تحريمها به ابزار اصلي براي افزايش هزينههاي اقتصادي ايران و واداشتن تهران به پذيرش خواستههاي امريكا تبديل شدهاند؛ هرچند وابستگي بازار انرژي به هرمز، هزينههاي اين سياست را براي اقتصاد جهاني افزايش خواهد داد. با اين حال تشديد فشار اقتصادي در شرايطي دنبال ميشود كه امنيت مسيرهاي انرژي و تداوم تجارت دريايي، به متغيري تعيينكننده در معادلات منطقهاي تبديل شده است. در چنين شرايطي تهران نيز با تركيب مقاومت اقتصادي و حفظ كانالهاي ديپلماتيك، تلاش دارد ضمن مديريت فشارها، موقعيت چانهزني خود را در برابر واشنگتن حفظ كند.
سيد جلال ساداتيان، سفير پيشين ايران در انگلستان و كارشناس مسائل خاورميانه، در پاسخ به پرسش نخست «اعتماد» درباره روايتهاي متضاد ايران و امريكا از كنترل تنگه هرمز گفت: براي ارزيابي وضعيت ميداني، نبايد صرفا به روايت تهران يا واشنگتن اكتفا كرد؛ «آمار منابع بينالمللي كشتيراني» معيار دقيقتري براي راستيآزمايي اين ادعاهاست.او افزود: اطلاعات مربوط به شمار روزانه كشتيهاي عبوري از خليجفارس، نوع محمولهها، مبدا و مقصد شناورها و همچنين وضعيت نفتكشهايي كه احتمالا با هماهنگي ايران يا امريكا اجازه تردد يافتهاند، ميتواند تصوير واقعيتري از وضعيت تنگه ارايه كند. به گفته ساداتيان، دادههاي نهادهايي مانند «كپلر» و ديگر مراجع رصد حملونقل دريايي نشان ميدهد تردد كشتيها چه ميزان كاهش يافته يا تا چه حد به روال عادي نزديك است،از همين رو اگر ترامپ مدعي است كشتيها آزادانه و بهطور گسترده از تنگه هرمز عبور ميكنند، اين ادعا بايد در آمار رسمي و مستقل ثبت شده باشد. او در ادامه خاطرنشان كرد: «مقايسه ميزان تردد كنوني با آمار گذشته، مشخص ميكند كدام روايت به واقعيت ميداني نزديكتر است.» بنابراين بررسي جداگانه وضعيت كشتيهاي چيني، هندي و ديگر كشورهايي كه ممكن است براي عبور از تنگه با يكي از طرفها هماهنگي داشته باشند نيز ضروري است، زيرا چنين توافقهايي ميتواند بر آمار كلي تردد اثر بگذارد.
هرمز جايگزين ندارد
ساداتيان در پاسخ به پرسش ديگر «اعتماد» درباره ادعاي ايجاد خطوط جديد براي انتقال انرژي و استفاده امريكا از «كريدور جنوبي»براي تردد كشتيها گفت: روند رايزنيهاي ايران و عمان نشان ميدهد طرحهايي براي تنظيم تردد كشتيها در تنگه مطرح شده. در ابتدا، استفاده از مسير شمالي، كه بيشتر در محدوده كنترل ايران قرار دارد، مورد بحث بود.سپس ايده ايجاد يك «مسير مياني» براي عبور محدود و موقت كشتيها، در بازهاي مانند يك تا سه ماه، مطرح شد؛ مسيري كه با فضاي مذاكراتي ايران و امريكا ارتباط داشت. با اين حال نشانهاي از توافق قطعي بر سر اجراي اين طرح وجود ندارد؛ هرچند اين گزينه محتملترين راهكار مورد بحث است.اين ديپلمات پيشين در ادامه تاكيد كرد: ادعاهاي امريكا درباره كنترل تنگه يا ايجاد مسيرهاي جايگزين بايد با دادههاي مستند قابلراستيآزمايي باشد. به گفته ساداتيان: «اگر آمار منابع و نهادهاي بينالمللي، تردد پايدار و قابلتوجه كشتيها را در مسيرهاي ادعايي تاييد كند، ميتوان درباره تحقق اين طرحها سخن گفت؛ در غير اين صورت، اين ادعاها مبناي روشني ندارد.» بنابراين تا زماني كه سازوكاري عملي و مورد تاييد منابع مستقل درباره مسير شمالي، جنوبي يا مياني ثبت نشده باشد، نميتوان از شكلگيري «مسير جايگزين» براي تنگه هرمز سخن گفت.
تحريمها اهرم امريكا براي واداشتن ايران به عقبنشيني است
ساداتيان در پاسخ به پرسش ديگر «اعتماد» درباره بازگشت امريكا به «فشار حداكثري» و واكنش تهران به كارزار اقتصادي واشنگتن گفت: اگر امريكا مدعي است تنگه هرمز باز است و كشتيها آزادانه از آن عبور ميكنند، اين پرسش مطرح ميشود كه چرا همزمان ايران را به تشديد فشارهاي اقتصادي تهديد ميكند.اين تناقض نشان ميدهد واشنگتن نيز از پيامدهاي وضعيت تنگه و محدوديتهاي تردد در آن متأثر است.ساداتيان افزود: آمارهاي بينالمللي درباره ذخاير انرژي و ميزان مصرف آنها در مناطق مختلف، ميتواند نشان دهد فشار اصلي متوجه كدام طرف است. اگر ذخاير انرژي كشورهاي آسيايي، اروپايي يا ديگر مصرفكنندگان نفت خليجفارس كاهش يابد، احتمال جهش قيمت انرژي و شكلگيري بحران در بازارهاي جهاني بيشتر ميشود. در چنين وضعيتي، امريكا با فشار كشورهاي عربي منطقه، دولتهاي اروپايي و اقتصادهاي آسيايي مواجه خواهد شد تا راهي براي مديريت بحراني پيدا كند كه به گفته اين ديپلمات پيشين، از آن بهره موردانتظار را به دست نياورده است،بنابراين تشديد تهديدها ازسوي ترامپ، تلاشي براي واردكردن فشار بيشتر بر ايران است. او ميكوشد تهران را به جايي برساند كه در برابر خواستههاي واشنگتن تسليم شود؛ به ويژه از اين جهت كه تداوم محدوديت تردد كشتيها براي دو، سه يا چهار هفته ميتواند پيامدهاي مهمي براي بازار انرژي و اقتصاد جهاني داشته باشد.
ساداتيان معتقد است: مشاوران ترامپ نيز او را نسبت به هزينههاي چنين وضعيتي آگاه كردهاند و بخشي از تهديدهاي اخير را بايد در همين چارچوب ديد.
ايران گزينه مقاومت را برگزيده است
اين ديپلمات پيشين در ادامه خاطرنشان كرد: ايران نيز به واسطه تحريمها زير فشار است. تحريمها، «محاصره دريايي»، محدوديتهاي وارداتي و دشواري در فروش نفت، بر تامين نيازهاي كشور و شرايط اقتصادي جامعه اثر ميگذارد. پيامد اين وضعيت در قالب تورم و گراني به مردم منتقل ميشود و نميتوان وجود فشار اقتصادي را ناديده گرفت. با اين حال، تهران بر اين باور است كه با تداوم مقاومت، هزينههاي طرف مقابل نيز افزايش مييابد و واشنگتن در زماني كوتاهتر با دشواريهاي ناشي از بحران انرژي روبهرو خواهد شد.
ساداتيان افزود: پرسش اصلي در اين شرايط آن است كه كدام طرف توان و ظرفيت بيشتري براي ادامه اين وضعيت دارد. از نگاه او، ايران به همراهي مردم، عملكرد دولت، آمادگي نيروهاي مسلح و نيز حفظ «روايت رسانهاي» خود تكيه دارد. تهران همچنين تلاش دارد نشان دهد صرفا به دنبال جنگ نيست و در كنار آمادگي براي مقاومت، مسير «ديپلماسي» و تبادل پيام با ميانجيها را باز گذاشته تا در افكار عمومي جهان، به عنوان طرفي كه فقط به تشديد تنش ميانديشد معرفي نشود.
به گفته ساداتيان هدف ايران از تبادل پيام، رسيدن به خواستهها و تامين «منافع ملي» است. از منظري ديگر سياست جاري كشور بر مقاومت استوار است، اما مقاومت به معناي نفي مذاكره نيست. تصميمهاي شوراي عالي امنيت ملي و هماهنگيهاي ميان دولت و ديگر اركان كشور، به تداوم ايستادگي در برابر فشارها گرايش دارد؛ در عين حال، اگر مسير پيامرساني و ميانجيگري به نتيجه مشخصي برسد، ايران از آن استقبال ميكند.اين ديپلمات پيشين در ادامه گفت: ايران خواهان گفتوگو است، اما مذاكره بايد از موضع «قدرت و برابري» انجام شود.
جهان در مسير همصدايي با امريكا دچار ترديدهاي جدي هستند
ساداتيان در پاسخ به پرسش ديگري درباره امكان موفقيت ائتلافهاي منطقهاي و فرامنطقهاي عليه ايران به «اعتماد» گفت: تاكنون نه كشورهاي اروپايي و نه دولتهاي حاشيه خليجفارس، پاسخ روشن و قاطعي به دعوتهاي ترامپ براي پيوستن به ائتلاف عليه ايران ندادهاند. اين ترديد ناشي از نگراني آنها نسبت به پيامدهاي تقابل مستقيم با ايران است.ديپلمات پيشين كشورمان افزود: ايران بارها اعلام كرده با همسايگان خود، ازجمله عربستانسعودي، امارات و عمان، مسالهاي ندارد؛ اما پايگاههاي امريكا در خاك اين كشورها را، در صورت استفاده براي حمله به ايران، اهداف مشروعي براي پاسخ متقابل ميداند. اين موضع نشان ميدهد «هدف ايران كشورهاي منطقه نيستند، بلكه پايگاههاي امريكا در داخل اين كشورها هستند.»
ساداتيان ادامه داد: از منظري ديگر كشورهاي حاشيه خليجفارس از نظر زيرساختها آسيبپذيرند و خود را در «خانههاي شيشهاي» ميبينند؛ از اين رو، نگرانند كه هرگونه مشاركت در ائتلافي عليه ايران، آنها را وارد چرخه حملات متقابل كند، بنابراين ريسك چنين مواجههاي را نميپذيرند، از همين رو ممكن است تلاشهايي براي ايجاد سازوكارهاي همكاري با امريكا ادامه داشته باشد، اما تا اين مرحله نشانهاي از شكلگيري يك ائتلاف موثر و آشكار عليه ايران ديده نميشود.
عراق به دنبال برقراري توازن در روابط بغداد با تهران و واشنگتن است
ساداتيان در پاسخ به پرسش پاياني «اعتماد» درباره هدف از سفر محمدباقر قاليباف به عراق در ميان اخبار ادعايي رسانهاي شده درباره شكافهاي احتمالي ميان دولت بغداد و گروههاي مقاومت گفت: عراق همچنان زير فشارهاي سياسي، امنيتي و اقتصادي امريكا قرار دارد. هر چند گروههاي سياسي و جريانهاي مقاومت عراق، از گذشته با حضور امريكا مخالفت كردهاند و در مقاطع مختلف، ازجمله از طريق مصوبه پارلمان براي خروج نيروهاي امريكايي، اين مخالفت را پيگيري كردهاند.
ساداتيان در ادامه گفت: امروز نيز فشار واشنگتن براي ادغام «حشدالشعبي» و ديگر گروههاي مقاومت در ارتش عراق در همين چارچوب قابل ارزيابي است؛ فشاري كه به گفته او، با مقاومت اين گروهها روبهرو شده است.اين ديپلمات پيشين ادامه داد: امريكا و برخي بازيگران عراقي، نقش و حمايت ايران را يكي از عوامل تداوم فعاليت جريانهاي مقاومت ميدانند و همين مساله بر دولت عراق فشار وارد ميكند. او با اشاره به سفر نخستوزير عراق به امريكا و سپس تهران گفت كه اين رفتوآمدها بازتابدهنده تلاش بغداد براي مديريت فشارهاي متعارض و حفظ توازن در روابط خارجي است.
ساداتيان تاكيد كرد: در كنار اين تنشها، روابط ايران و عراق بر پيوندهاي عميق مردمي، فرهنگي، اجتماعي، سياسي و مذهبي استوار است، از همين رو سفر قاليباف در اين مقطع، با توجه به جايگاه او در ساختار سياسي ايران و سابقه حضورش در گفتوگوهاي مرتبط با امريكا، حامل پيام سياسي است و ميتواند نشانه «نفوذ و روابط گسترده ايران در عراق» تلقي شود.
به گفته ساداتيان، تهران ميكوشد بغداد را به سمت همكاري بيشتر منطقهاي سوق دهد و از ظرفيتهاي دو كشور در حوزههاي اقتصادي استفاده كند.
ساداتيان در ادامه خاطرنشان كرد: صادرات گاز، برق و كالا از ايران به عراق، فعاليت بخش خصوصي و نيز ضرورت دسترسي ايران به منابع مالي حاصل از اين مبادلات، از محورهاي مهم روابط دو كشور است.
او در پايان افزود: مجموعه ملاحظات سياسي، اقتصادي، امنيتي و مذهبي، رفتوآمدهاي ديپلماتيك ايران و عراق را ضروري ميسازد و سفر قاليباف نيز بايد در چارچوب تلاش براي حفظ و تقويت اين روابط گسترده ارزيابي شود.