يادداشت‌هاي صديق‌الملك
محمود فاضلي
چاپ دوم كتاب «يادداشت‌هاي صديق‌الملك ميرزا محمدخان رييس نوري» به تصحيح و پژوهش «هومن يوسفدهي» از سوي سازمان اسناد و كتابخانه ملي جمهوري اسلامي ايران در 176 صفحه منتشر شد. انتشارات ياد شده در سالهاي اخير چاپ و نشر آثار علمي و تخصصي متعددي را برعهده داشته است. خط‌مشي انتشاراتي اين سازمان در اين زمينه ارائه الگوي نشر كتابخانهاي و آرشيوي از طريق چاپ و انتشار منابع علمي، پژوهشي و عرصه آثار حرفهاي و تخصصي در حوزههاي مختلف و پژوهشهاي آرشيوي و اسنادي مانند منابع مرجع و چاپ منابع نفيس و نادر از جمله اسناد تاريخي، نسخ‌هاي خطي و نشريات قديمي است.
كتاب حاوي يادداشت‌هاي ميرزا محمدخان صديق‌الملك، از مشاهير رجال وزارت امور خارجه در عصر ناصري است كه در پايان نسخ‌هاي خطي از ديوان اشرف نوشته شده است. صديق‌الملك اصالتا اهل «يوش» از توابع نور مازندران، متولد و بزرگ شده شهر تبريز، ساكن تهران و از رجال پيشين وزارت امور خارجه ايران بود.
نامبرده و فرزندان و نوادگانش چندين دهه در سياست ايران و به خصوص در عرصه سياست خارجي كشور نقش ايفا كردند و حضور پرشمار سه، چهار نسل از اين خاندان و خويشاوندان سببي آنها در وزارت امور خارجه موجب اين شهرت در بين عموم بود كه اين وزارتخانه در عصر قاجار و پهلوي به صورت خانوادگي اداره ميشد.
مهمترين وجه اهميت اين يادداشتها موقعيت اجتماعي و سياسي نويسنده نامدار آن است. ميرزا محمدخان صديق‌الملك سالهاي متمادي - بيش از 30 سال - رييس دفتر و معاون وزارت امور خارجه ايران و عضو خاندان بزرگ و قديمي اسفندياري نوري بود كه بيشتر اعضاي آن از دولتمردان و ديوان‌سالاران دوره قاجار بودند. خاطرات و يادداشت‌هاي چنين شخصيتي حاوي اطلاعات دست اول و ارزشمندي است و فوايد تاريخي و سياسي و اجتماعي بسياري دارد.
يادداشت‌هاي صديق‌الملك، ميرزا محمدخان رييس نوري از چند جهت داراي اهميت است. اطلاعات دست اول و منتشر نشدهاي را ارائه ميكند.مناسبات اقتصادي و ديواني در دوره قاجار را شرح داده و روابط اجتماعي و خانوادگي در دوره قاجار را توصيف كرده است.
يادداشت‌هاي وي همچنين مراحل ترقي و برآمدن برخي رجال مهم قاجاري از جمله ميزرا تقي خان اميركبير، ميرزا سعيدخان موتمن‌الملك و ميرزا حسين خان سپهسالار را مورد توجه قرار داده است. وي در يادداشت‌هايش به شرح موارد مهمي كه در وصيتنامههاي رجل قاجار مورد توجه بوده، پرداخته و به اسامي برخي بانيان بناها و ملكيت برخي آباديها در استان مازندران نيز اشاره داشته است.
صديق‌الملك مردي محترم، متدين بود و از نيكي كردن به ديگران دريغ نداشت و به فراخور حال كارمندان، وزارت امور خارجه را ترقي داد. او با آنكه از علوم جديد بي‌بهره بود ولي در نامه‌نگاري مهارت زيادي داشت.
در مدت 28 سال رياستش، كسي از او شاكي نبود و او همه را به چشم فرزند نگاه ميكرد و ديگران عموما او را پدر خود ميدانستند. او عارف مسلك، بي‌ادعا، حق‌شناس، ياري‌رسان و خانواده‌دوست بود و توجهي به مال و منال دنيا و حرص واهي به مقام و منصب نداشت.
عمده بهره او از سالهاي متمادي رياست و كفايت در وزارت امور خارجه، استخدام فرزندانش در اين وزارتخانه بود كه در حق ديگران هم مضايقه نداشت. به آموزش و پرورش فرزندانش در مدارس داخل و خارج از كشور همت گماشت. او نمونهاي از ديوان‌سالاري گرداننده امور در دوره قاجاريه بود كه فارغ از زدوبندها و كمشكشهاي سياسي، بي‌هيچ ادعايي امور محوله را به انجام رساند.
يادداشت‌هاي به دست آمده از صديق‌الملك در كتابخانه ملي، دليل اصلي تهيه اين كتاب شد. اين يادداشتها از سه بخش تشكيل شده است: «شجره‌نامه، زندگينامه و وصيتنامه» و هر سه بخش هم داراي اهميتي تاريخي، سياسي، اقتصادي، اجتماعي و مردم‌شناسي است.
اين يادداشتها به دلايلي مختلف حايز اهميت است. اطلاعات دست اولي را ارائه ميكند. شرح كامل و دقيق از ارتباط خاندان بزرگ و متنفذ اسفندياري را بيان ميكند. مناسبات اقتصادي و ديواني در دوره قاجاريه را شامل شده و بخشي از روابط اجتماعي و خانوادگي در دوره قارجار را در اختيار خوانندگان قرار ميدهد. همچنين شرح جزيياتي از سفر تاريخي ناصرالدين شاه از تبريز به تهران براي به دست گرفتن زمام سلطنت را شامل ميشود.
در اين كتاب همچنين شجره‌نامه خاندان بزرگ اسفندياري بازنويسي و طبقه‌بندي شده است و برخي فرزندان و نوادگان صاحبنام صديق‌الملك با استفاده از منابع ديگر معرفي شدهاند و نمايههاي چندگانه و فهرست منابع و مآخذ بر آن افزوده شده است.