مريم جليلوندفرد
ايران درگير يكي از شديدترين جنگ‌ها و تحريم‌هاي اقتصادي امريكا است. جنگ 12 روزه و 40 روزه امريكا و اسراييل عليه كشور و پيامدهاي پس از آن نيز خسارات زيادي بر اقتصاد ايران برجاي گذاشت. سايه جنگ همچنان بر سر كشور است و در اين شرايط، ايران مهم‌ترين پيام خود را شامگاه چهارشنبه گذشته در قلب شهر خوي و درست از بارگاه و مزار شمس تبريزي، نور و مراد مولانا به جهان مخابره كرد. به گزارش «اعتماد» بارگاه جديد شمس تبريزي با 7 هزار متر وسعت و 250 ميليارد تومان اعتبار سرانجام پس از 22 سال انتظار تكمیل و به بهره‌برداري رسيد. اين مجموعه قرار است به مركز توسعه گردشگري عرفاني ايران با جهان و اتصال محور عرفاني ايران از آرامگاه ابوالحسن خرقاني، بايزيد بسطامي، سهروردي و... تا خوي در شمال‌غرب ايران در همسايگي دروازه اروپا، يعني شهر قونيه در تركيه و مزار مولانا تبديل شود، درست در يكي از سخت‌ترين شرايط سياسي و اقتصادي ايران زير سايه جنگ و زمزمه‌هاي امريكا و اسراييل براي هجوم دوباره، بزرگ‌ترين رويداد فرهنگي ايران رقم خورد.
رييس‌جمهور: افتتاح بارگاه شمس در جنگ و تحريم نشانه ايستادن ايرانيان و ساختن ايران است
مسعود پزشكيان، رييس‌جمهوري ايران شامگاه چهارشنبه گذشته، درست زماني كه حدود هزار مهمان داخلي و خارجي براي بازگشايي بارگاه شمس بر مزار مراد مولانا در خوي جمع شده بودند و در ميان مردمي كه بيرون از اين‌بارگاه تجمع كرده بودند، يك پيام مهم به جهان مخابره كرد. او كه خود‌زاده اروميه و فرزند آذربايجان‌غربي است، در پيامي كه به مناسبت افتتاح بارگاه شمس به آيين گشايش اين نماد فرهنگي و عرفاني ايران ارسال كرد، گفت: «افتتاح اين مجموعه در روزگار جنگ، تحريم و تهديد معنايي فراتر از يك رويداد فرهنگي دارد. دشمنان ايران ممكن است زيرساخت‌ها و زندگي مردم ايران را هدف قرار بدهند و با فشار و تحريم براي ملت ايران دشواري بيافرينند، اما نمي‌توانند اراده ايرانيان را در ساختن آينده، پاسداري از هويت و زنده نگه داشتن ميراث خود در هم بشكنند. گشايش بارگاه شمس در چنين روزگاري نشان مي‌دهد ايران در تمامي ساحت خويش ازجمله ساحت فرهنگي زنده و پويا است و ملت ايران حتي در سخت‌ترين شرايط، ساختن، آموختن و بزرگداشت سرمايه‌هاي فرهنگي خود را متوقف نمي‌كند.» او از اهتمام و پيگيري وزير ميراث فرهنگي، رييس سازمان برنامه و بودجه كشور و استاندار آذربايجان غربي قدرداني كرد كه با همكاري مسوولان محلي و مردم فرهنگ‌دوست خوي مسير طولاني پروژه را به سرانجام رساندند. رييس‌جمهور تاكيد كرد: «گشايش بارگاه شمس در خوي بيانگر آن است كه ايراني‌ها در شرايط جنگ و تحريم ايستاده‌اند و سرزمين خود را مي‌سازند.»
نوري بر گردشگري عرفاني ايران
بارگاه شمس تبريزي از 22 سال قبل در حال احداث است. تاكنون 250 ميليارد تومان هزينه برده و پروژه‌اي كه طي دو دهه به ثمر نرسيد، ظرف چند ماه با عزم جدي دستگاه‌ها و پيگيري مداوم وزارت ميراث فرهنگي پايان يافت و به بهره‌برداري رسيد. «نادر اردلان» معمار و شهرساز ايراني ساكن امريكا، طراح اصلي بارگاه جديد شمس تبريزي است كه در معماري بنا، كاربري‌هاي متعدد فرهنگي و خدمات‌رساني به گردشگران را در نظر گرفته و روح بنا را با برجسته‌سازي كلاه مشهور شمس كه بر سر صوفيان نيز مشاهده مي‌شود در نظر گرفته است. ورودي آرامگاه از خيابان اصلي شهر خوي گشوده مي‌شود و دالان‌ها ابتدا به مزار شمس مي‌رسند و با بهره‌گيري از معماري كاروانسراها و پل‌هاي صفوي اصفهان عبور از هشتي‌هاي متعدد بازديدكنندگان و گردشگران را به بخش‌هاي مختلف بنا نظير پژوهشكده شمس، رستوران، اقامتگاه، گالري شمس و آمفي تئاتر هدايت مي‌كند. مساحت آرامگاه 7 هزار متر و مساحت گنبدخانه مقبره شمس تبريزي حدود 1500 متر است. معماري بنا با رويكرد ايراني اسلامي طراحي شده و مركز شمس‌شناسي نيز در بارگاه احداث شده است. بازگشايي آرامگاه شمس با استقبال زياد مردم خوي مواجه شد. جمع زيادي از مردم به دليل محدوديت ميزباني در محوطه اصلي بارگاه در خيابان و پشت درهاي بسته پيگير مراسم بودند. آنها با اشتياق فراوان از هيات‌هاي مختلف سياسي، اقتصادي و اجتماعي و فرهنگي به ويژه هنرمندان تئاتر و سينما ميزباني كردند. ده‌ها هنرمند سينما و تلويزيون، سفراي خارجي و نمايندگان سازمان ملل و كشورهاي عضو اكو در مراسم حضور داشتند و از سماع صوفيانه در ميان برنامه لذت بردند. در هشتي‌هاي پيراموني بارگاه شمس، نقاش‌ها و طراحان هنري در حال كشيدن پرتره‌هاي شمس و مولانا بودند و هنرمندان مسجسمه‌ساز در حال ساخت مجسمه‌هاي شمس و مولانا در گالري بنا مخاطبان زيادي جمع كردند. كتابخانه بارگاه نيز مملو از كتاب‌هاي مرتبط با شمس و مولانا و ادبيات ايراني و منابع عرفاني ميزبان علاقه‌مندان بود. مردم در خيابان صف كشيده بودند و همهمه بسياري پشت درهاي چوبي آرامگاه به گوش مي‌رسيد. شوق اهالي خوي از شناساندن شهرشان به مردم ايران و جهان بسيار ديدني بود. رهبران مذهبي ازجمله كشيش كليساي ننه‌مريم اروميه، موبد زرتشتيان آذربايجان غربي، امام جمعه آذربايجان غربي و روحانيون و مبلغين مذهبي همگي در آيين بازگشايي بارگاه شمس تبريزي حضور يافتند تا بخشي از همزيستي مسالمت‌آميز اديان ابراهيمي و صاحبان كتاب در ايران را به نمايش بگذارند.
وزير ميراث فرهنگي: دشمن مغلوب
فرهنگ و تمدن ايران مي‌شود
سيدرضا صالحي‌اميري؛ وزير ميراث فرهنگي، گردشگري و صنايع دستي شامگاه چهارشنبه گذشته پس از افتتاح بارگاه شمس تبريزي در جمع مهمانان اين مراسم كه شامل سفراي خارجي و نمايندگان اديان الهي از مسيحي، زرتشتي، يهودي و روحانيون مسلمان از مذاهب شيعه و اهل تسنن بودند، اعلام كرد: «ايرانيان هيچگاه توسعه فرهنگي، زيست فرهنگي و مصرف فرهنگي را در شرايط جنگ تعطيل نخواهند كرد.» او گفت: «فرهنگ، تمدن و تاريخ اين سرزمين براي هميشه ماندگار است. همه ما به خاطر ايران امروز در كنار هم قرار گرفتيم و ايرانيان در طول تاريخ براي ايران جان خود را فدا كرده و خواهند كرد.» صالحي‌اميري خطاب به مهمانان خارجي حاضر در مراسم ازجمله نمايندگان يونسكو، سفراي خارجي، نمايندگان سازمان ملل، فرستادگان كشورهاي عضو اكو و اعلام كرد: «بدانيد كه ايران مقاوم ايستاده است و دشمنان نمي‌دانند كه ملت ايران شكست نمي‌خورد. چون فرهنگ، تمدن و تاريخ ايران سرمايه‌اي عظيم است كه بيش از يك ميليون اثر تاريخي را در خود جاي داده است.» وزير ميراث فرهنگي خطاب به دشمنان ايران اعلام كرد: «شما مي‌توانيد به مراكز صنعتي تهاجم كنيد، ولي نمي‌توانيد به فرهنگ و هنر و تمدن ايران زمين نزديك شويد و حتما مغلوب اين تمدن خواهيد شد.» صالحي‌اميري با اشاره به ظرفيت‌هاي تاريخي و فرهنگي مناطق مختلف كشور، گفت: «مردم آذربايجان غربي و شرقي و همه مردم ايران بايد به ميراث تمدني بزرگي كه به آنان به ارث رسيده است، افتخار كنند. چرا كه در جغرافياي ايران در هر نقطه كه قدم بگذاريم، نشاني از يك اثر تاريخي و يك لايه از تمدن اين سرزمين مشاهده مي‌شود.» او با اشاره به ديدارهاي اخير خود از بناها و محوطه‌هاي تاريخي در بوشهر، بندر سيراف و اصفهان گفت: «ايران در تاريخ و تبار خود به مثابه خورشيدي است كه مي‌درخشد و حرارت و هم نور به جهانيان مي‌تاباند.»
مهاجمان چگونه
در فرهنگ و تمدن ايران حل شدند؟
ايران در طول تاريخ، مورد هجوم بسيار قرار گرفته است. اما از همان دوره باستان تا تاريخ معاصر، مهاجمان در فرهنگ ايراني حل شده‌اند. بر همين اساس است كه باستان‌شناس‌ها در محوطه‌هاي باستاني ايران اقوام مهاجم را يافته‌اند كه از زندگي ايرانيان و فرهنگ آنها آموخته و به تدريج در فرهنگ و جامعه ايران حل شده‌اند. نمونه‌هاي بارز آن در تپه ازبكي كه محوطه‌هاي بازمانده از دوره ماد و محوطه‌هاي پيراموني جديدتر آن مشاهده شد. چه آن زمان كه مهاجمان شمالي از سيبري در عهد باستان به ايران هجوم آوردند و در تپه ازبكي حل شدند، چه آن زمان كه مغول‌ها به اين محوطه رسيدند و كنار ايراني‌ها سكني گزيدند و چه در عصر سلجوقي كه توليدات مهاجمان در تپه ازبكي شبيه به سفالينه‌هاي ايراني شد و در قدرت فرهنگي ايران حل شدند. در حمله و مغول و اعراب به ايران بود كه حافظ و سعدي و فردوسي سربرآوردند و فرهنگ‌هاي مهاجم را تسخير كردند. حالا همين شرايط تكرار شده است. در عصر شديدترين جنگ و تحريم عليه ايران، حالا شمس تبريزي نماد فرهنگي ايران شده است و گشايش بارگاه او در خوي، قرار است نوار عرفان ايراني را به عنوان نماد قوي‌ترين عرفان شرقي به تركيه و آرامگاه مولانا متصل و مركز فرهنگي ايران و نماد همبستگي ملي در مرزهاي شمال‌غرب را تقويت كند.
هر ماه يك بنا افتتاح و ثبت ملي مي‌شود
به گفته وزير ميراث فرهنگي، تاكنون ۳۰ اثر تاريخي ايران در يونسكو به ثبت رسيده و ۵۸ اثر نيز در نوبت ثبت قرار دارند كه اگر محدوديت‌هاي مربوط به فرآيند ثبت وجود نداشت، ظرفيت تمدني ايران مي‌توانست جايگاهي بسيار گسترده‌تر در عرصه جهاني داشته باشد. صالحي اميري با اشاره به گشايش بارگاه شمس تبريزي در خوي اعلام كرد: «برخي به من گفتند چه تفسيري از شمس داريد؟ به آنها گفتم از رويكرد جامعه‌شناختي مي‌گويم كه شمس نماد انسجام ملي ايران است. شمس در خوي، آذربايجان غربي و تبريز حضور دارد و اگر چه امشب نور شمس از خوي مي‌درخشد اما اين نور همه آذربايجان را روشن مي‌كند.» او همچنين از مردم، نمايندگان، مديريت شهري، شوراي شهر، فرمانداري، امام جمعه، مديران ملي و استاني و همه كساني كه در تكميل مجموعه شمس نقش داشتند، قدرداني كرد و گفت: «با گشايش بارگاه شمس جغرافياي منطقه را به نوار گردشگري عرفان متصل كرديم. اين مسير از آرامگاه عطار آغاز مي‌شود، به سمنان و شيخ ابوالحسن خرقاني و بايزيد بسطامي مي‌رسد، سپس به سهرورد و شيخ اشراق و سهروردي امتداد پيدا مي‌كند و در ادامه به خوي و شمس تبريزي مي‌رسد و از مسير اروميه در سوي ديگر پيوند با قونيه دنبال خواهد شد. در قالب طرح ايران، آغاز هر داستان ۱۰ مسير و راه گردشگري تعريف شده كه يكي از آنها گردشگري عرفاني است و خوي در اين مسير ايستگاه شمس تبريزي خواهد بود.» او گفت: «دولت بر اين باور است كه در فضاي تلخي كه دشمنان براي ملت ايران ايجاد كرده‌اند، همچنان بايد به تمدن ايران افتخار كنيم و به آن دل ببنديم. چون هيچ كس نمي‌تواند اين ملت را با اين تاريخ و تمدن و ريشه‌هاي عميق فرهنگي دستخوش حوادث كند.» سيدرضا صالحي اميري از طرح وزارت ميراث فرهنگي براي افتتاح بناهاي تاريخي خبر داد و گفت: «با تاكيد رييس‌جمهوري بناهاي مشابهي در جغرافياي مختلف ايران در حال ساخت است. از اين پس تلاش خواهيم كرد حداكثر هر ماه يك بنا را افتتاح و آن را ثبت ملي به مردم همان ديار تقديم كنيم. در اتحاد با دستگاه‌هاي ديگر به ايران و ايرانيان اين صداي بلند را فرياد مي‌زنيم كه هيچگاه توسعه فرهنگي، زيست فرهنگي و مصرف فرهنگي را در شرايط جنگ تعطيل نخواهيم كرد.»
گنج پنهان گردشگري عرفاني
در بارگاه شمس تبريزي
استاندار آذربايجان غربي نيز پيش از بازگشايي آرامگاه شمس در شهر خوي در گفت‌وگو با «اعتماد» اعلام كرد: «اين پروژه كه نزديك به دو دهه از آغاز آن گذشته است بايد بسيار زودتر تكميل مي‌شد.» رضا رحماني با تاكيد بر اهميت پروژه احيا و ساخت آرامگاه شمس تبريزي گفت: «بارگاه شمس تبريزي ظرفيتي بود كه ۲۰ سال پيش بناي آن شروع شد و اكنون با گشايش آن از آرامگاه ثبت جهاني شده شيخ صفي‌الدين اردبيلي تا مقبره‌الشعرا تبريز و آثار فاخر آن تا اروميه، تخت‌سليمان و تپه حسنلو تا خوي و از خوي به قونيه به ايجاد يك كريدور وسيع فرهنگي در شمال غرب كشور انجاميده است.» به گفته استاندار آذربايجان غربي، بارگاه گشايش يافته شمس تبريزي حلقه مهم زنجيره گردشگري فرهنگي شمال غرب كشور است. رحماني با اشاره به اينكه پس از افتتاح مجموعه بارگاه شمس، برنامه‌هاي فرهنگي و اجتماعي تازه‌اي در دستور كار قرار مي‌گيرد، گفت: «متاسفانه ظرفيت‌هاي گردشگري خوي در حوزه تردد گردشگر مغفول مانده است. در همين شرايط بعضي روزها ۲ ميليون تردد خارجي در خوي داشتيم، ولي نتوانسته‌ايم از اين جمعيت در رونق صنعت گردشگري خوي استفاده كنيم.» به گفته رحماني، اگر ميراث فرهنگي بتواند اين ظرفيت‌ها را در جريان برنامه‌هاي گردشگري قرار بدهد و از آنها بهره بگيرد، خوي مي‌تواند به يكي از مقاصد مهم فرهنگي و عرفاني منطقه تبديل شود. استاندار آذربايجان غربي گفت: «الان قونيه سالانه ۳ ميليون گردشگر جذب مي‌كند كه اگر يك دهم آن جذب ايران شود، ۳۰۰ هزار گردشگر جذب مي‌كنيم كه عدد بزرگي است و اين عدد براي اقتصاد گردشگري استان آذربايجان غربي نيز بسيار مهم است.» رضا رحماني بر لزوم توسعه متناسب هتل و حمل و نقل با بهره‌برداري از بارگاه شمس تبريزي تاكيد كرد و افزود: «تحقق اين هدف نيازمند همكاري ميان دستگاه‌هاي متولي، ازجمله وزارت ميراث فرهنگي و بخش خصوصي است. آرامگاه شمس تبريزي مي‌تواند نقطه اتصال مسير گردشگري ايران و تركيه شود. مسيري كه از اردبيل و تبريز و اروميه و خوي تا قونيه كشيده مي‌شود و ظرفيت تبديل به يك محصول گردشگري فرهنگي فراملي ايجاد مي‌شود.» به گفته وي، آرامگاه شمس تبريزي مي‌تواند نماد همكاري فرهنگي ايران و تركيه و حتي نقطه عطف گردشگري آذربايجان غربي شود، اما شرط آن معرفي مناسب مقصد گردشگري بارگاه شمس در خوي و توسعه زيرساخت‌ها به صورت همزمان و برنامه‌ريزي شده است.
بارگاه شمس
آبروي گردشگري عرفاني ايران است
مديركل فرهنگ و ارشاد اسلامي آذربايجان غربي نيز با اشاره به تفاوت چشمگير شمار گردشگران خوي و قونيه به «اعتماد» گفت: «بارگاه شمس تبريزي مي‌تواند نقطه آغاز تحول گردشگري عرفاني خوي باشد. مشروط بر آنكه زيرساخت‌هاي حمل و نقل، اقامت و برنامه‌هاي فرهنگي آن همزمان توسعه پيدا كنند.» عليرضا نوروزي، افتتاح بارگاه شمس تبريزي در خوي را فرصتي تاريخي براي توسعه گردشگري اين شهر خواند كه پس از سال‌ها مي‌تواند با اتكا به ميراث يكي از مهم‌ترين چهره‌هاي عرفان ايران براي جذب گردشگر داخلي و خارجي برنامه‌ريزي كند. او افزود: «پيش از گشايش بارگاه شمس تبريزي در خوي، به دليل ضعف زيرساخت‌ها و وضعيت نامناسب محل آرامگاه فرصت خوب گردشگري به درستي در اختيار خوي قرار نداشت.» نوروزي با اشاره به فاصله چشمگير خوي و قونيه در جذب گردشگر گفت: «قونيه سه ميليون گردشگر به دليل وجود آرامگاه مولانا در سال جذب مي‌كند، در حالي كه خوي كه بارگاه مراد مولانا در آن قرار دارد سالانه ۳۵ هزار گردشگر دارد. گردشگر راه مناسب، هتل و زيرساخت مي‌خواهد كه پيش از اين در خوي به شكل مناسب وجود نداشت.» به گفته او، مجموعه‌اي از مشكلات زيرساختي باعث شده بود كه خوي نتواند از ظرفيت تاريخي و معنوي شمس تبريزي بهره لازم ببرد. مديركل فرهنگ و ارشاد اسلامي آذربايجان غربي با اشاره به وضعيت پيشين محل آرامگاه شمس گفت: «قبلا وضعيت آرامگاه شمس مايه آبروريزي گردشگري ايران بود و فقط يك مناره بود و تمام و گردشگر بايد مي‌آمد آن مناره را مي‌ديد كه چندان اشتياقي براي آن وجود نداشت. براي تبديل خوي به مقصد گردشگري، ساخت بارگاه به تنهايي كافي نيست و بايد مجموعه‌اي از امكانات فرهنگي، اقامتي و خدماتي در كنار آن شكل بگيرد.» به گفته مديركل فرهنگ و ارشاد اسلامي آذربايجان غربي، پيش از افتتاح بارگاه، كلنگ‌زني يك هتل چهار ستاره در خوي انجام شد و تكميل ديگر هتل‌هاي شهر نيز در دستور كار قرار گرفته است. او با اشاره به اهميت بارگاه شمس در رونق بخشي به گردشگري خوي افزود: «در بارگاه جديد، امكاناتي ازجمله پژوهشگاه، كتابخانه، فضاي برگزاري همايش، گالري شمس و مولانا و فضايي براي اجراي برنامه‌هاي فرهنگي در گنبدخانه پيش‌بيني شده است و وجود رستوران و اقامتگاه در مجموعه نيز شرايط ميزباني از گروه‌هاي گردشگري، پژوهشگران و علاقه‌مندان ميراث عرفاني را فراهم كرده است.» نوروزي با اشاره به برنامه راه‌اندازي پژوهشگاه عرفان در مجموعه شمس گفت: «مسووليت اين مجموعه برعهده سركار خانم طباطبايي، رييس پژوهشگاه عرفان است و حجت‌الاسلام مرقاتي نيز به عنوان نماينده ايشان در حوزه عرفان در خوي فعاليت خواهد كرد.» نوروزي توسعه راه‌هاي ارتباطي را يكي از الزامات اصلي بهره‌برداري گردشگري از بارگاه شمس دانست و گفت: «در فاصله ۲۵ كيلومتري خوي، در محدوده سه راهي ايواوغلي، مسيرهاي ارتباطي مهمي به سمت بازرگان، مرز رازي، جلفا و مرند امتداد دارد كه با برنامه‌ريزي استانداري آذربايجان غربي تكميل اين كريدور دسترسي مسافران به خوي را تسهيل مي‌كند.» به گفته او، توسعه زيرساخت ريلي نيز در اين برنامه اهميت دارد و مسير راه‌آهن از تهران به خوي و چشمه‌ثريا، با هدف اتصال به تركيه، مي‌تواند در آينده به تقويت ارتباطات گردشگري و اقتصادي منطقه كمك كند. نوروزي تأكيد كرد: «همه اين زيرساخت‌ها در كنار بارگاه شمس معنا پيدا مي‌كند. زيرا گردشگر براي سفر به يك مقصد علاوه بر انگيزه فرهنگي به دسترسي مناسب و امكان اقامت نيز نياز دارد.» او با اشاره به تجربه دعوت از ايرانيان براي شركت در برنامه‌هاي فرهنگي قونيه گفت: «قونيه هر سال ما را براي حضور در بزرگداشت مولانا دعوت مي‌كند. اما ما نمي‌توانستيم در نبود زيرساخت‌هاي گردشگري و اقامتي و راه‌هاي مناسب آنها را دعوت كنيم. چون واقعا وضعيت بد آرامگاه و زيرساخت‌هاي ضعيف مايه آبروريزي بود. اكنون اما اميدواريم با تكميل زيرساخت‌ها و بهره‌برداري از مجموعه جديد، امكان ميزباني از مهمانان خارجي و گروه‌هاي علمي داخلي و خارجي فراهم شود.» به گفته نوروزي، با فراهم شدن امكانات جديد، مي‌توان بيش از صد پژوهشگر را از قونيه براي شركت در برنامه‌هاي علمي و فرهنگي به خوي دعوت كرد و زمينه برگزاري جشنواره‌هاي مشترك با اين شهر تركيه نيز فراهم مي‌شود. او بر ضرورت استفاده از ظرفيت خواهرخواندگي خوي و قونيه براي توسعه گردشگري عرفاني تأكيد كرد و گفت: «افتتاح بارگاه شمس شرايط برگزاري جشنواره‌هاي بين‌المللي در حوزه شمس و مولانا را در خوي بهبود بخشيده است.»