خاموشي تنها بازمانده 53 نفر
محمود فاضلي
با درگذشت انور خامهاي فعال سياسي پيشين، نويسنده، پژوهشگر و تنها بازمانده گروه 53 نفر در 102 سالگي كه روزگاري ميخواست همه بنياد جامعه را زير و رو كند، پرونده وي بسته شد. انور خامهاي متولد 29 اسفند 1295، در موقع تولد بيش از حد ريز و كوچك بوده است. وقتي پايش به مدرسه ميرسد چون خواندن و نوشتن را در خانه ياد گرفته بود در كلاس چهارم مينشانندش. او اين ايام را چنين به ياد ميآورد: «شاگردان كلاس ششم روزنامه را ميآوردند تا من بخوانم. آنها از اينكه من ميتوانستم روزنامه را به آن خوبي بخوانم تعجب ميكردند، چون اين كار براي خودشان خيلي مشكل بود. اشتهاي خواندن من تمامي نداشت. به پدرم اصرار ميكردم كتاب و روزنامه بيشتري به خانه بياورد. رفت وآمد خامهاي در دوره جواني به خانه دكتر اراني كه معلم فيزيك دبيرستانش بود، مسير زندگي او را بهكلي تغيير داد و ارتباطش با مجله دنيا نزديكتر ميشود. او هميشه از اراني به نيكي ياد ميكرد. او در اولين كنگره به عضويت حزب توده درآمد و در دومين كنفرانس ايالتي به عضويت كميته ايالتي انتخاب شد. وي عضو هيات تحريريه مجله «نامه مردم» و كميته مركزي سازمان جوانان حزب توده بود و براي كنگره دوم حزب به نمايندگي انتخاب شد. اما در همفكري با خليل ملكي در زمستان سال 1326 از حزب توده انشعاب كرد و جمعيت «سوسياليست توده ايران» را تشكيل داد. وي دليل اصلي انشعاب خود را از اين حزب چنين توضيح ميدهد: «وابستگي حزب توده به حزب كمونيست شوروي كه يكي از نمودهاي آن وقايع آذربايجان بود، حتما در اين انشعاب نقش داشت.» فعالترين هسته انشعابيون (از جمله انور خامهاي) دست به انتشار هفتهنامه «شرق ميانه» زدند كه چند ماه بيشتر دوام نداشت. سپس مجله «انديشه نو» را راه انداختند كه مصادف با واقعه 15 بهمن شد و مثل ساير مطبوعات چپ تعطيل گرديد. بايد اذعان كنيم كه انشعابيون در اين نبرد شكست خوردند.» خامهاي پس از جدايي، بارها مورد بيمهري رهبران اين حزب قرار گرفت. اسكندري دبير كل حزب توده از 1320 الي 1357 كتابهاي خامهاي را چنين توصيف ميكند: «به نظر من كتابهاي خامهاي حقايق تاريخي بسياري درباره نقش خود تا حدودي غلو كرده و خود را بزرگ كرده است. چون او در آن ايام و دوره اول حزب جواني بيش نبود. انور خامهاي پس از دستگيري در بازجوييهايش مجله دنيا و مقالات ماركسيستي آن را لو داده بود. نورالدين كيانوري دبير كل اين حزب (1357-1362) نيز با لحن تندتري او را چنين معرفي كرده است: «خامهاي از افراد گروه اراني بود و او بود كه احسان طبري را به گروه ايراني جذب كرد. او فردي بود فوقالعاده جاهطلب كه خود را بعد از اراني بالاتر از همه ميدانست. به همين دليل هم بعد از تاسيس اصلا عضو حزب نشد. » اما خسرو شاكري از فعالان سياسي، خامهاي را «گذشته از اقرارهايش، هميشه در او ايمان كمونيستي ديده كه در زمان زندان روز به روز پختهتر ميشد».خامهاي حزب توده را چنين معرفي كرده است: «حزب توده در تمام سالهاي حياتش در ايران، با پول و حمايتهاي شوروي و جمع كردن يك عده آدمهاي بيمغز از جاي جاي كشور -آذربايجان، گيلان، مشهد، تهران و كرمان- به وجود آمد كه هيچ چيزي جز ضرر براي مردم نداشتند.» او كه ديگر به ماركسيسم اعتقاد نداشت، مدعي بود: «گرايش به ماركسيسم اشتباهي بود كه همه اعضا به آن مبتلا شدند. ما گول خورديم، كمونيسمي كه ما بر اساس كتاب تبليغاتي بوخارين و تروتسكي درك كرده بوديم، دقيق نبود. ما در ايران از روسيه يك بهشت ايدهآلي ميساختيم و آرزوي مان رسيدن به آنجا بود.»