گروه اجتماعي
به دنبال وقوع دو جنگ در ايران با فاصله كمتر از 8 ماه در سال 1404، سازمان بهزيستي كشور از امروز اولين ارزيابي سريع تروماي رواني جنگ با عنوان «مداخله زودهنگام در درمان اختلال استرس پس از سانحه PTSD» را آغاز مي‌كند و اين ارزيابي به مدت يك ماه ادامه دارد تا تاثيرات بحران جنگ ارزيابي و مداخلات لازم براي پيشگيري از مزمن شدن اين تاثيرات انجام شود. اين ارزيابي از آن رو انجام مي‌گيرد كه روانشناسان و مددكاران اجتماعي و روانپزشكان، بعد از پايان موقت جنگ 40 روزه اين هشدار را مطرح كردند كه حتما وقوع دو جنگ در طول يك سال و رخدادهاي تلخ دي ماه در كنار مشكلات معيشتي و بحران‌هاي سياسي و اقتصادي و اجتماعي مي‌تواند در سلامت روان مردم، تاثير گسترده داشته باشد. در اين ارزيابي كه به شكل پرسشنامه و با مديريت سازمان بهزيستي كشور انجام مي‌شود، پاسخگويان كه جمعيت بالاي 18 سال هستند و لينك ورود به ارزيابي را از طريق پيامك دريافت مي‌كنند، بر حسب نوع پاسخ‌ها به دو گروه تقسيم خواهند شد؛ گروه اول، افرادي هستند كه به دليل تاب‌آوري بالا، آسيب رواني زيادي نداشته‌اند اما نشانه‌هايي از بحران رواني دارند و براي اين گروه، بسته‌هاي حفظ سلامت روان به صورت آنلاين ارايه خواهد شد. گروه دوم، افرادي هستند كه به دليل تاب‌آوري پايين، دچار آسيب‌هاي شديد رواني شده‌اند كه اين افراد، براي مداخلات روانشناختي جدي و مراجعه به متخصصان معرفي شده و تحت پيگيري قرار مي‌گيرند.
درخواست وزير براي شركت در اولين ارزيابي سريع تروماي رواني جنگ
اولين سنجش تروماي رواني جنگ، ديروز توسط سيدجواد حسيني كه رياست سازمان بهزيستي كشور را برعهده دارد و همچنين، سيد حسن موسوي چلك كه معاون سلامت اجتماعي سازمان بهزيستي كشور است، معرفي و تشريح شد و در مراسم آغاز اين سنجش ملي، احمد ميدري (وزير كار) علي ربيعي (دستيار اجتماعي رييس‌جمهور) حميد پورشريفي (رييس انجمن روانشناسي كشور) و عليرضا آقايوسفي (رييس سازمان نظام روانشناسي و مشاوره كشور) حضور داشتند. حسيني، ديروز در مراسم آغاز اين سنجش ملي و در جمع خبرنگاران گفت كه با شناسايي وابستگي شغلي و اجتماعي هر كدام از افرادي كه نيازمند مداخلات تخصصي هستند، ارايه و دريافت خدمات روانشناختي از طريق نهادهاي مرتبط پيگيري خواهد شد به اين معنا كه خدمات تخصصي براي دانشجويان و استادان دانشگاه از طريق وزارت علوم، امدادگران از طريق جمعيت هلال احمر، كاركنان حوزه سلامت يا افراد نيازمند به خدمات درماني از طريق وزارت بهداشت، خانواده شهدا و جانبازان از طريق بنياد شهيد، والدين دانش‌آموزان، معلمان و دانشجويان دانشگاه فرهنگيان از طريق وزارت آموزش و پرورش پيگيري و به صورت رايگان ارايه خواهد شد اما سازمان بهزيستي كشور هم 3500 مركز مشاوره در سراسر كشور دارد كه افراد نيازمند به دريافت اين مداخلات، مي‌توانند تحت پوشش ياري برگ قرار گرفته و از اين خدمات تخصصي به صورت رايگان بهره‌مند شوند.
حسيني در ادامه توضيحاتش درباره اولين سنجش ملي تروماي رواني جنگ گفت:«در روزهاي اخير تمركز بر تروماي پس از جنگ به يكي از اولويت‌هاي اصلي سازمان‌ها و نهادهاي مختلف كشور تبديل شده است. جنگ عميق‌ترين بحراني است كه جامعه بشري را درگير مي‌كند و شديدترين اثرات خود را بر ابعاد رواني انسان‌ها بر جاي مي‌گذارد. پيامدهاي روانشناختي و اجتماعي جنگ معمولا در دوره پساجنگ با گستردگي و عمق بيشتري آشكار مي‌شوند و اگر مداخلات حرفه‌اي و به‌موقع انجام نشود اين آثار مي‌توانند به اختلالات مزمن تبديل شوند، در ساختار شخصيتي افراد نفوذ كنند، روند بهبود را دشوارتر سازند و هزينه‌هاي درماني و اجتماعي را افزايش دهند. سازمان‌هاي مسوول بايد در نخستين هفته‌ها و به‌ويژه در ماه نخست پس از جنگ وارد عمل شوند چون اين دوره بهترين زمان براي كاهش آثار تروما و جلوگيري از مزمن شدن آسيب‌هاي رواني است.»
حسيني اشاره داشت كه در ايام جنگ 40 روزه، دو پيمايش رصد تروماي رواني براي سالمندان و جمعيت تحت پوشش سازمان بهزيستي كشور انجام شد كه نتايج اين پيمايش‌ها، نشان داد كه هم سالمندان و هم آسيب‌ديدگان اجتماعي، شدت بالاتر آسيب‌هاي رواني را در ايام جنگ تجربه كرده‌اند. حسيني در تشريح جزييات بيشتر از اين پيمايش‌ها گفت: «نتايج به ما نشان داد مهم‌ترين پيامدهاي جنگ براي سالمندان، استرس، اضطراب، ترس، نگراني، دلهره و افسردگي بوده به‌گونه‌اي كه اين مشكلات حتي دو برابر بيشتر از مسائل اقتصادي براي آنان اهميت داشته است. ۷۰ درصد سالمندان اعلام كردند اضطراب ناشي از جنگ بر آنان تأثير گذاشته و شدت يافته است، ۴۸ درصد كاهش كيفيت خواب را تجربه كردند و ۷۸ درصد نيز از كاهش احساس امنيت در محل زندگي خود خبر دادند. همچنين بررسي‌هاي ما نشان داد اضطراب در ايام جنگ، در دهك‌هاي سوم تا هفتم و احساس ناامني و افت كيفيت خواب، در دهك‌هاي اول تا سوم بيشتر بوده علاوه بر اينكه زنان سالمند تنها، بيشترين آسيب‌پذيري رواني را در اين ايام تجربه كرده بودند. نتايج پيمايش دوم كه براي مددجويان تحت پوشش شامل افراد داراي معلوليت، زنان سرپرست خانوار، كودكان تحت حمايت و افراد داراي اعتياد انجام شد، نشان داد حدود ۷۰ درصد اين افراد با افزايش اضطراب مواجه بودند كه بيشترين ميزان آن در ميان زنان سرپرست خانوار مشاهده شد و همچنين حدود ۵۰ درصد جامعه هدف، كاهش احساس امنيت را گزارش كردند.»
حاضران در مراسم آغاز اولين ارزيابي سريع تروماي رواني جنگ چه گفتند؟
بخشي از مهم‌ترين اظهارات احمد ميدري؛ وزير كار:
«جامعه بايد بپذيرد كه مراجعه به روانشناس نشانه بيماري يا ضعف نيست، بلكه امري طبيعي و ضروري در زندگي انسان است. حتي افراد عادي نيز در مواجهه با موقعيت‌هاي استثنايي ممكن است نيازمند كمك تخصصي باشند. افزايش تاب‌آوري فردي و اجتماعي موجب مي‌شود مردم در برابر فشارها و شرايط غيرمنتظره عملكرد بهتري داشته باشند و كمتر دچار آشفتگي شوند. طرحي كه در سازمان بهزيستي رونمايي شد، بسيار مهم است و از تمام مردم مي‌خواهم كه بعد از دريافت پيامك، به اين سامانه مراجعه كنند و پرسشنامه سلامت رواني را تكميل كنند چون جامعه ما با پديده جديد «جنگ» روبرو شده است. جنگ در تمام كشورها، روابط انساني را تغيير داده و انسان‌ها را در شرايطي قرار مي‌دهد كه در طول عمر‌با آن مواجه نبودند. جنگ، هم به سلامت رواني و هم به تاب آوري مردم آسيب مي‌زند اما ميزان و شدت اين آسيب بايد مورد سنجش قرار بگيرد. اين ارزيابي، يك جور پيشگيري از گسترش آسيب‌هاي اجتماعي و رواني جنگ است و از تمام مردم مي‌خواهم كه با صرف نيم ساعت، به اين پرسشنامه پاسخ بدهند تا هم تصوير خوبي درباره شهرها و افراد به دست بيايد و هم اقدامات پيشگيرانه توسط سازمان بهزيستي و وزارت بهداشت انجام شود.»
بخشي از مهم‌ترين اظهارات علي ربيعي؛ دستيار اجتماعي رييس‌جمهور:
«بزرگ‌ترين چالش دولت‌ها و جوامع، پس از بحران، تروماست. اين سنجش به تنهايي شرايط را براي ما ترسيم مي‌كند. رويكردها پس از سنجشي كه امروز از آن رونمايي مي‌شود؛ بايد فراتر از درمان‌هاي پزشكي باشد. طبق بررسي‌هايي كه بر واكنش كشورهاي مختلف در بحران‌ها داشتم، در آفريقاي جنوبي، درمان رواني فرد مطرح بود كه البته بدون درمان زخم‌هاي اجتماعي ممكن نيست و بنابراين رويكرد عدالت انتقالي را دنبال كردند به اين معنا كه تخليه هيجاني جمعي را با روايتگري جمعي انجام دادند. در ويتنام و كامبوج به جاي تكيه بر روان‌درماني، به سمت ظرفيت‌هاي اجتماعي رفتند و از نهادهاي محله كمك گرفتند. در امريكا و آلمان پس از جنگ دوم جهاني، حمايت بلندمدت و قانوني از آسيب‌ديدگان با ايجاد گروه‌هاي همتايان و آسيب ديدگان انجام گرفت. در كشور بوسني با توجه به جنگ و نسل‌كشي كه در اين كشور اتفاق افتاد، از ابزارهاي فرهنگي و هنردرماني، قصه‌گويي و تصوير درماني و دين و معنويت استفاده شد. پذيرش حقيقت و اجازه دادن به جامعه براي صحبت كردن از رنج‌ها يك راهكار مهم براي عبور از تروماي رواني بحران است. حمايت اقتصادي براي عبور دادن جامعه‌اي كه براي معيشت خود با مشكل دچار شده، راهكار ديگري است و براي عبور از بحران تروماي رواني جنگ، نيازمند تاب‌آوري معيشتي، تاب آوري اجتماعي و تاب‌آوري ذهني هستيم.»
گفت‌وگوي «اعتماد» با وزير كار
اضطراب و نگراني‌هاي بعد از بيكاري و از دست دادن شغل و درآمد يا حتي كاهش قدرت خريد، بخشي از آسيب‌هاي رواني پساجنگ است كه تاثير زيادي بر سلامت رواني جامعه خواهد داشت. در جنگ 40 روزه، هم تعداد زيادي از شهرك‌هاي صنعتي در حملات هوايي مورد آسيب قرار گرفت و فعاليت بسياري از شهرك‌ها متوقف شد و هم بسياري مشاغل تعطيل شد و تعداد زيادي از كارگران، چه آنهايي كه تحت پوشش سازمان تامين اجتماعي بودند و چه كارگراني كه هيچ حمايت اجتماعي نداشتند، شغل و درآمد خود را از دست دادند. ديروز، وزير كار در گفت‌وگو با «اعتماد» درباره آخرين وضعيت حمايت از كارگران آسيب ديده از جنگ توضيح داد.
از آغاز جنگ 40 روزه تا امروز، چه تعداد از كارگراني كه شغلشان را از دست دادند براي بيمه بيكاري ثبت نام كردند؟
آخرين آمارمان حدود 230 هزار نفر است.
پيش از جنگ، تعدادي از كارگران، بيمه تامين اجتماعي نداشتند. دولت براي اين كارگران چه حمايت‌هايي در نظر گرفته است؟
الان در وضعيت نه جنگ نه صلح هستيم. سازمان تامين اجتماعي در تفاهمنامه‌هايي با وزارتخانه‌هاي مرتبط يا صنف مرتبط با اشتغال اين گروه از كارگران، در تلاش است كه بيمه اين كارگران از طريق وام‌هاي بانكي تامين شود اما تاكيد مي‌كنم كه بخش عمده‌اي از حمايت‌ها، در حوزه مسووليت وزارتخانه‌هاي مرتبط با فعاليت اين گروه از كارگران و اغلب در حوزه فعاليت‌هاي صنعتي و كشاورزي است. روز سه‌شنبه، جلسه‌اي در وزارت اقتصاد با حضور وزيران مرتبط با نوع اشتغال اين گروه از كارگران برگزار شد تا براي حمايت از شاغلان صنايع خاص تصميم‌گيري شود.
براي تامين منابع حمايتي مرتبط با بازنشستگان چه تدبيري انديشيده شده است؟
براي بازنشستگان كشوري، تسهيلات بانكي معادل 20 ميليون تومان در نظر گرفته شد و صندوق بازنشستگي كشوري هم از قبل، رقم و نحوه دريافت اين تسهيلات را اعلام كرد. علاوه بر اين، احكام جديد مستمري بازنشستگان كشوري و لشكري هم صادر شد و احكام مستمري بازنشستگان تامين اجتماعي هم تا اواسط خرداد صادر مي‌شود.
دليل تاخير در صدور احكام بازنشستگان تامين اجتماعي چيست؟
در تمام سال‌ها، احكام تامين اجتماعي هميشه ديرتر صادر شده چون حق بيمه‌ها را با يك وقفه زماني دريافت مي‌كنيم و منبع درآمدي سازمان تامين اجتماعي براي پرداخت مستمري بازنشستگان، همين حق بيمه‌هاي دريافتي است.
گفت‌وگوي «اعتماد» با رييس سازمان بهزيستي كشور درباره وضعيت اختلالات رواني
ديروز و در حاشيه رونمايي از اولين سنجش ملي تروماي رواني جنگ، سيدجواد حسيني كه رياست سازمان بهزيستي كشور را برعهده دارد به سوالات «اعتماد» پاسخ داد. اولين سنجش ملي تروماي رواني جنگ در حالي از امروز شروع مي‌شود كه بعد از جنگ 8 ساله ايران و عراق، روانپزشكان همكار با وزارت بهداشت و دانشگاه‌هاي علوم پزشكي يا متخصصان فعال در طب رزم، غربالگري‌هاي متعددي براي گروه‌هاي مختلف انجام دادند اما هيچگاه يك مطالعه ملي براي بررسي آسيب‌هاي رواني جنگ انجام نشد. حسيني ديروز در پاسخ به «اعتماد» اعلام كرد كه بررسي سلامت روان جامعه وظيفه وزارت بهداشت است اما سازمان بهزيستي كشور هم براي جمعيت هدف خود غربالگري‌هاي متعدد دارد.
دو سال قبل، سازمان بهزيستي كشور از اولين سرشماري معلوليت رونمايي و اعلام كرد كه بر مبناي نتايج اين سرشماري، شيوع معلوليت در كشور 11.5 درصد است اما معاون توانبخشي سازمان بهزيستي كشور همان زمان به من گفت كه در اين سرشماري، معلوليت روان محاسبه نشده است. با توجه به هشدارهايي درباره افزايش اختلالات رواني، آيا براي سرشماري معلوليت رواني اقدامي خواهيد داشت يا سازمان بهزيستي متولي اين حوزه نيست؟
متولي سلامت روان، وزارت بهداشت است و وزارت ورزش و جوانان و سازمان بهزيستي كشور، تنها نهادهاي مجاز براي صدور مجوز مركز مشاوره هستند. سازمان بهزيستي، غربالگري زيادي در حوزه اعصاب و روان انجام مي‌دهد چون هيچ سازماني در دولت به اندازه سازمان بهزيستي روانشناس و مراكز مشاوره و مركز مددكاري و مركز خدمات اجتماعي ندارد. طبق قوانين دايمي دولت، حفظ سلامت اجتماعي بخشي از وظايف سازمان بهزيستي است و سلامت روان هم بخشي از سلامت اجتماعي است و بنابراين، غربالگري سلامت روان هم بخشي از وظايف ماست كه اجراي اولين ارزيابي سريع تروماي رواني پساجنگ براي جمعيت بالاي 18 سال هم در راستاي وظايف مان است اما هر نهادي هم وظايفي در اين حوزه دارد. از جمله كه وزارت اموزش و پرورش، هر سال براي 70 هزار دانش‌آموزش دوره متوسطه اين غربالگري را دارد و وزارت بهداشت هم در حال طراحي سامانه غربالگري سلامت روان است. ما هم موظف بوديم اين غربالگري را داشته باشيم چون اگر بر اساس يافته‌هاي دقيق كار نكنيم، ممكن است خدمات و فعاليت هايمان مصرف بهينه نداشته باشد. در ايام جنگ 40 روزه هم، با استفاده از اطلاعات پايگاه داده‌هاي ايرانيان، غربالگري سلامت روان افراد بالاي 60 سال را براي جمعيت نمونه 2500 نفره سراسر كشور انجام داديم.
آيا نتايج اولين ارزيابي سريع تروماي رواني پساجنگ قرار است به مقامات بالا ارايه شود؟
هدف اصلي از اين ارزيابي اين است كه افراد دچار تروماهاي رواني ناشي از جنگ را شناسايي كنيم و با كمك نظام ارجاع و مداخلات تخصصي، از مزمن شدن اين آسيب رواني در افرادي كه تاب آوري پايين‌تر و تروماي شديدتر دارند جلوگيري كنيم. بهترين زمان براي اين شناسايي و مداخله، يك تا دو ماه بعد از جنگ است اما پديده‌هاي اجتماعي، علاوه بر كاركردهاي آشكار، كاركرد پنهان هم دارند و همين كاركرد پنهان براي برنامه‌ريزان مفيد خواهد بود كه حتما امكان دسترسي به نتايج نهايي پيمايش را براي متخصصان فراهم مي‌كنيم.
انجام سرشماري معلوليت روان، در وظايف سازمان بهزيستي كشور نيست؟
همين ارزيابي سريع تروماي رواني جنگ، سرشماري سلامت روان است. پارسال، اضطراب كودكان كل كشور را غربالگري كرديم و امسال هم اختلالات شايع گروه سني زير 18 سال را بررسي مي‌كنيم و سلامت روان سالمندان كل كشور هم امسال مورد بررسي قرار گرفت اما به‌طور مشخص، سرشماري‌ها براي جمعيت هدفمان انجام مي‌شود و بنابراين، غربالگري‌ها براي زنان سرپرست خانوار، معلولان و ساير افراد و گروه‌هاي جامعه هدف انجام خواهد شد.