مناسك و مراسم چسب اجتماعي و هويت‌بخش
مرجان يشايايي
ناصر فكوهي، مردم‌شناس در مطلبي با عنوان «نقش مناسك و آيين‌ها در تقويت باورهاي ملي و معنوي» مناسك را اين‌گونه تعريف مي‌كند: «مناسك (rituals) به صورت‌ها و از ديدگاه‌هاي متعدد و بسيار متفاوتي تعريف شده‌اند، اما با رويكردي اجتماعي، مي‌توان آنها را به مجموعه‌اي از كنش‌ها، حركات، ابزارها و اشيا، مهارت‌ها و شيوه‌هاي هماهنگي و با هم‌بودگي و دعاها و اوراد و روابط حسي و عاطفي تعريف كرد كه در يك نظم معنايي خاص قرار گرفته و نوعي تعلق به يك يا چند باور يا آيين ديني، عقيدتي، سياسي، اجتماعي، قومي و... را نشان داده و ميان گروه‌هاي اجتماعي مبادله يا منتقل مي‌شوند.»
اجراي مراسم و مناسك قدمتي به درازاي تمدن بشر دارد. انسان‌هاي اوليه براي دانه‌چيني و شكار مراسمي جمعي را برگزار مي‌كردند كه طي قرن‌ها هويت يافت و تعريف شد و نشانه‌اي بود دال بر وابستگي و همبستگي با يك گروه قومي يا جغرافيايي خاص. مراسم دسته‌جمعي به تدريج تحول پيدا كرد و دگرگون شد و تا جايي كه امروز نقشي بسيار مهم در ايجاد هويت فردي و اجتماعي و حتي سمت‌دهي به حركت‌هاي مذهبي و سياسي و اجتماعي ايفا مي‌كند. مناسك مي‌توانند ملي، جهاني، مذهبي، قومي يا محلي باشند و هر يك با ترتيب و اجراهاي متفاوت ويژگي‌هاي خاص خود را دارند. اينكه مردم در اين مراسم چه حسي دارند و هر يك چگونه تجربه حضور در جمع را دروني مي‌كنند، امري است بيشتر روانشناختي و فردي، اما سواي حس و احساس شخصي يا اينكه فرد به راستي در مراسم عزاداري يا عروسي آيا به واقع غمگين است يا خوشحال، مراسم مهمند، زيرا فرد را براي پيوند دادن به مجموعه روابط اجتماعي و ايفاي نقشي كه در جامعه از او انتظار مي‌رود، آماده مي‌كنند.
اين روزها كه مسابقات جام جهاني در جريان است، هواداران هر تيم ملي فوتبال حتي مدت‌ها ممكن است تمرين كنند تا به نوعي حركت جمعي يكپارچه و هماهنگ برسند كه نماد ملي آنها در مسابقه‌هاي جام جهاني فوتبال است.
فكوهي در بخش ديگري با بررسي جامعه ايراني مي‌گويد: «جامعه ايراني بر اساس زنجيره‌هاي متفاوت و پيچيده‌اي كه افراد و گروه‌هايش از اين مناسك براي خود ايجاد مي‌كنند، توانسته است امكان آن را فراهم آورد كه جماعت‌هاي بي‌شماري شكل بگيرند كه اغلب در يكديگر متداخل هستند و مي‌توانند با يكديگر همسازي داشته باشند و قابليت انعطاف جامعه را بالا ببرند. از اين رو جشن و عزا براي ايرانيان به صورت دو قطب از فرآيند واحدي در هويت در آمده است كه مي‌توانند با يكديگر آميخته شده و زندگي را در معناي عمومي آن تبيين و تفسير كنند.»