مرگ «نماد نسلكشي» در تاريخ معاصر اروپا
محمود فاضلي
ديوان «مكانيسم دادگاههاي بينالمللي جنايي» اعلام كرد: «راتكو ملاديچ»، رهبر سابق نظاميان صربهاي بوسني كه به دليل نقش داشتن در جنگ بوسني (۱۹۹۲ تا ۱۹۹۵) و كشتار «سربرنيتسا» به حبس ابد محكوم شده بود، 5 مرداد 1405 در بيمارستاني در شهر لاهه هلند در ۸۴ سالگي درگذشت. مرگ ملاديچ با واكنش خانواده قربانيان سربرنيتسا و بازماندگان جنگ بوسني همراه شد و نماينده انجمن مادران قربانيان سربرنيتسا در واكنش به مرگ ملاديچ گفت كه نام او هميشه خواهد بود.
ديوان ياد شده، ملاديچ را به خاطر نقشي كه در محاصره شهر سارايوو و قتل عام بيش از هشت هزار مرد و پسر مسلمان در «كشتار سربرنيتسا» در جولاي ۱۹۹۵ داشت، به نسلكشي، جنايت جنگي و جنايت عليه بشريت متهم كرده بود.
عملياتي كه با سياست «پاكسازي قومي» عليه مسلمانان بوسنيايي و كرواتها همراه شد و به قتل، اخراج اجباري و محاصره شهرها انجاميد. كشتار در سربرنيتسا اوج جنگي وحشيانه بود كه بيش از سه سال به طول انجاميد و طي آن ملاديچ بر محاصره سارايوو، پايتخت بوسني نظارت داشت. اين شهر روزانه با توپخانه، تانك و تكتيراندازها هدف قرار ميگرفت. ملاديچ همچنين مسوول محاصره ۴۴ ماهه سارايوو بود، طولانيترين محاصره يك پايتخت در تاريخ معاصر اروپا. در اين دوره، تكتيراندازها و گلولهباران مداوم مناطق مسكوني هزاران غيرنظامي، از جمله كودكان را قرباني كردند و شهروندان را در شرايطي شبيه زندان نگه داشتند. كشتار در شهر سربرنيتسا انتقاداتي جدي را عليه سازمان ملل و دبيركل وقت آن و نيز نيروهاي هلندي حافظ صلح در اين منطقه مطرح كرد.
هدف جنگسالاران صربستان كه ملاديچ موظف به اجراي آن بود (همانطور كه در دادگاه كيفري بينالمللي سازمان ملل براي يوگسلاوي سابق (ICTY) تعيين شده بود) اخراج اجباري مسلمانان بوسنيايي، كرواتها و ساير غيرصربها جهت پاكسازي سرزمين بوسني براي ايجاد صربستان بزرگ بود.
دادگاه دريافت كه ملاديچ، به همراه اسلوبودان ميلوشويچ، رييسجمهوري وقت صربستان و رادوان كاراجيچ، رهبر سياسي صربهاي بوسني، بخشي از يك توطئه جنايي براي اجراي اين طرح بودند.
ملاديچ كه ۱۶ سال متواري بود، سرانجام در سال ۲۰۱۱ در صربستان دستگير شد. دادگاه كيفري بينالمللي يوگسلاوي سابق در سال ۲۰۱۷ او را به اتهام نسلكشي، جنايت عليه بشريت و جنايات جنگي به حبس ابد محكوم كرد؛ حكمي كه بعدها قطعي شد. ملاديچ كه پس از محكوميتش توسط «زيد رعد الحسين»، كميسر سابق حقوق بشر سازمان ملل، به عنوان «مظهر شر» توصيف شد، يكي از بدنامترين چهرههاي جنگي بود كه بيش از ۱۰۰۰۰۰ نفر را كشت و بيش از يك ميليون نفر را بيخانمان كرد.
او از آن زمان در بازداشت سازمان ملل در لاهه به سر ميبرد و در سالهاي اخير با مشكلات جدي جسمي مواجه بود. ملاديچ تا پايان عمر هيچگاه مسووليت جناياتش را نپذيرفت، اما براي بسياري از بازماندگان، نام او همچنان نماد وحشيانهترين جنايات جنگي در بالكان باقي مانده است.
ملاديچ كه به «قصاب بوسني» نيز ملقب بود، پس از چندين سكته مغزي، حال خوبي نداشت. مقامات صرب، خانواده و وكلاي ملاديچ بارها اعلام كرده بودند كه وي به بيماري لاعلاج مبتلا شده و خواستار آزادي او از زندان شده بودند تا تحت درمان پزشكي قرار گيرد، اما دادگاه با اين درخواست موافقت نكرد.
سال گذشته نيز دادگاه جنايات جنگي سازمان ملل متحد درخواست آزادي زودهنگام ملاديچ را رد كرد. «گراسيلا گاتي سانتانا»، قاضي دادگاه گفته بود: وضعيت ملاديچ به آستانه «بيماري حاد لاعلاج» كه براي آزادي زودهنگام لازم است، نرسيده است. اطلاعات پيش روي من نشان ميدهد كه شرايط انساني قانعكنندهاي كه ملاديچ به عنوان مبناي آزادي خود به آن استناد كرده، اثبات نشده است و شرايط بازداشتگاه حداكثر آسايش او را تضمين كرده و بازداشت اوضاع را بدتر نكرده است.
او ۳۱ سال پيش دستور قتل عام دستكم هشت هزار مسلمان بوسنيايي را صادر كرد كه از سوي سازمان ملل به عنوان «منطقه امن» مشخص شده بود. اجساد قربانيان قتل عام سربرنيتسا را در طول چهار روز با بولدوزر در گورهاي جمعي بزرگ دفن كردند. مدتي بعد براي لاپوشاني اين كشتار، برخي اجساد را از گورهاي جمعي خارج كرده و به نقاط دوردست كوهستاني منتقل كردند. او به سربازانش دستور داده بود كه «مغز» مسلمانان بوسني را «بسوزانند» و به خود ميباليد كه «خداي صرب» است. بنا به تاييد ديوان بينالمللي جنايي، وابسته به سازمان ملل، هدف از اين كشتار، «پاكسازي قومي»، از طريق اخراج اجباري مسلمانان بوسني بود. دادگاه اعلام كرد كه ملاديچ به همراه ديگر رهبران وقت صرب طراحان يك توطئه جنايي براي اجراي اين برنامه بودهاند.
ملاديچ كه از سوي مخالفانش «قصاب بوسني» لقب گرفته بود و يكي از بدنامترين جنايتكاران جنگي اروپا پس از جنگ جهاني دوم بود در جلسه استماع دادگاهش كه ۱۲ سال پيش برگزار شد، گفته بود كه دادگاه سازمان ملل را به رسميت نميشناسد. سه سال بعد، وقتي كه دادگاه حكم حبس ابدش را اعلام كرد هم فرياد زد: «همه اينها دروغ است.» ملاديچ آخرين ماههاي حياتش را در بخش بهداري زندان سازمان ملل در حومه لاهه هلند گذراند. او تا سال ۲۰۰۰ ميلادي، پنج سال پس از جنايت سربرنيتسا، مخفيانه در بلگراد، پايتخت صربستانِ تحت رهبري ميلوسِويچ زندگي ميكرد.