بازخواني برنامه مسعود پزشكيان
در اجلاس بيشكك و كاربست چندجانبه‌گرايي
مانور دیپلماتیک رییس‌جمهور
گروه سياسي
بيست‌وچهارمين اجلاس سران سازمان همكاري شانگهاي و نشست سازوكار «شانگهاي پلاس» در بيشكك، پايتخت جمهوري قرقيزستان، صحنه ظهور و تبلور آشكار رويكرد عملگرايانه دولت چهاردهم در عرصه سياست خارجي و بازآرايي مناسبات بين‌المللي بود. در شرايطي كه اتاق‌هاي فكر در واشنگتن و پايتخت‌هاي غربي همواره پروژه «فشار حداكثري» و «انزواي سيستماتيك ايران» را به عنوان ستون فقرات مهار منطقه‌اي تهران دنبال مي‌كنند، حضور پويا، برنامه‌ريزي شده و چندوجهي مسعود پزشكيان در اين گردهمايي منطقه‌اي، به روشني خط بطلاني بر راهبرد تحديد نفوذ ايران كشيد. ديدارهاي دوجانبه فشرده و هدفمند رييس‌جمهوري اسلامي ايران با سران چهار كشور محوري حوزه اوراسيا و جنوب آسيا - شامل قرقيزستان، هندوستان، پاكستان و تاجيكستان- نشان داد كه معماري نوين ژئواكونوميك جهان در حال گذر از هژموني يك‌جانبه غرب است و ظرفيت‌هاي ترانزيتي، انرژي، تجاري و امنيتي ايران، بستري ناگزير و غيرقابل حذف براي توسعه همگرايي‌هاي شرقي و منطقه‌اي به شمار مي‌رود.
بيشكك، ايستگاه جهش مبادلات با فعال‌سازي اوراسيا
نخستين و تفصيلي‌ترين بخش از برنامه‌هاي ديپلماتيك ديروز رييس‌جمهور در بيشكك، به ديدار دوجانبه با «صدير جباروف» همتاي قرقيزستاني او اختصاص داشت؛ نشستي راهبردي كه طي آن حوزه‌هاي متنوع سياسي، اقتصادي، تجاري، انرژي، حمل‌ونقل و لجستيك، كشاورزي، دفاعي، گردشگري و فرهنگي به دقت مورد بررسي و ارزيابي قرار گرفت.مسعود پزشكيان در ابتداي اين ديدار، ضمن تبريك سالروز استقلال و روز ملي جمهوري قرقيزستان و همچنين گراميداشت رياست دوره‌اي اين كشور بر سازمان همكاري شانگهاي، از ميزباني شايسته دولت و ملت قرقيزستان قدرداني كرد. وي با اشاره به اعزام ده‌ها هيات تخصصي ايراني به قرقيزستان طي ماه‌هاي اخير در حوزه‌هاي سياسي، امنيتي، دفاعي، اقتصادي، آموزشي و ورزشي تصريح كرد: «حضور فعال و همه‌جانبه جمهوري اسلامي ايران در برنامه‌ها و نشست‌هاي سازمان شانگهاي، به‌ويژه در مقاطعي كه كشورمان با چالش‌ها و تجاوزات خارجي مواجه بوده است، نشان‌دهنده اهميت و جايگاه رفيعي است كه تهران براي سازمان شانگهاي و رياست دوره‌اي قرقيزستان قائل است.»رييس‌جمهور همچنين با تجليل از مواضع اصولي دولت بيشكك در محكوميت تجاوزات خارجي به خاك جمهوري اسلامي و ارج نهادن به حضور رييس پارلمان قرقيزستان در مراسم اداي احترام به پيكر شهيد جمهور، اين اقدامات را نشانه‌اي از پيوندهاي ناگسستني و همبستگي دو ملت قلمداد كرد. پزشكيان در تشريح مناسبات اقتصادي با اشاره به رشد بيش از ۳۰ درصدي حجم مبادلات بازرگاني دو كشور در ساليان گذشته، اين رقم را در مقايسه با ظرفيت‌هاي عظيم موجود ناكافي دانست و گفت: «توسعه مناسبات نيازمند فعال‌سازي تمام پتانسيل‌هاي معطل مانده است. با اجرايي شدن كامل موافقتنامه تجارت آزاد ميان جمهوري اسلامي ايران و اتحاديه اقتصادي اوراسيا و زدودن موانع گمركي و اداري، زمينه براي جهش چشمگير در تراز تجاري طرفين فراهم خواهد شد.» يكي از راهبردي‌ترين بخش‌هاي اين مذاكرات، موافقت صريح رييس‌جمهور ايران با پيشنهاد بيشكك براي ساخت پالايشگاه مشترك در خاك قرقيزستان بود. وي در اين زمينه اظهار داشت: «ما پيشنهاد دولت قرقيزستان براي احداث پالايشگاه مشترك را با ديدگاهي كاملا مثبت بررسي كرده و با اصل آن موافق هستيم. بر اساس اين طرح، نفت خام مورد نياز مجتمع پالايشگاهي مي‌تواند مستقيما از سوي جمهوري اسلامي ايران تامين و فرآورده‌هاي توليدي حاصل از آن ميان دو كشور تقسيم شود؛ ابتكاري كه افق نويني در ارتقاي سطح امنيت انرژي و همكاري‌هاي صنعتي منطقه مي‌گشايد.» پزشكيان حوزه ترانزيت و لجستيك را از ديگر پيشران‌هاي همگرايي منطقه‌اي دانست و با تشريح مزيت‌هاي جغرافيايي ايران تاكيد كرد: «جمهوري اسلامي ايران امن‌ترين، كوتاه‌ترين و اقتصادي‌ترين مسير براي پيوند دادن كالاهاي صادراتي و وارداتي قرقيزستان به آب‌هاي آزاد، كشورهاي حوزه خليج‌فارس، شبه‌قاره هند و بازارهاي شرق آسياست.» وي افزود: «ايجاد يك مركز لجستيك اختصاصي براي قرقيزستان در بندرعباس مي‌تواند نقش موثري در شكوفايي تجاري و حمل‌ونقلي ايفا كند و بستر دسترسي پايدار كشورهاي محصور در خشكي آسياي مركزي به گذرگاه‌هاي دريايي جهان را رقم بزند.»
رييس‌جمهور در ادامه با اشاره به دستاوردهاي سفر اخير وزير جهاد كشاورزي ايران به بيشكك و تفاهمات حاصله در بخش‌هاي كشاورزي و دامپروري، بر لزوم تسريع در اجراي اين اسناد تاكيد كرد. وي همچنين با اشاره به توان بالاي شركت‌هاي خدمات فني و مهندسي ايراني مستقر در قرقيزستان، خواستار مساعدت و گره‌گشايي بانكي و مالي از سوي دولت ميزبان براي تسهيل فعاليت اين شركت‌ها شد؛ نكته‌اي كه با استقبال «صدير جباروف» همراه شد و وي نيز بر اراده قاطع بيشكك جهت تعميق شراكت راهبردي با تهران تاكيد كرد.
پيوند دوباره با دهلي‌نو؛ تاكيد بر تنوع‌بخشي به تجارت و نفي سازوكارهاي انزوا
دومين ديدار كليدي مسعود پزشكيان در بامداد نخستين روز سفر، با «نارندرا مودي»، نخست‌وزير جمهوري هندوستان رقم خورد. اين گفت‌وگوي رودررو در بحبوحه تلاش‌هاي مداوم واشنگتن براي وادارسازي اقتصادهاي بزرگ آسيايي به قطع يا كاهش مناسبات تجاري با تهران، بازتاب گسترده‌اي در محافل سياسي و انديشكده‌هاي بين‌المللي يافت. نارندرا مودي پس از اين رايزني سازنده، با انتشار پيامي رسمي در فضاي مجازي، با ستايش از پيوندهاي ديرپاي تاريخي و فرهنگي دو تمدن كهن هند و ايران اعلام كرد: «در بيشكك با آقاي مسعود پزشكيان رييس‌جمهور ايران ديدار كردم و در اين نشست، بار ديگر بر تعهد هند به تقويت دوستي ديرينه با تهران تاكيد ورزيدم. دهلي‌نو خواهان گسترش همه‌جانبه و تنوع‌بخشي ساختاري به سبد تجاري دو كشور در دوره پيش‌رو است.» نخست‌وزير هند همچنين وضعيت جاري و بحران‌هاي منطقه غرب آسيا را از ديگر سرفصل‌هاي اين گفت‌وگو دانست و خاطرنشان كرد كه هند از تمامي فرآيندهاي مبتني بر خرد ديپلماتيك جهت استقرار صلح پايدار در منطقه حمايت مي‌كند.«راندهير جيسوال»، سخنگوي وزارت امور خارجه هند نيز در توصيف دستاوردهاي اين ديدار، مذاكرات پزشكيان و مودي را بسيار ثمربخش، پربار و سازنده خواند و اعلام كرد: «رهبران دو كشور جنبه‌هاي گوناگون روابط دوجانبه را بازبيني كرده و درباره آخرين تحولات خاورميانه و غرب آسيا به رايزني پرداختند. مودي در اين نشست بار ديگر بر موضع اصولي و بنيادين هند مبني بر ضرورت حل‌وفصل تمامي مناقشات بين‌المللي از مجراي گفت‌وگو، چندجانبه‌گرايي و ابزارهاي ديپلماتيك پافشاري كرد و بر لزوم تداوم تلاش‌ها جهت تضمين صلح و ثبات و حفاظت از امنيت دريانوردي و مسيرهاي دريانوردي تجاري تاكيد ورزيد.» تاكيد متقابل سران ايران و هند بر تنوع‌بخشي به تجارت، تقويت مسيرهاي سرمايه‌گذاري و توسعه پيوندهاي اقتصادي، ضربه‌اي آشكار به راهبرد تحريم‌هاي فرامرزي امريكا بود، چراكه نشان داد اتصال هند به كريدور بين‌المللي شمال-جنوب و محور مواصلاتي چابهار، ضرورتي ژئواكونوميك است كه دهلي‌نو حاضر به معامله بر سر آن نيست.
مرزهاي امن و بازارهاي پويا
اراده مشترك تهران و اسلام‌آباد
سومين فراز از تحركات فشرده مسعود پزشكيان در بيشكك، گفت‌وگوي رودررو با «شهباز شريف»، نخست‌وزير پاكستان بود. دو همسايه مهم كه داراي طولاني‌ترين پيوندهاي جغرافيايي، ديني و مردمي در جنوب غربي آسيا هستند، ابعاد گوناگون مناسبات دوجانبه و راه‌هاي جهش همكاري‌ها را بررسي كردند. پزشكيان و شهباز شريف در اين ديدار صميمانه، ضمن ارزيابي آخرين تحولات امنيتي و سياسي منطقه، بر لزوم بهره‌برداري تام و تمام از ظرفيت‌هاي دست‌نخورده تهران و اسلام‌آباد تاكيد كردند. ارتقاي سطح مبادلات بازرگاني مرزي، تسريع در گشايش بازارچه‌هاي مشترك، تسهيل مراودات گمركي، تقويت خطوط انتقال برق و انرژي و به‌كارگيري سازوكارهاي تبادل مالي مستقل از سامانه‌هاي تحت نفوذ دلار، از مهم‌ترين مباحث مطرح شده ميان سران دو كشور بود. همچنين دو طرف با تاكيد بر اينكه امنيت پايدار در دو سوي مرز، پيش‌شرط قطعي هرگونه توسعه اقتصادي است، توافق كردند كه هماهنگي‌هاي اطلاعاتي و امنيتي مشترك براي مهار گروه‌هاي تروريستي و اشرار مسلحي كه ثبات منطقه را هدف قرار داده‌اند، تقويت شود. اين رويكرد مشترك ثابت كرد كه فشارهاي واشنگتن براي گسست پيوندهاي همسايگي ميان ايران و پاكستان، با سد اراده سياسي رهبران دو كشور براي تبديل مرزهاي امنيتي به كريدورهاي رفاه و همگرايي تجاري برخورد كرده است.
حوزه تمدني مشترك هم‌افزايي همه‌جانبه ميان تهران و دوشنبه
چهارمين ايستگاه ديپلماتيك رييس‌جمهور، ديدار با «امامعلي رحمان»، رييس‌جمهور تاجيكستان بود. با توجه به مشتركات هويتي، زباني، تاريخي و فرهنگي عميق دو ملت، رايزني‌هاي سران دو كشور بر بستر اعتماد سياسي بالايي انجام شد. پزشكيان و امامعلي رحمان در اين نشست دوجانبه، آخرين روند پيشرفت اسناد همكاري‌هاي مشترك را بررسي كرده و بر ضرورت تقويت همه‌جانبه پيوندهاي اقتصادي و تجاري همتراز با روابط حسنه فرهنگي و سياسي تاكيد ورزيدند. رييس‌جمهور ايران و همتاي تاجيك وي تصريح كردند كه ظرفيت‌هاي بالقوه چشمگيري در بخش‌هاي تبادل كالا، سرمايه‌گذاري‌هاي مشترك در بخش انرژي، احداث زيرساخت‌ها توسط متخصصان فني و مهندسي ايراني در تاجيكستان و تعاملات حمل‌ونقلي وجود دارد كه بايد با تلاش كميسيون‌هاي مشترك به مرحله عملياتي برسند. تاكيد تهران و دوشنبه بر شكوفايي روابط درون‌منطقه‌اي نشان داد كه آسياي ميانه و حوزه تمدني نوروز، ظرفيتي درون‌زا و پايدار براي اقتصاد ايران محسوب مي‌شود كه كارايي سازوكارهاي فشار فرامنطقه‌اي را تا حد چشمگيري بي‌اثر مي‌سازد.
دكترين پيوند منطقه‌اي
و شكست مهار ژئوپليتيك ايران
مرور جامع و موشكافانه آنچه در بيشكك و در جريان ديدارهاي چهارگانه رييس‌جمهور با سران قرقيزستان، هندوستان، پاكستان و تاجيكستان گذشت، بيانگر يك تحول ساختاري در سياست خارجي جمهوري اسلامي ايران است. استراتژي واشنگتن كه بر پايه جداسازي ايران از زنجيره تامين جهاني، بايكوت مسيرهاي تجاري و مهار ديپلماتيك طراحي شده بود، اينك با مانع مستحكمي به نام «ديپلماسي فعال منطقه‌اي و چندجانبه‌گرايي آسيايي» مواجه شده است. توافق با قرقيزستان براي ايجاد مركز لجستيكي در بندرعباس و مطالعه فني پالايشگاه نفت مشترك، عزم آشكار دهلي‌نو براي متنوع‌سازي سبد تجاري با ايران، اشتراك مساعي امنيتي و تجاري با اسلام‌آباد، و هم‌افزايي فراگير اقتصادي و تمدني با دوشنبه، مولفه‌هاي ملموس يك پيروزي ديپلماتيك به شمار مي‌روند. اين دستاوردها نشان داد كه سياست تنش‌زدايي و همگرايي همسايگي، ابزاري كارآمد و مطمئن براي تبديل چالش تحريم‌ها به فرصت‌هاي نوين توسعه است. پيوستگي ايران به شريان‌هاي اقتصادي سازمان همكاري شانگهاي و اوراسيا گواهي مي‌دهد كه جغرافياي ترانزيتي و منابع استراتژيك ايران نه‌تنها منزوي‌شدني نيست، بلكه حلقه اتصال ناگزير شرق در هندسه نوين قدرت جهاني است.