چرا شاهنامه؟ چرا فردوسي؟
محسن آزموده
در روزهاي اخير يك ويديو در فضاي مجازي و در گروهها و كانالهاي شبكههاي اجتماعي دست به دست ميشود كه در آن يكي از ناشران نام آشنا كه خود نويسنده و اهل تحقيق است و دست بر قضا كتابفروش، خطاب به دوربين ميگويد در ماههاي اخير پرفروشترين كتاب كتابفروشياش شاهنامه فردوسي بوده، از انواع مختلف آن. اين نكته را ميتوان به فال نيك گرفت و خوشحال بود از اينكه مردم شاهنامه ميخوانند و به اين عظيمترين كتاب فارسي مراجعه ميكنند و حتي اگر آن را كامل نميخوانند، دستكم آن را ميخرند و به خانه ميبرند و نگهداري ميكنند. البته ميتوان نگاه بدبينانه و با سوءظن نيز داشت و گفت كه اين قضيه مثل خيلي چيزهاي ديگر اصطلاحا «مد» شده و اين به معناي افزايش شاهنامهخواني و آشنايي و فهم اين كتاب بزرگ نيست.
البته نشانههايي هست كه نگاه بدبينانه فوق چندان نميتواند درست باشد يا اينكه لااقل دقيق نيست. از قديم در كتابخانههاي كوچك يا بزرگ اكثر خانههاي ايرانيان باسواد، يك شاهنامه در كنار ديوان اشعار حافظ و احتمالا گلستان و بوستان سعدي بوده و به ندرت ميتوان خانه يا خانوادهاي را سراغ گرفت كه كتابخوان باشند و شاهنامه نداشته باشند. در بسياري از خانهها، شاهنامههاي قديمي و دستنويس يا شاهنامههاي اصطلاحا نفيس با جلد و كاغذهاي گرانقيمت و مجلل كه ابيات را خطاطي كردهاند، به چشم ميخورد. روشن است كه بسياري از اين شاهنامهها، به علت قدمتشان يا به خاطر خطشان يا به دليل شكل و شمايلشان، كتابهايي براي خوانده شدن نيستند و بيشتر جنبه تزئيني يا يادگاري دارند. اگر كسي بخواهد بهطور جدي شاهنامه بخواند، خيلي راحتتر است به چاپهاي ساده و جديد آن با حروف چاپي رجوع كند.
ضمن آنكه اكثر كتابفروشها ميگويند مخاطباني كه براي خريد شاهنامه ميآيند، آگاهيهاي قبلي دارند و مشخصا تصحيحهاي معتبري مثل تصحيح استاد خالقيمطلق يا چاپ مسكو را ميخواهند، يعني معلوم است كه اولا اطلاعاتي ولو كلي راجع به شاهنامه و فردوسي دارند و ثانيا ميخواهند كتاب را بخوانند، نه آنكه آن را مثل شيئي تزئيني در كتابخانه خود نگهداري كنند. اما فارغ از اينكه همه يا اكثر كساني كه شاهنامه ميخرند، آن را ميخوانند يا نه، پرسشي كه ذهن را مشغول ميكند، اين است كه چرا شاهنامه آن هم در اين زمانه عسرت؟ اين روزها قيمت كتاب مثل بسياري از كالاهاي روزمره چندين برابر شده. قيمت يك كتاب 400 صفحهاي نزديك به يك ميليون تومان شده. همين حالا انتشارات سخن شاهنامه فردوسي چهار جلدي با تصحيح استاد خالقيمطلق را به قيمت هشت ميليون و پانصد هزار تومان ميفروشد. شاهنامه مسكو چاپ نشر هرمس حدود 5 ميليون تومان است. دوره هشت جلدي شاهنامه تصحيح و شرح مهري بهفر (اين مجموعه هنوز كامل نشده) در برخي سايتها تا 17 ميليون تومان به فروش ميرسد.
راستي چرا در اين وضع و اوضاعي كه مردم گرفتار معيشت روزانه هستند، شاهنامه آن هم با اين قيمتها ميخرند؟ البته كه پاسخ دقيق به اين سوال نيازمند تحقيقات مفصل و مراجعه به صاحبنظراني در حوزههاي مختلف ادبيات، تاريخ، روانشناسي و جامعهشناسي است. اما ميتوان حدسهايي هم زد، چنانكه برخي صاحبنظران چنين كردهاند. فراموش نكنيم كه اگرچه خود فردوسي شاهنامه را پس از دو قرن سكوت مشهور (با همه مناقشههايي كه راجع به آن هست) و در روزگار احياي زبان فارسي سرود و كوشيد خاطرههاي قومي ايرانيان را احيا كند، اما كتاب در آستانه قدرت گرفتن سلسلهاي غيرايراني يعني غزنويان به اتمام رسيد.
بعد از آن هم و پس از حدود دويست و اندي سال سيطره پرمناقشه فرمانرواييهايي مثل غزنويان و سلجوقيان و خوارزمشاهيان از سويي و سلطه قشريانديشي دستگاه خلافت از سوي ديگر و هژموني انديشه تصوف، بار ديگر در دوره حمله مغول بود كه شاهنامه احيا شد و اكنون مهمترين و قديميترين نسخههاي دستنويس اين كتاب مربوط به قرنهاي هفتم و هشتم هجري است.
حالا هم در شرايط جنگي و اوضاع پر اضطراب و دلهره، بار ديگر ايرانيان به شاهنامه بازگشتهاند، به عنوان بزرگترين كتابي كه آنها را به يكي از مهمترين منابع سهگانه هويتيشان يعني ايران باستان پيوند ميزند. مردم به دنبال ملاتي هستند كه آنها را به يكديگر، به تاريخ و فرهنگشان و مهمتر از همه به خودشان پيوند بزند و چه كسي بهتر و درستتر از فردوسي در شاهنامهاش چنين ميكند؟
شاهنامه فردوسي، كاخي محكم و استوار است كه ايرانيهاي مضطرب را به يكديگر متصل ميكند و از اين منظر خردنامهاي براي همه ايرانيان است، با همه تفاوتهاي فرهنگي و قومي و عقيدتي و جنسيتي و ديني و سياسي و اجتماعي. در شاهنامه، فارس و كرد و عرب و ترك و لر، شيعه و سني و زرتشتي و مسيحي و يهودي، يعني همه كساني كه بر پهنه سرزميني ايران زندگي ميكنند و خاطرهها و آرزوهاي مشتركي دارند، با هم حضور دارند، خردمندانه، محترم، سربلند، مغرور و بدون بيگانهستيزي و بيگانهگريزي. شايد اين يكي از دلايل اقبال اين روزهاي مردم به فردوسي و شاهنامه باشد.