«اعتماد» گزارش ميدهد
پیشرفت همزمان تحریم و مذاکره
نوشين محجوب | پاسخ امريكا به طرح هفت روزهاي كه تهران از مسير ميانجيهاي قطري ارايه كرده بود، اكنون به مهمترين تحول در پرونده جنگ ايران و امريكا بدل شده؛ طرحي كه بنا بر گزارشهاي منتشر شده، براي ايجاد يك دوره اعتمادساز، توقف خصومتها، بازگشايي تنگه هرمز و بازگشت به نسخهاي تقويت شده از تفاهمنامه ژوئن طراحي شده است. رويترز به نقل از يك مقام آگاه گزارش داده كه عباس عراقچي، وزير امور خارجه ايران، سهشنبه شب در دوحه با ميانجيهاي قطري ديدار و پاسخ واشنگتن را دريافت كرده تا آن را در تهران بررسي كند. به گفته اين مقام، اختلاف اصلي دوطرف بر سر ترتيب اجراي مراحل طرح است، نه لزوما اصول كلي آن؛ يعني اينكه كاهش فشارها و رفع محاصره در چه مقطعي رخ دهد و در مقابل، ايران چه گامهايي را در حوزه كشتيراني و گفتوگوهاي هستهاي بردارد. همزمان نشريه نيويوركتايمز نوشته، براساس طرح ايران بازگشايي تنگه هرمز در پايان هفت روز و ازسرگيري مذاكرات جامع درباره برنامه هستهاي را پس از تحقق شروط مشخص پيشبيني ميكند. عباس عراقچي پيشتر گفته بود اين پيشنهاد از طريق ميانجيها به امريكا منتقل شده و به مفادي نزديك است كه در تفاهمنامه پيشين ميان تهران و واشنگتن مطرح شده بود. يك مقام امريكايي نيز به اين روزنامه گفته تماسها از راه ميانجيها «مثبت و سازنده» بوده، هر چند واشنگتن قصد ندارد با شتاب وارد توافق شود. همزمان برخي رسانههاي غربي نيز با استناد به مواضع ترامپ مدعياند كه رييسجمهوري امريكا قصد دارد همزمان رايزنيها درباره برنامه هستهاي كشورمان نيز انجام شود.
قطر؛ ميانجيگري در ميانه شكافها
با اين همه، گزارشها درباره ميزان پيشرفت رايزنيها و تماسها يكسان نيست. آكسيوس به نقل از سه منبع آگاه مدعي است علي الثوادي، ميانجي قطري، روز دوشنبه در نيويورك با رييس دستگاه ديپلماسي كشورمان و اعضاي هيات ايراني ديدار كرده و سپس در واشنگتن با جرد كوشنر، نماينده ترامپ و مقامهاي امريكايي گفتوگو داشته است؛ جيدي ونس، معاون رييسجمهوري امريكا نيز در بخشي از اين نشست حضور يافته است. بنا بر روايت اين رسانه، محور گفتوگوها طرحي دوصفحهاي بوده كه ميكوشيده خواسته ايران براي لغو محاصره دريايي را با درخواست امريكا براي دريافت امتيازهاي هستهاي پيوند دهد. منابع آكسيوس از پيشرفت محدود و پابرجاماندن شكافها سخن گفتهاند تا جايي كه خبرنگار اكسيوس مدعي شده كه دستيابي ميانجيها به توافقي پيشرفته بسان يك معجزه است. در عين حال، آنچه رويترز درباره ادامه رايزني بر سر ترتيب اجرا گزارش كرده، نشان ميدهد كانال ميانجيگري قطر هنوز بسته نشده است. وزير خارجه قطر نيز گفته كاهش پوشش رسانهاي و هياهوي سياسي ميتواند كار ميانجيها را آسانتر كند. سخنگوي وزارت خارجه قطر نيز بر تداوم انتقال پيام ميان تهران و واشنگتن، كاهش تنش و بازگرداندن آزادي كامل كشتيراني در تنگه هرمز تاكيد كرده است. جيدي ونس نيز امكان توافق با ايران را منتفي ندانسته، اما آن را به آنچه واشنگتن «عمل» تهران مينامد، مشروط كرده است. ترامپ نيز بار ديگر مدعي شد جنگ با ايران بهزودي پايان مييابد، اما جزييات مشخصي از مسير پايان جنگ يا چارچوب توافق احتمالي ارايه نكرده است. در مقابل، مقامهاي ايراني تاكيد دارند هر توافقي بايد بر پايه رفع فشارها، تضمينهاي عملي و رعايت حقوق و منافع ملي ايران شكل بگيرد. برخي ناظران بر اين باورند كه اختلاف بر سر تقدم و تأخر گامها، بيش از آنكه اختلافي صرفا فني باشد، به مساله بياعتمادي و فقدان تضمينهاي قابل اتكا بازميگردد.اين درحالي است كه شوراي عالي امنيت ملي تاكيد دارد كه عليرغم اعلام شروط تهران به واشنگتن، ترامپ از سراستيصال در جنگ نظامي قادر به تصميمگيري نيست.
تحريم در كنار مذاكره
همزمان با تداوم ميانجيگري، واشنگتن مسير فشار اقتصادي را نيز گسترش داده است. وزارت خزانهداري امريكا در چارچوب آنچه «عمليات طرد اقتصادي» مينامد، ۱۰ فرد و نهاد را در چند كشور به اتهام ادعايي تامين تسليحات و قطعات نظامي براي وزارت دفاع و پشتيباني نيروهاي مسلح ايران تحريم كرده است. وزارت خارجه امريكا نيز شركت هواپيمايي ساها و دو شركت روسي را با ادعاهايي درباره تامين يا انتقال تجهيزات مرتبط با ايران در فهرست تحريم قرار داده است. اين فشارها در ادامه محدوديتهاي اعمال شده بر شبكه هوانوردي ايران، به تعليق پرواز شركتهاي ايراني به امارات تا اطلاع ثانوي انجاميده است. به باور شماري از كارشناسان، پيشبرد همزمان تحريمها و مذاكره، ميدان مانور ميانجيها را محدود ميكند، زيرا تهران رفع فشار و محاصره را مقدمه هر ترتيبات پايدار ميداند، درحالي كه واشنگتن ميكوشد اهرم تحريم را تا زمان دريافت امتيازهاي مورد نظر خود حفظ كند.
هرمز، انرژي و هزينه جنگ
تنگه هرمز همچنان مركز ثقل اقتصادي بحران است. دادههاي كپلر كه نيويوركتايمز منتشر كرده، نشان ميدهد متوسط عبور نفت از تنگه در سپتامبر به حدود ۱۰ ميليون بشكه در روز رسيده؛ رقمي كه نسبت به ماههاي نخست جنگ افزايش محسوسي دارد، اما همچنان پايينتر از سطح پيش از جنگ است. سيانان نيز با اتكا به دادههاي همين موسسه، از عبور حدود ۱۳.۱ ميليون بشكه در روز، در هفته گذشته خبر داده است. اختلاف در آمار شركتهاي رهگيري و خاموشبودن سامانههاي موقعيتيابي برخي نفتكشها، برآورد قطعي تردد را دشوار ميكند. با اين حال، افزايش نسبي عبور نفت به معناي بازگشت كامل امنيت نيست. نيويوركتايمز گزارش داده هزينه بيمه، حفاظت و حملونقل همچنان بالا است و دبيركل سازمان بينالمللي دريانوردي نيز وضعيت تنگه را از منظر ايمني، عادي و كاملا امن ندانسته است. اثر بحران بر اقتصاد منطقه نيز آشكار است؛ آسوشيتدپرس گزارش داده عراق براي تامين سوخت، واردات بنزين از مسير بندر بانياس سوريه را آغاز كرده است. همزمان، گزارش رويترز از اقدام برخي ايالتهاي امريكا براي كاهش فشار ناشي از افزايش قيمت بنزين و گازوييل، نشان ميدهد هزينههاي انرژي به مسالهاي داخلي براي واشنگتن نيز بدل شده است.
تحركات منطقهاي در سايه سنگين اسراييل
در سطح منطقه، ديدار محمد بنسلمان وليعهد عربستان، با شيخ منصور بنزايد معاون رييس امارات و تماس او با امير قطر، بر محور روابط دوجانبه، امنيت و ثبات منطقه انجام شده است. اين رايزنيها همزماني دارد با سفر اخير بنيامين نتانياهو، نخستوزير اسراييل به امارات كه حاشيههاي بسياري را به همراه داشت. وزارت خارجه ايران در واكنش به سفر نتانياهو به امارات، درباره پيامدهاي حضور و تحركات اسراييل در منطقه هشدار داده و از دولتهاي منطقه خواسته اجازه ندهند قلمروشان به بستري براي اقدامهاي بيثباتكننده عليه ديگر كشورها تبديل شود. ا ين درحالي است كه گزارشهايي از تمركز بخشي از گفتوگوهاي نتانياهو در ابوظبي بر ايران منتشر شده، اما جزييات و ادعاهاي مطرح شده در اين گزارشها، ازجمله درباره فعاليتهاي هستهاي ايران، به شكلي مستقل تاييد نشدهاند. در چنين فضايي، قطر همچنان تنها كانال فعال براي تبديل رقابت بر سر اهرمهاي فشار به ترتيباتي مرحلهاي است. نتيجه اين مسير به پاسخ واشنگتن، نحوه اجراي گامها و امكان دستيابي به تضمينهايي بستگي دارد كه هم رفع فشارهاي اقتصادي را در بر گيرد و هم مانع از تداوم ناامني در هرمز و گسترش بحران در منطقه شود.