانه در داستانهايش مشهود است. او همچنين در زمان پهلوي براي مدتي در زندان بود و شلاق و شكنجه را تجربه كرد كه اثر آن با ردهاي سفيد روي پاهايش مشهود بود و در ديداري كه با سفير اتريش داشت، آنها را به عنوان برخورد حكومت با روشنفكران به او نشان داد. بعدها مطبي در ميدان ژاله راه انداخت و با توجه درآمدي كه از نويسندگي داشت در آنجا فقرا را به رايگان درمان ميكرد.
پس از انقلاب يك بار او را در كنار كتابفروشي آگاه و آخرين بار او را در حوالي سينما ايران ديدم كه هر دو بار به واسطه فروش اندك و بيتوجهي ناراحت و افسرده بود. خبردار شدم به فرانسه رفته و افسردگياش رو به وخامت رفته است. 50 ساله بود كه در غربت درگذشت، خبر مرگش را كه شنيدم بسيار گريه كردم، او نويسنده صاحب سبك و بزرگ ما بود كه زود از ميانمان رفت.