گروه سياسي| جنگ پنهان دريايي ميان ايران و امريكا در روزهاي گذشته به مرحلهاي ورود كرده كه تنگه هرمز را به ميداني براي نمايش قدرت نظامي ايران تبديل كرده و همزمان، بهاي نفت خام را براي نخستينبار از ماه جولاي تاكنون به مرز ۱۰۰ دلار در هر بشكه رسانده است. از يك طرف، سپاه در تازهترين عمليات خود، دو ناوشكن امريكايي، دهها نفتكش و شناور را هدف قرار داده و از سوي ديگر قطر، پاكستان و كشورهاي اروپايي در صف تلاشهاي فشرده براي مهار يك درگيري تمام عيار نشستهاند تا دوطرف را مجاب به پايان درگيريها و بازگشت به مذاكره و تفاهم كنند. اين تلاشها در حالي ادامه دارد كه هر ساعت بر عمق بحران و هزينههاي اقتصادي آن افزوده ميشود.
ميدان جنگ در آبهاي خليج فارس
بازار نفت و درياي خليج فارس در هفتههاي اخير به عرصه تازهترين مرحله از تقابل ميان ايران و ايالات متحده تبديل شده است. تقابلي كه از محدوده ديپلماسي فراتر رفته و حالا زباني جز موشكهاي بالستيك، ناوشكنها و نفتكشها نميشناسد. سردار حسين محبي، سخنگوي سپاه، ديروز در تازهترين اظهارات خود تصوير روشني از ابعاد اين درگيري ترسيم كرد و با تاكيد بر اينكه پيش از عمليات «رمضان» حدود ۳۰ تا ۴۰ ناو جنگي امريكا در خليج فارس حضور داشتند، اظهار كرد: امروز حتي يك فروند از اين شناورها در منطقه باقي نمانده و تمام توان دريايي مدعي امريكايي حداقل ۴۰۰ كيلومتر از آبهاي ساحلي ايران فاصله گرفته است. اظهاراتي كه معناي آن فراتر از يك دستاورد تاكتيكي است، چراكه به گفته فرماندهان ايراني، همين فاصله نيز براي سپاه پاسداران مانعي به شمار نميرود. سردار محبي به صراحت اعلام كرد كه «ما حتي در همين فاصله ۴۰۰ كيلومتري نيز توان اصابت به اهداف را داريم و چندي پيش، يك ناو هواپيمابر امريكايي را در فاصله ۵۰۰ كيلومتري هدف قرار داديم.» او با برجسته كردن جايگاه ژئوپليتيك تنگه هرمز، اين آبراه را «نقطه قدرت» ايران خواند و تاكيد كرد كه از آن براي پاسخ به هرگونه تجاوز و «پشيمانكردن دشمن» استفاده خواهد شد. اين اظهارات، بازتابي از راهبردي است كه ايران در ماههاي اخير در پيش گرفته است؛ راهبردي كه به جاي مديريت بحران بر «پاسخ تنبيهي» و افزايش هزينههاي تجاوز براي طرف مقابل استوار است. وي همچنين از اعلام «منطقه تحريم» در تنگه هرمز خبر داد و اعلام كرد: هر كشتي جنگي دشمن يا كشتي تجاري كه بدون هماهنگي وارد اين منطقه شود، مورد تحريم قرار ميگيرد؛ تحريمي كه به معناي توقف ارايه خدمات دريايي، بيمهاي و پشتيباني به آن شناور است.
از بيانيه ۱۴ تا بيانيه ۱۵
گزارشهاي رسمي حاكي است كه اين راهبرد در عمل نيز به ميدان آمده است. روابط عمومي سپاه پاسداران در اطلاعيه شماره ۱۴ اعلام كرد كه نيروي هوافضاي اين نهاد در عملياتي تنبيهي با رمز «يا حيدر كرار» و با موشكهاي بالستيك، دو ناوشكن رزمي امريكايي - ديديجي ۱۱۹ و ديديجي ۵۳ - حامل موشكهاي كروز و سامانههاي رزمي اِيجيس را مورد حمله قرار داده و «خسارات قابل توجهي» به آنها وارد كرده است. ساعاتي بعد و در اطلاعيه شماره ۱۵، تصوير بزرگتري از ميدان نبرد ترسيم شد؛ نيروي دريايي سپاه در واكنش به حمله امريكا به پنج نفتكش ايراني در خليجفارس، دو فروند شناور امريكايي و هشت نفتكش را مورد هدف قرار داد و به زعم اين بيانيه، خسارتهاي زيادي به آنها وارد كرد. سپاه از هدف قراردادن 10 فروند كشتي خبر داد كه با «تحريك و حمايت» امريكا قصد عبور از منطقه ممنوعه و ناايمن تنگه هرمز را داشتند. اخبار ميداني از گسترش جغرافياي درگيري حكايت دارد. پايگاه هوايي «الازرق» اردن بر اساس اعلام سپاه، زير ضربات سهمگين موشكي قرار گرفت و آشيانه تعمير و نگهداري و محل استقرار جنگندههاي اف-۳۵، اف-۱۶ و اف-۱۵ به همراه شلترهاي جنگندهها مورد اصابت قرار گرفت. اين حمله، زنگ خطري جدي براي متحدان منطقهاي واشنگتن به صدا درآورد و نشان داد كه ابعاد بحران ديگر محدود به آبهاي خليج فارس نيست. در مقابل، فرماندهي مركزي امريكا (سنتكام) اعلام كرد كه پس از آنكه سپاه در دو نوبت طي دو روز گذشته يك كشتي جنگي امريكا را با موشك هدف قرار داد، پنج نفتكش حامل نفت خام ايران را منهدم كرده است. الجزيره نيز به نقل از منابع عراقي از هدف قرار گرفتن يك نفتكش عراقي در آبهاي سرزميني اين كشور، نزديك بندر العميه بصره خبر داد؛ نفتكشي كه حامل دو ميليون بشكه نفت بود.
تلاش ميانجيگران در بحبوحه تنش
در حالي كه آتش درگيري در خليج فارس شعلهور است، تلاشهاي ديپلماتيك براي مهار بحران نيز وارد فاز تازهاي شده است. خواجه محمد آصف، وزير دفاع پاكستان از ادامه تلاشهاي اسلامآباد براي ميانجيگري ميان تهران و واشنگتن خبر داد و گفت: «در تلاش براي ايجاد محيطي هستيم كه به كاهش تنشها در منطقه كمك كند.» او همچنين از برقراري تماسهايي به صورت غيرمستقيم ميان ايران و امريكا پرده برداشت و در تحليلي قابلتوجه، اسراييل را عامل ادامه درگيري ميان تهران و واشنگتن دانست و تاكيد كرد كه تلآويو «مجبور خواهد شد هزينه صلح در منطقه را بپردازد.» قطر نيز به عنوان يكي از بازيگران شناخته شده در كانالهاي ميانجيگري، موضع روشني اتخاذ كرده است. وزارت امور خارجه قطر با «تاكيد بر ضرورت توقف تمامي اقدامات نظامي و حملاتي كه امنيت و ثبات منطقه را تهديد ميكنند»، خواستار «بازگشت جدي به مسير مذاكرات و پايبندي به دستاوردهاي حاصل شده» ميان ايران و امريكا شد و از هرگونه اقدامي كه دامنه تشديد تنش را گسترش دهد، برحذر بود. در سطحبينالمللي اما، سيگنالها از مسير ديپلماتيك كمتر هماهنگ و بسيار سختگيرانهتر بوده است. آسوشيتدپرس گزارش داد كه امريكا و سه كشور اروپايي بريتانيا، فرانسه و آلمان (E3) رسما قطعنامه خود عليه ايران را به شوراي حكام آژانس بينالمللي انرژي اتمي ارايه كردهاند. بر اساس متن پيشنويسي كه به دست الجزيره رسيده، از تهران خواسته شده «بدون پيش شرط» وارد مذاكراتي شود كه هدف آن «ايجاد اعتماد در جامعه بينالمللي» است. در اين متن با ابراز «نگراني عميق» از تعهدات هستهاي ايران و اشاره به «نبود اطلاعات درباره مواد هستهاي و اجازه ندادن به دسترسي به تاسيسات»، دو موضوع رسيدگي فوري قلمداد شده و از تهران خواسته شده عدم پايبندي به توافق پادمانها را در سريعترين زمان ممكن برطرف كند. اين پيشنويس بار ديگر بر حلوفصل ديپلماتيك پرونده هستهاي تاكيد دارد، اما از نگاه تهران، چنين اقدامي در اوج حملات نظامي، فاقد هرگونه اعتبار و نشانهاي ازعدم حسن نيت است. در ميان اين كشاكشها، بازار جهاني نفت سنگينترين هزينه را پرداخت ميكند. به گزارش منابع خبري، قيمت نفت خام برنت پس از تشديد تنشها ميان امريكا و ايران، براي نخستينبار از ماه جولاي تاكنون به ۱۰۰ دلار در هر بشكه رسيد. اين صعود قيمتي، تنها سقف يك روند نيست، بلكه نقطه عطفي است كه ميتواند هزينههاي زنجيرهاي گستردهاي بر اقتصاد جهاني تحميل كند. برآوردهاي موسسه مالي گلدمن ساكس، تصويري بسيار تيرهتر از آينده ارايه ميدهد. سيبياس به نقل از اين موسسه گزارش داد كه افزايش حملات در خليج فارس و درياي سرخ ممكن است به زودي قيمت جهاني نفت را به بيش از ۱۲۰ دلار در هر بشكه برساند. اگر اين پيشبيني محقق شود، جهان با يكي از شديدترين شوكهاي نفتي دهههاي اخير روبه رو خواهد شد. اگر بپذيريم كه بحران جاري تركيبي از پاسخ تنبيهي ايران و تحريك هدفمند امريكاست، آنگاه روشن است كه امريكا بايد ميان تداوم تنش منطقهاي و بازگشت به تفاهم يكي را انتخاب كند. تهران (بر اساس گزارشهاي رسمي) موفقيتهاي ميداني را نمايشي از «مصاديق قدرت» ميداند و بعيد است در شرايطي كه ناوهاي امريكايي از آبهاي ساحلي فاصله گرفتهاند، دست از موضع قاطع خود بردارد. واشنگتن در بحبوحه رقابتهاي سياسي داخلي و انتخابات قرار دارد و نياز دارد تا سر و ساماني به قيمت سوخت (گازوييل و بنزين) در داخل كشور خود بدهد. در اين ميان، ميانجيگراني چون قطر و پاكستان با دشواري مضاعفي روبهرو هستند، چرا كه در حالي كه دوطرف اصلي هنوز درگير اولويتبندي خواستههاي حداكثرياند، هر روز به هزينههاي اقتصادي و انساني اين درگيري افزوده ميشود و پنجره ديپلماسي، در غياب يك توافق فوري، آرام آرام محدودتر ميشود. در چنين معادلهاي، تنها عنصري كه ميتواند معادله را تغيير دهد، نوعي محاسبه هزينه - فايده واقعبينانه از سوي هر دوطرف است. محاسبهاي كه پيامدهاي اقتصادي موج جديد قيمت نفت و خطر فروپاشي كامل امنيت آبراههاي حياتي، ميتواند آن را اجتنابناپذير كند. اما بايد ديد چه كسي پيشتر جرات خواهد كرد سنگ اول اين بازگشت را بگذارد؟
گروه سياسي| جنگ پنهان دريايي ميان ايران و امريكا در روزهاي گذشته به مرحلهاي ورود كرده كه تنگه هرمز را به ميداني براي نمايش قدرت نظامي ايران تبديل كرده و همزمان، بهاي نفت خام را براي نخستينبار از ماه جولاي تاكنون به مرز ۱۰۰ دلار در هر بشكه رسانده است. از يك طرف، سپاه در تازهترين عمليات خود، دو ناوشكن امريكايي، دهها نفتكش و شناور را هدف قرار داده و از سوي ديگر قطر، پاكستان و كشورهاي اروپايي در صف تلاشهاي فشرده براي مهار يك درگيري تمام عيار نشستهاند تا دوطرف را مجاب به پايان درگيريها و بازگشت به مذاكره و تفاهم كنند. اين تلاشها در حالي ادامه دارد كه هر ساعت بر عمق بحران و هزينههاي اقتصادي آن افزوده ميشود.
ميدان جنگ در آبهاي خليج فارس
بازار نفت و درياي خليج فارس در هفتههاي اخير به عرصه تازهترين مرحله از تقابل ميان ايران و ايالات متحده تبديل شده است. تقابلي كه از محدوده ديپلماسي فراتر رفته و حالا زباني جز موشكهاي بالستيك، ناوشكنها و نفتكشها نميشناسد. سردار حسين محبي، سخنگوي سپاه، ديروز در تازهترين اظهارات خود تصوير روشني از ابعاد اين درگيري ترسيم كرد و با تاكيد بر اينكه پيش از عمليات «رمضان» حدود ۳۰ تا ۴۰ ناو جنگي امريكا در خليج فارس حضور داشتند، اظهار كرد: امروز حتي يك فروند از اين شناورها در منطقه باقي نمانده و تمام توان دريايي مدعي امريكايي حداقل ۴۰۰ كيلومتر از آبهاي ساحلي ايران فاصله گرفته است. اظهاراتي كه معناي آن فراتر از يك دستاورد تاكتيكي است، چراكه به گفته فرماندهان ايراني، همين فاصله نيز براي سپاه پاسداران مانعي به شمار نميرود. سردار محبي به صراحت اعلام كرد كه «ما حتي در همين فاصله ۴۰۰ كيلومتري نيز توان اصابت به اهداف را داريم و چندي پيش، يك ناو هواپيمابر امريكايي را در فاصله ۵۰۰ كيلومتري هدف قرار داديم.» او با برجسته كردن جايگاه ژئوپليتيك تنگه هرمز، اين آبراه را «نقطه قدرت» ايران خواند و تاكيد كرد كه از آن براي پاسخ به هرگونه تجاوز و «پشيمانكردن دشمن» استفاده خواهد شد. اين اظهارات، بازتابي از راهبردي است كه ايران در ماههاي اخير در پيش گرفته است؛ راهبردي كه به جاي مديريت بحران بر «پاسخ تنبيهي» و افزايش هزينههاي تجاوز براي طرف مقابل استوار است. وي همچنين از اعلام «منطقه تحريم» در تنگه هرمز خبر داد و اعلام كرد: هر كشتي جنگي دشمن يا كشتي تجاري كه بدون هماهنگي وارد اين منطقه شود، مورد تحريم قرار ميگيرد؛ تحريمي كه به معناي توقف ارايه خدمات دريايي، بيمهاي و پشتيباني به آن شناور است.
از بيانيه ۱۴ تا بيانيه ۱۵
گزارشهاي رسمي حاكي است كه اين راهبرد در عمل نيز به ميدان آمده است. روابط عمومي سپاه پاسداران در اطلاعيه شماره ۱۴ اعلام كرد كه نيروي هوافضاي اين نهاد در عملياتي تنبيهي با رمز «يا حيدر كرار» و با موشكهاي بالستيك، دو ناوشكن رزمي امريكايي - ديديجي ۱۱۹ و ديديجي ۵۳ - حامل موشكهاي كروز و سامانههاي رزمي اِيجيس را مورد حمله قرار داده و «خسارات قابل توجهي» به آنها وارد كرده است. ساعاتي بعد و در اطلاعيه شماره ۱۵، تصوير بزرگتري از ميدان نبرد ترسيم شد؛ نيروي دريايي سپاه در واكنش به حمله امريكا به پنج نفتكش ايراني در خليجفارس، دو فروند شناور امريكايي و هشت نفتكش را مورد هدف قرار داد و به زعم اين بيانيه، خسارتهاي زيادي به آنها وارد كرد. سپاه از هدف قراردادن 10 فروند كشتي خبر داد كه با «تحريك و حمايت» امريكا قصد عبور از منطقه ممنوعه و ناايمن تنگه هرمز را داشتند. اخبار ميداني از گسترش جغرافياي درگيري حكايت دارد. پايگاه هوايي «الازرق» اردن بر اساس اعلام سپاه، زير ضربات سهمگين موشكي قرار گرفت و آشيانه تعمير و نگهداري و محل استقرار جنگندههاي اف-۳۵، اف-۱۶ و اف-۱۵ به همراه شلترهاي جنگندهها مورد اصابت قرار گرفت. اين حمله، زنگ خطري جدي براي متحدان منطقهاي واشنگتن به صدا درآورد و نشان داد كه ابعاد بحران ديگر محدود به آبهاي خليج فارس نيست. در مقابل، فرماندهي مركزي امريكا (سنتكام) اعلام كرد كه پس از آنكه سپاه در دو نوبت طي دو روز گذشته يك كشتي جنگي امريكا را با موشك هدف قرار داد، پنج نفتكش حامل نفت خام ايران را منهدم كرده است. الجزيره نيز به نقل از منابع عراقي از هدف قرار گرفتن يك نفتكش عراقي در آبهاي سرزميني اين كشور، نزديك بندر العميه بصره خبر داد؛ نفتكشي كه حامل دو ميليون بشكه نفت بود.
تلاش ميانجيگران در بحبوحه تنش
در حالي كه آتش درگيري در خليج فارس شعلهور است، تلاشهاي ديپلماتيك براي مهار بحران نيز وارد فاز تازهاي شده است. خواجه محمد آصف، وزير دفاع پاكستان از ادامه تلاشهاي اسلامآباد براي ميانجيگري ميان تهران و واشنگتن خبر داد و گفت: «در تلاش براي ايجاد محيطي هستيم كه به كاهش تنشها در منطقه كمك كند.» او همچنين از برقراري تماسهايي به صورت غيرمستقيم ميان ايران و امريكا پرده برداشت و در تحليلي قابلتوجه، اسراييل را عامل ادامه درگيري ميان تهران و واشنگتن دانست و تاكيد كرد كه تلآويو «مجبور خواهد شد هزينه صلح در منطقه را بپردازد.» قطر نيز به عنوان يكي از بازيگران شناخته شده در كانالهاي ميانجيگري، موضع روشني اتخاذ كرده است. وزارت امور خارجه قطر با «تاكيد بر ضرورت توقف تمامي اقدامات نظامي و حملاتي كه امنيت و ثبات منطقه را تهديد ميكنند»، خواستار «بازگشت جدي به مسير مذاكرات و پايبندي به دستاوردهاي حاصل شده» ميان ايران و امريكا شد و از هرگونه اقدامي كه دامنه تشديد تنش را گسترش دهد، برحذر بود. در سطحبينالمللي اما، سيگنالها از مسير ديپلماتيك كمتر هماهنگ و بسيار سختگيرانهتر بوده است. آسوشيتدپرس گزارش داد كه امريكا و سه كشور اروپايي بريتانيا، فرانسه و آلمان (E3) رسما قطعنامه خود عليه ايران را به شوراي حكام آژانس بينالمللي انرژي اتمي ارايه كردهاند. بر اساس متن پيشنويسي كه به دست الجزيره رسيده، از تهران خواسته شده «بدون پيش شرط» وارد مذاكراتي شود كه هدف آن «ايجاد اعتماد در جامعه بينالمللي» است. در اين متن با ابراز «نگراني عميق» از تعهدات هستهاي ايران و اشاره به «نبود اطلاعات درباره مواد هستهاي و اجازه ندادن به دسترسي به تاسيسات»، دو موضوع رسيدگي فوري قلمداد شده و از تهران خواسته شده عدم پايبندي به توافق پادمانها را در سريعترين زمان ممكن برطرف كند. اين پيشنويس بار ديگر بر حلوفصل ديپلماتيك پرونده هستهاي تاكيد دارد، اما از نگاه تهران، چنين اقدامي در اوج حملات نظامي، فاقد هرگونه اعتبار و نشانهاي ازعدم حسن نيت است. در ميان اين كشاكشها، بازار جهاني نفت سنگينترين هزينه را پرداخت ميكند. به گزارش منابع خبري، قيمت نفت خام برنت پس از تشديد تنشها ميان امريكا و ايران، براي نخستينبار از ماه جولاي تاكنون به ۱۰۰ دلار در هر بشكه رسيد. اين صعود قيمتي، تنها سقف يك روند نيست، بلكه نقطه عطفي است كه ميتواند هزينههاي زنجيرهاي گستردهاي بر اقتصاد جهاني تحميل كند. برآوردهاي موسسه مالي گلدمن ساكس، تصويري بسيار تيرهتر از آينده ارايه ميدهد. سيبياس به نقل از اين موسسه گزارش داد كه افزايش حملات در خليج فارس و درياي سرخ ممكن است به زودي قيمت جهاني نفت را به بيش از ۱۲۰ دلار در هر بشكه برساند. اگر اين پيشبيني محقق شود، جهان با يكي از شديدترين شوكهاي نفتي دهههاي اخير روبه رو خواهد شد. اگر بپذيريم كه بحران جاري تركيبي از پاسخ تنبيهي ايران و تحريك هدفمند امريكاست، آنگاه روشن است كه امريكا بايد ميان تداوم تنش منطقهاي و بازگشت به تفاهم يكي را انتخاب كند. تهران (بر اساس گزارشهاي رسمي) موفقيتهاي ميداني را نمايشي از «مصاديق قدرت» ميداند و بعيد است در شرايطي كه ناوهاي امريكايي از آبهاي ساحلي فاصله گرفتهاند، دست از موضع قاطع خود بردارد. واشنگتن در بحبوحه رقابتهاي سياسي داخلي و انتخابات قرار دارد و نياز دارد تا سر و ساماني به قيمت سوخت (گازوييل و بنزين) در داخل كشور خود بدهد. در اين ميان، ميانجيگراني چون قطر و پاكستان با دشواري مضاعفي روبهرو هستند، چرا كه در حالي كه دوطرف اصلي هنوز درگير اولويتبندي خواستههاي حداكثرياند، هر روز به هزينههاي اقتصادي و انساني اين درگيري افزوده ميشود و پنجره ديپلماسي، در غياب يك توافق فوري، آرام آرام محدودتر ميشود. در چنين معادلهاي، تنها عنصري كه ميتواند معادله را تغيير دهد، نوعي محاسبه هزينه - فايده واقعبينانه از سوي هر دوطرف است. محاسبهاي كه پيامدهاي اقتصادي موج جديد قيمت نفت و خطر فروپاشي كامل امنيت آبراههاي حياتي، ميتواند آن را اجتنابناپذير كند. اما بايد ديد چه كسي پيشتر جرات خواهد كرد سنگ اول اين بازگشت را بگذارد؟