«حق بر شهر» كجاست؟!
بهروز مرباغي
جهان شديدا در حال دگرگوني است و به تبع آن، مفاهيم و مباني مرتبط با شهر و جامعه هم در حال تحول و تغيير است. اگر در برخي كشورها و جوامع عنوان «حق بر شهر» تبديل به موضوعي واقعي و جاري در جامعه شده، در بسياري ديگر، هنوز در پيچ و خم قانون يا حقوق شهروندي هستند. هنوز در بسياري از كشورها دعوا بر سر حد و حدود دسترسي به منابع خبري و آگاهي است. در بسياري از جوامع، هنوز، مساله رابطه ديالكتيكي مردم با شهر حل نشده است. مديران شهري هنوز در گير شعارهايي هستند كه دهه‌ها و سده‌ها از زمان‌شان گذشته. شعارهايي چون «شهر خانه ماست»، «شهر براي همه» و اين قبيل شعارهاي به ظاهر بزرگ ولي توخالي. در اين شعارها، هيچ جا و مقامي براي «حق» نيست. اما، امروز، در برخي كشورها بحث مهم «حق بر شهر» كم‌كم جا افتاده. تك‌تك افراد حقي بر شهر دارند. اين حق بايد ادا شود. در جامعه مدرن، اين حكومت نيست كه مي‌تواند حرف و حق خود را بر مردم حاكم كند، صرفا به اين خاطر كه به روشي دموكراتيك يا قهري قدرت را به دست گرفته. رابطه مردم و مديريت شهر رابطه كارفرمايي است. مردم كارفرما هستند و با ماليات و عوارض قانوني و عرفي كه مي‌پردازند، تعدادي را با انتخاب خود استخدام مي‌كنند تا در خدمت رفع نيازهاي شهري و مدني آنان باشد. مديريت شهر حق ندارد «اعمال زور» كند هر چند تحت نام «اعمال قانون». بر اين اساس، جنس و ماموريت مديريت شهري هم كه عموما در قالب شهرداري‌ها تعريف مي‌شود، آني نيست كه بود. حتي چند دهه پيش. اگر در سده گذشته، شهرداري‌ها از جنس حاكميتي بودند، كم‌كم تبديل به نهادهاي خدماتي شدند و در خدمت رفع نيازهاي عادي و روزمره شهري درآمدند. امروز اين نهادها به مرتبتي بالاتر رسيده‌اند و وظايفي اجتماعي به عهده دارند. در حقيقت، شهرداري‌ها از نهاد خدماتي تبديل به نهاد اجتماعي شده‌اند. متناسب با اين تغييرات، «حق» مردم بر شهر و مديريت شهري هم به شدت متحول شده و نهادهاي مديريتي شهر تنها با رضايت عمومي شهروندان مشروعيت اجتماعي پيدا مي‌كنند. مردم بر شهر حق دارند. درست مثل اينكه بگوييم در شهر سهم دارند. مديريت حق ندارد به ميل خود، هر چند تحت نام قانون، اين سهم را نديد بگيرد. يك مثال ساده ممكن است اين موضوع را كمي روشن‌تر كند. وقتي ما بليت مي‌گيريم و وارد سالن سينما مي‌شويم، هيچ‌كس حق ندارد ما را از سالن بيرون كند مگر اتفاق نادري بيفتد. كسي كه در يك شهر ماليات و عوارض قانوني پرداخت مي‌كند، حق دارد بر شهر. مديريت اين حق را بايد محترم بشمارد. ولي چه اصراري براي «حق بر شهر» هست؟ چون شناخت و رعايت اصل حق بر شهر، سبب مي‌شود اهالي احساس كنند عضوي موثر از شهر هستند و همان‌قدر كه حق دارند، وظيفه و تعلق مكان هم بايد داشته باشند. معمار و مدرس دانشگاه