۱. قوتها؛ سرمايههايي براي
بازسازي «اقتدار مشروع»
الف) سرمايه اجتماعي شخص رييسجمهور: پزشكيان از نظر منش فردي، زبان، پيشينه و فاصلهاش از الگوي سياستمدار حرفهاي متعارف، ظرفيت مهمي براي ارتباط با بخشهايي از جامعه دارد. مهمترين نقطه قوت او شايد اين باشد كه:
ميتواند كمتر نماينده «قدرت رسمي» و بيشتر نماينده «صداقت در قدرت» ديده شود. در شرايطي كه يكي از بحرانهاي تاريخي دولت در ايران، شكاف ميان گفتار رسمي و تجربه واقعي مردم بوده، اين ويژگي ميتواند يك سرمايه راهبردي باشد. اما اين سرمايه هنوز بايد به اعتماد نهادي تبديل شود؛ زيرا اعتماد به يك شخص، با اعتماد به دولت و نظام حكمراني يكسان نيست.
ب) گفتمان وفاق؛ پاسخ به يكي از بيماريهاي تاريخي دولت ايران: ايران در دورههاي مختلف با شكاف ميان:
الف. دولت و جامعه،
ب. نيروهاي سياسي با يكديگر،
ج. مركز و پيرامون،
د. نخبگان و ساخت قدرت مواجه بوده است.
گفتمان «وفاق ملي» اگر صرفا تقسيم مناصب ميان جناحها نباشد، ميتواند به حل يك مساله تاريخي كمك كند: تبديل سياست از ميدان حذف به ميدان گفتوگو و توافق بر سر منافع ملي. در واقع، پزشكيان اين فرصت را دارد كه تعريف اقتدار را تغيير بدهد: اقتدار برابر با يكدستي و حذف مخالف نيست؛ اقتدار پايداري برابر با توان ايجاد همكاري و اجماع است.
ج) واقعگرايي و پرهيز از وعدههاي بزرگ: يكي از ويژگيهاي مثبت پزشكيان، دستكم در سطح گفتار، اعتراف بيشتر به محدوديتها و مشكلات است. اين در سياست ايران ميتواند مهم باشد؛ زيرا يكي از عوامل فرسايش مشروعيت، شكاف ميان وعدههاي بزرگ و نتايج محدود است. دولتي كه صادقانه بگويد «چه چيزي در اختيار من است و چه چيزي نيست» ميتواند نخستين گام را براي بازسازي پاسخگويي بردارد.
د) تجربه دولت در مديريت بحرانهاي سخت: دولت پزشكيان در دو سال نخست خود با مجموعهاي از بحرانها، از جمله جنگ و فشار شديد اقتصادي و معيشتي، مواجه بوده است؛ بنابراين مساله اصلي ديگر صرفا «اداره عادي كشور» نيست، بلكه حكمراني در وضعيت بحران دائمي است. منابع رسمي دولت نيز سال دوم اين دولت را دورهاي آكنده از بحرانهاي جنگي و اقتصادي توصيف كردهاند.
اگر دولت بتواند در اين وضعيت، حداقلي از ثبات، تأمين نيازهاي اساسي و انسجام اجتماعي را حفظ كند، اين خود ميتواند به تقويت اقتدار اجرايي آن كمك كند.
۲. ضعفها؛ بازتاب ضعف تاريخي
تجربه دولت در مديريت بحرانهاي سخت
دولت پزشكيان در دو سال نخست خود با مجموعهاي از بحرانها، ازجمله جنگ و فشار شديد اقتصادي و معيشتي، مواجه بوده است؛ بنابراين مساله اصلي ديگر صرفا «اداره عادي كشور» نيست، بلكه حكمراني در وضعيت بحران دائمي است. منابع رسمي دولت نيز سال دوم اين دولت را دورهاي آكنده از بحرانهاي جنگي و اقتصادي توصيف كردهاند. اگر دولت بتواند در اين وضعيت، حداقلي از ثبات، تأمين نيازهاي اساسي و انسجام اجتماعي را حفظ كند، اين خود ميتواند به تقويت اقتدار اجرايي آن كمك كند.
3. ضعفها؛ عمدتا بازتاب ضعف تاريخي دولت در ايران
به طور مثال
الف) شكاف ميان مسووليت و اختيار؛ اين شايد مهمترين ضعف ساختاري دولت پزشكيان باشد. رييسجمهور با رأي مردم انتخاب ميشود و مردم او را مسوول:
ب) اقتصاد، معيشت، سياست خارجي، اشتغال، تورم، آرامش اجتماعي ميدانند؛ اما همه ابزارهاي موثر بر اين مسائل در اختيار دولت نيست.
ج) سرمايه ملي ناشي از تجربه تهديد خارجي، تجربه جنگ و تهديد خارجي ميتواند، اگر درست مديريت شود، يك فرصت براي بازتعريف رابطه دولت و ملت باشد.
نه بر اساس اين منطق كه: تهديد خارجي و سكوت جامعه بلكه: تهديد خارجي و همبستگي ملي افزايش مشاركت و دولت پاسخگوتر اگر دولت بتواند امنيت ملي را با امنيت اقتصادي و كرامت شهروندي پيوند بزند، فرصت مهمي براي بازسازي مشروعيت ايجاد ميشود.
د) امكان يك «توافق ملي جديد» بر سر واقعيتهاي ايران
دولت پزشكيان ميتواند آغازگر يك گفتوگوي بزرگتر باشد: ايران امروز چه مشكلاتي دارد؟ چه چيزهايي واقعا قابل حل است؟ هزينه اصلاحات چيست؟ چه كساني بايد هزينه آن را بپردازند؟ و دولت در برابر مردم چه تعهدي ميدهد؟ اين ميتواند حركت از «حكمراني دستوري» به سمت حكمراني توافقي باشد.
۴. تهديدها؛ خطر فرسايش دولت و مشروعيت
الف) اقتصاد؛ بزرگترين تهديد: دولت پزشكيان ممكن است در حوزه سياست، فرهنگ و گفتوگو گامهايي بردارد، اما اگر سفره مردم كوچكتر شود، اثر سياسي همه آنها محدود خواهد بود. تورم، افت قدرت خريد و فشار بر خانوارها، اكنون مهمترين تهديد براي ظرفيت اجتماعي دولتند. گزارشهاي اخير همچنين از كاهش تجارت خارجي و دشوارتر شدن دسترسي ايران به شبكههاي تجاري و مالي خبر ميدهند. مساله اين است: هيچ دولتي با سرمايه اجتماعي در حال سقوط، نميتواند اصلاحات بزرگ انجام بدهد.
ب) تداوم وضعيت «نه جنگ، نه صلح»: وضعيت طولانيمدت نااطميناني، براي دولت از جنگ كوتاهمدت هم فرسايندهتر است.
چرا؟ زيرا:
الف: سرمايهگذاري متوقف ميشود؛
ب: افق اقتصادي از بين ميرود؛
ج: مهاجرت افزايش مييابد؛
هـ : برنامهريزي بلندمدت ناممكن ميشود؛
و اضطراب اجتماعي دايمي ميشود.
پزشكيان با مسالهاي روبهروست كه بخش مهمي از آن خارج از كنترل دولت اجرايي است. اقتصادي كه بدون افق قابل پيشبيني، اصلاحپذيري محدودي دارد.
د) فشار از دو سو
دولت پزشكيان ممكن است همزمان زير فشار دو جريان قرار بگيرد: از يك سو: كساني كه هرگونه تغيير و اصلاح را تهديد ميبينند. از سوي ديگر جامعهاي كه سرعت اصلاحات را بسيار كمتر از انتظارات خود ميبيند.
اين همان وضعيت كلاسيك دولت اصلاحطلب يا ميانهرو در ساختارهاي پيچيده است: براي محافظهكاران، زيادي تغيير ميكند؛ براي جامعه ناراضي، بسيار كم تغيير ميكند.
حاصل راهبردي اين نوشته: دولت پزشكيان چه ماموريت تاريخي دارد؟
از اين منظر، ماموريت اصلي دولت پزشكيان «حل همه مشكلات ايران» نيست؛ زيرا اساسا چنين ظرفيتي ندارد. ماموريت تاريخي آن ميتواند بازسازي قابليت حكومتپذيري ايران از طريق ترميم رابطه دولت و جامعه باشد.
اگر بخواهيم اين را در يك گزاره بيان كنم: دولت پزشكيان بايد از «دولت وعدهدهنده» به «دولت توضيحدهنده، پاسخگو و شريك جامعه» تبديل شود.
چهار اقدام راهبردي در اين مسير تعيينكننده است:
۱. شفافسازي اختيار و مسووليت: دولت بايد به مردم دقيق بگويد چه چيزهايي در اختيار اوست و چه چيزهايي نيست؛ نه براي توجيه، بلكه براي روشن شدن مساله پاسخگويي.
۲. ساختن «اتاق وضعيت ملي»: اقتصاد، امنيت، آب، انرژي و سياست خارجي ديگر مسائل جداگانه نيستند. دولت به يك مركز هماهنگكننده بحران نياز دارد.
۳. تبديل وفاق از تقسيم قدرت به حل مساله: وفاق نبايد به معناي سهم دادن به همه باشد؛ بايد به معناي ائتلاف ملي براي تصميمهاي سخت باشد.