ارزيابي وضع پرآبي فصلي درياچه اروميه
مهدي زارع
براساس گزارشهاي وزارت نيرو، روز چهارشنبه ۱۹ فروردين با افزايش بارندگيهاي موثر و برقراري جريانات سطحي روي رودخانههاي منتهي به درياچه اروميه، تراز درياچه نسبت به ابتداي سال آبي ۱۴۰۵-۱۴۰۴ (اول مهر ماه) حدود يك متر افزايش داشته . سطح آب درياچه اروميه در ماههاي فروردين تا نيمه ارديبهشت سالهاي اخير، مثلا در سالهاي ۱۴۰۰ تا ۱۴۰۲، در حال افزايش نسبي بوده اگرچه اين افزايش به سطحهاي تاريخي نرسيد. اين بهبود نسبي نتيجه تجمع بارشهاي بيش از ميانگين در منطقه و افزايش وروديهاي آب به درياچه از طريق رودخانههاي اصلي مانند آبرود، سرخه و چناران بوده.
در فروردين ۱۴۰۲، سطح آب درياچه به حدود ۱۲۷۰ متر بالاتر از سطح دريا رسيد كه نسبت به پايان سال ۱۳۹۹ حدود ۱.۵ متر افزايش داشت. در نيمه ارديبهشت ۱۴۰۲، اين سطح به ۱۲۷۱.۵ متر رسيد و نشاندهنده تداوم روند بهبودي بود، به ويژه باتوجه به بارشهاي مطلوب در مناطق حوزه آبريز. اين افزايش سطح آب، نشانهاي از بهبود موقت وضعيت خشكي درياچه داشت، اما به طور كامل به سطح پايدار نرسيد. دهم فروردين ۱۴۰۵ مديرعامل شركت آب منطقهاي آذربايجانغربي از افزايش تراز سطح آب و وسعت درياچه اروميه خبر داد كه باتوجه به بارشهاي اخير و مديريت منابع و رهاسازي آب سدها به درياچه وسعت آن به ۱۳۰۰ كيلومتر مربع رسيد كه نسبت به ۸ فروردين ۱۴۰۴ نشان از افزايش ۱۶۰ كيلومتر مربعي وسعت درياچه اروميه دارد.
تراز دهم فروردين ۱۴۰۵ درياچه اروميه ۱۲۷۰.۳۳ متر بود كه نسبت به زمان مشابه سال قبل عدد ۱۲۷۰.۲۸ متر و در اول مهر پارسال ۱۲۶۹.۵۰ متر را نشان ميداد. با وجود افزايش تراز سطح آب درياچه و وسعت آن، هنوز به تراز اكولوژيكي درياچه اروميه در ۱۲۷۴.۱۰ متر و وسعت ۴۶۳۵ كيلومتر مربع نرسيده . از ابتداي مهر ۱۴۰۴ ميزان ۳۱۵.۷ ميليمتر بارش در استان آذربايجان غربي، افزايش نزديك به ۱۲۰درصدي بارشها نسبت به همين مدت در سال قبل را نشان داد. افزايش بيش از ۵۰درصدي حجم آب مخازن سدهاي استان موجب شد تا دهم فروردين ميزان آب در سدهاي استان آذربايجان غربي به ۱۲۱۶.۲ ميليون مترمكعب برسد.
تراز آبگيري پايدار درياچه اروميه، به عنوان سطح آبي كه بتواند به طور مداوم و بدون وقوع بحران محيطزيستي حفظ شود، در محدوده ۱۲۷۲ تا ۱۲۷۵ متري بالاتر از سطح درياي آزاد بر پايه مدلسازي هيدرولوژيك و تجربيات گذشته، به ويژه پس از بحرانهاي شديد خشكي در سالهاي ۱۳۹۰ تا ۱۳۹۹، تعيين شد. اين سطح حداقل سطح مطلوب براي حفظ تعادل اكولوژيكي درياچه است و به ويژه براي جلوگيري از گسترش شوري، حفظ زيستگاههاي طبيعي و جلوگيري از بروز گرد و غبار از سطح خشك شده درياچه ضروري است. در سالهايي كه سطح آب به اين محدوده رسيده ، كيفيت آب بهبود يافته و فعاليتهاي زيستي در درياچه از سطح پايين به سطح قابلتوجهي بازگشته . دستيابي به اين تراز پايدار تنها به بارشهاي طبيعي وابسته نيست، بلكه وابسته به مديريت پايدار منابع آب، كاهش مصرف غيرضروري در كشاورزي، بهبود عملكرد سدها و همكاري بينالمللي و بيناستاني است. تحقق تراز ۱۲۷۲-۱۲۷۵ متر به عنوان هدف پايدار، نيازمند سياستهاي جامع و اجرايي قوي در حوزه آبريز است.
تا نيمه اول فروردين سال آبي ۱۴۰۴-۱۴۰۵، متوسط بارش استان آذربايجان شرقي به ۲۱۶.۱ ميليمتر رسيد كه نسبت به مدت مشابه سال گذشته ۴۵.۲درصد و نسبت به ميانگين بلندمدت ۸.۱درصد افزايش نشان داد. اين ميزان بارش، علاوه بر تقويت جريانهاي سطحي و افزايش روانآبها، نقش مهمي در تغذيه آبخوانها و بهبود شرايط منابع آب زيرزميني داشته و ميتواند در تامين نيازهاي مختلف ازجمله كشاورزي و محيطزيست موثر باشد. ايستگاههاي بارشسنجي مراغه با ثبت ۳۱۲.۶ ميليمتر بيشترين و ايستگاه جلفا با ۸۰.۵ ميليمتر كمترين ميزان بارش در سطح استان است . در حوضه آبريز درياچه اروميه افزايش ۱۳.۸درصدي بارش نسبت به بلندمدت ثبت شده، در حالي كه در حوضه آبريز سفيدرود بزرگ كاهش ۹.۴درصدي و در حوضه آبريز ارس كاهش ۴.۱درصدي نسبت به شرايط نرمال مشاهده ميشود. باتوجه به بارشها و رهاسازي حقابه در حوضه آبريز پيشبيني شده كه فعلا روند ورود آب به پيكره درياچه تداوم داشته باشد و تراز آب از مقدار فعلي نيز مقداري بالاتر رود.
با افزايش آب، قايقهاي موتوري دوباره امكان حركت پيدا كردند كه موجب تسهيل در تردد محيطبانان به جزاير زيستگاهي درياچه ميشود. درياچه اروميه به طور معمول از پاييز تا اوايل بهار به سمت خشكي ميرود، آغاز سال آبي ۱۴۰5-۱۴۰4 نيز چنين بود به نحوي كه بيشترين ميزان كاهش سطح آب را تجربه كرد، چراكه بارشهاي فصلي كاهش يافت و همرمان مصرف آب در كشاورزي و صنعت افزايش مييابد. كاهش بارشهاي سالانه در حوزه آبريز، به ويژه در مناطق شمالي و شرقي اروميه، كاهش وروديهاي آب به درياچه به دليل ساخت سدها، تغيير كاربري اراضي و كشاورزي بيرويه در حوزه آبريز، افزايش تبخير در تابستان و پاييز به دليل دماهاي بالا و رطوبت كم و مديريت نامناسب منابع آب و عدم هماهنگي بين استانها در توزيع آب از دلايل مهم خشكي درياچه اروميه هستند اين روند خشكي، به ويژه در سالهاي ۱۳۸۰ تا ۱۳۹۹، منجر به كاهش شديد سطح آب و گسترش شوري درياچه و به يك بحران محيطزيستي تبديل شد و تهديد خشكي همچنان در فصلهاي خشك وجود دارد و نيازمند سياستهاي پايدار آبي است. براي بهبود وضعيت درياچه اروميه يكي از راههاي عمراني رهاسازي آب درياچههاي سدهاست. رهاسازي آب از سد قلعهچاي به سمت درياچه اروميه از ۸ فروردين ۱۴۰۵ آغاز شد. افزايش آورد رودخانه قلعهچاي اين امكان را فراهم كرده تا بخشي از ذخيره سد به صورت هدفمند براي كمك به درياچه اروميه رهاسازي شود. رهاسازي آب از سد قلعهچاي، بخشي از برنامههاي مستمر براي تقويت جريانهاي ورودي به درياچه اروميه و بهبود شرايط آبي منطقه است.البته از ارديبهشت تا شهريور، درياچه اروميه معمولا در فاز كاهش سطح آب قرار ميگيرد، به ويژه در سالهاي كمبارش. اين دوره، بيشترين ميزان تبخير و كاهش وروديهاي آب را تجربه ميكند، زيرا بارشهاي فصلي به پايان رسيده و دماهاي بالا باعث افزايش تبخير از سطح درياچه ميشود. به همين دليل است كه درياچه اروميه را در وضعيت امروزياش ميتوان درياچهاي فصلي درنظر گرفت. در سال ۱۴۰۲، با وجود افزايش سطح آب تا نيمه ارديبهشت ، اين سطح در ماههاي تابستاني به دليل كاهش بارش، افزايش تبخير و مصرف آب كشاورزي، دوباره كاهش يافت. در نيمه شهريور ۱۴۰۲، سطح آب نشاندهنده كاهش نسبي نسبت به نيمه ارديبهشت بود. تكرار روند خشكي ميتواند منجر به گسترش شوري، تخريب زيستگاهها و تشديد بيقراريهاي اقليمي در منطقه شود. براساس پيشبينيها بارشهاي سال آبي ۱۴۰5-۱۴۰4 در حوزه آبريز درياچه اروميه در محدوده متوسط تا كمي بالاتر از ميانگين بلندمدت پيشبيني شده . در صورت وقوع بارشهاي مناسب در پاييز و زمستان ، سطح آب درياچه اروميه در نيمه اول سال آبي ۱۴۰۵ به سطحي نزديك به ۱۲۷۲ متر بالاتر از سطح دريا مي رسد، اما در صورت كمبارشي، سطح آب ممكن است در محدوده ۱۲۶۵ تا ۱۲۶۸ متر بماند و روند كاهشي در فصل تابستان تشديد شود.