« اعتماد» در گفت‌وگو با امير عسگر بررسي می‌کند
عربستان بازنده «استراتژي گلوگاه‌ها»
تداوم بن‌بست در مسير ديپلماسي تهران و واشنگتن، در كنار آرايش نظامي امريكا در منطقه، احتمال تكرار سناريوي رويارويي نظامي را افزايش داده؛ هر چند تصميم نهايي تابع محاسبات سياسي و هزينه‌هاي راهبردي خواهد بود. با اين حال در اين چارچوب، پيوند راهبردي گلوگاه‌هايي مانند هرمز و باب‌المندب، معادلات بازدارندگي را پيچيده كرده و هرگونه تشديد درگيري را براي بازيگران منطقه‌اي پرهزينه مي‌كند.
تحولات درياي سرخ در شرايطي بحراني‌تر شده كه واشنگتن همچنان درباره چگونگي مواجهه با تحولات يمن و همزمان ايران درگير ابهام است. گزارش‌هاي رسانه‌ها از اختلاف‌نظر درباره احتمال ازسرگيري حملات ادعايي امريكا عليه ايران حكايت دارند؛ درحالي كه دونالد ترامپ مدعي است امريكا پيش از انتخابات ميان‌دوره‌اي سوم نوامبر به ايران حمله نخواهد كرد. همزمان، برخي گزارش‌ها از آماده‌سازي گزينه‌هاي نظامي در منطقه خبر داده‌اند. در همين راستا، اسماعيل بقايي، سخنگوي وزارت امور خارجه از ادامه تبادل پيام ميان ايران و امريكا از طريق ميانجي‌ها خبر داد و گفت: طرح هفت روزه ايران بر مطالباتي چون رفع محاصره دريايي، توقف جنگ در همه جبهه‌ها و آزادسازي دارايي‌هاي ايران متمركز است. او تاكيد كرد: اين موارد حقوق مشروع ايران هستند و تحريم‌هاي جديد امريكا نيز بايد رفع شوند. بقايي با اشاره به اينكه تهران در حال بررسي نكات مطرح شده ازسوي واشنگتن است، گفت پس از پايان بررسي‌ها، ديدگاه ايران به ميانجي‌ها منتقل خواهد شد. او همچنين تاكيد كرد كه در حال حاضر پاكستان و قطر نقش ميانجي را ميان ايران و امريكا ايفا مي‌كنند. در كنار تلاش‌هاي ديپلماتيك، موضوع مديريت تنگه هرمز نيز از محورهاي اصلي مواضع تهران است. كاظم غريب‌آبادي، معاون وزير امور خارجه كشورمان، تاكيد كرده كه مديريت تنگه هرمز بخشي از ظرفيت دفاعي و امنيت ملي ايران است و بازگشت به وضعيت عادي به پايبندي امريكا به تعهدات و كنار گذاشتن مسير نظامي وابسته خواهد بود. غريب‌آبادي همچنين از تفاهم اخير ايران و عمان درباره مسيرهاي ورود و خروج تنگه هرمز به عنوان اقدامي حقوقي و فني ياد كرده و گفته اين تفاهم به معناي تعهد فوري ايران به بازگشايي تنگه نيست. اين مواضع درحالي رسانه‌اي شد كه وضعيت ديپلماسي همچنان نامشخص است و طرفين درباره شروط و دامنه هرگونه توافق اختلاف دارند.
ميانجيگري چين؛ گزينه‌اي مطلوب اما...
همزمان گمانه‌زني‌هايي درباره ميانجيگري چين ميان تهران و واشنگتن مطرح شده است. تريتا پارسي، معاون اجرايي موسسه كوئينسي، درباره احتمال ورود چين به روند ميانجيگري مدعي شد كه پكن معمولا زماني در مناقشات ديگر كشورها مداخله مي‌كند كه شانس موفقيت بالا باشد يا نتواند از پيامدهاي بحران دور بماند. همزمان تريتا پارسي معتقد است ميانجي‌هاي فعلي، ازجمله قطر، پاكستان و عمان، اهرم‌هايي مشابه چين براي تاثيرگذاري همزمان بر تهران و واشنگتن ندارند. با اين حال، اگر پكن به اين جمع‌بندي برسد كه احتمال وقوع جنگي تازه جدي است و پيامدهاي آن از منافع چين دور نمي‌ماند، ممكن است نقش فعال‌تري بپذيرد؛ به ويژه اگر تهران و واشنگتن يا كشورهاي منطقه صراحتا چنين درخواستي مطرح كنند. در همين حال، گزارش منتشر شده توسط «سيمور هرش» خبرنگار كهنه‌كار امريكايي از پيشرفت آرام و فني گفت‌وگوهاي پشت‌پرده درباره پرونده هسته‌اي ايران سخن مي‌گويد؛ هر چند اين گزارش به نقل از منابع خود تاكيد دارد كه اختلاف بر سر راستي‌آزمايي و مطالبات اسراييل همچنان جدي است. در مقابل، نگراني اسراييل از توافقي كه به‌زعم مقام‌هاي اين كشور براي مهار برنامه هسته‌اي ايران كافي نباشد، يكي از عوامل پيچيده‌كننده مسير ديپلماسي توصيف شده است. با اين حال از آنجايي كه تغيير موازنه ميداني انصارالله در تقابل با عربستان معادلات امنيتي منطقه را پيچيده‌تر كرده، گمانه‌زني‌ها درباره احتمال اقدام نظامي عليه ايران را افزايش داده؛ بالاخص آنكه انصارالله يكي از مهم‌ترين متحدان منطقه‌اي ايران است. در همين راستا روزنامه اعتماد تلاش كرده تا در گفت‌وگو با امير عسگر، كارشناس ارشد مسائل استراتژيك سناريوهاي پيش رو را بررسي كند. مشروح گفت‌وگو در ادامه آمده است.
احمد عسگر، كارشناس مسائل غرب آسيا در پاسخ به سوال نخست «اعتماد» درباره گمانه‌زني‌ها پيرامون آغاز دور جديد رويارويي نظامي ميان تهران و واشنگتن گفت: تهران در مقطع كنوني بايد ديپلماسي را به صورت عملياتي‌تري پيش ببرد. نبايد فراموش كرد كه نزديك شدن مسيرهاي ديپلماتيك به بن‌بست، ناشي از شرايط و عملكرد طرف امريكايي است نه ايران. با اين همه پيش‌بيني وقوع جنگ كار بسيار دشواري است و نمي‌توان زمان و تاريخ دقيقي براي آن تعيين كرد؛ بنابراين، تمامي ادعاها در اين زمينه صرفا در حد گمانه‌زني است. به گفته عسگر با اين حال، باتوجه به گسيل تجهيزات نظامي امريكا به منطقه، اعزام ناوهاي اين كشور به خاورميانه و همچنين آرايش نظامي منطقه، بايد اين احتمال را مطرح كرد كه عملياتي ضربتي عليه كشورمان در روزهاي باقي‌مانده تا انتخابات امريكا انجام شود؛ عملياتي كه هدف آن مي‌تواند خنثي كردن تاثير منفي تنش‌ها با ايران بر نتايج انتخابات باشد. در مرحله بعد نيز ممكن است امريكا تلاش كند نتايج انتخابات را به نفع حزب خود رقم بزند و حتي با انجام اين عمليات، خود را از اين مخمصه خارج كند. بايد توجه داشت كه چنين فرضيه‌اي قطعي نيست، اما احتمال وقوع آن نيز چندان كم نيست.
دو پارامتري كه نبايد ناديده گرفت
اين تحليلگر ارشد مسائل استراتژيك در ادامه و در رابطه با انتخابات پارلماني اسراييل و تاثيرشان بر ماجراجويي احتمالي تل‌آويو به «اعتماد» گفت: در رابطه با انتخابات اسراييل، بايد توجه داشت كه احتمال ماجراجويي‌هاي جديد ازسوي اين رژيم عليه كشورمان، همزمان با انتخابات پارلماني اين كشور، در مقايسه با انتخابات امريكا بيشتر است. به عبارت ديگر، احتمال آغاز رويارويي پيش از برگزاري انتخابات اسراييل بالاتر است. اگر انتخابات اسراييل برگزار شود و پس از آن انتخابات امريكا انجام شود، احتمال انجام عمليات كاهش مي‌يابد، اما اگر امريكا پس از انتخابات اسراييل دست به عمليات بزند، بعيد است تل‌آويو اقدام خاصي انجام دهد. عسگر در ادامه خاطرنشان كرد: نتانياهو تمام تلاش خود را براي كسب نتيجه مطلوب در انتخابات پارلماني به كار خواهد گرفت. در حال حاضر، او و جريان‌هاي مخالفش، ازجمله جريان راست ميانه كه با راست تندرو ائتلاف كرده است، براساس برآورد مطرح شده، حدود ۵۸ كرسي دراختيار دارند. به عبارت ديگر، هيچ يك از طرفين به حدنصاب لازم براي تشكيل كابينه دست پيدا نكردند. به باور اين تحليلگر مسائل منطقه، در اسراييل قانوني وجود دارد كه براساس آن، در چنين شرايطي دولت موقت براي سه ماه تشكيل مي‌شود و پس از آن، راي‌گيري مجدد انجام خواهد شد. در اين وضعيت، تداوم شرايط دولت موقت مي‌تواند به نفع نتانياهو باشد؛ اما اگر نتانياهو براساس نظرسنجي‌ها احساس كند كه جايگاه كنوني خود را از دست داده و در انتخابات شكست خواهد خورد، احتمال دارد به جنگ عليه كشورمان متوسل شود.
ناتواني امريكا در جنگ نامتقارن
عسگر در پاسخ به پرسش ديگر «اعتماد» درباره اهرم‌هاي امريكا و سناريوهاي احتمالي در ارتباط با تهران و واشنگتن در شرايطي كه دو بازيگر در شرايط «نه جنگ نه صلح» قرار دارند، گفت: امريكا در جريان جنگي كه با ايران آغاز كرد، به نكته‌اي مهم درباره الگوي جنگ نامتقارن پي برد. در جنگ نامتقارن، توانمندي‌هاي ايران صرفا به ظرفيت‌هاي نظامي محدود نمي‌شود، بلكه مولفه‌هاي مكمل ديگري نيز در معادلات نقش دارند؛ ازجمله تنگه هرمز و ديگر عواملي كه در چارچوب جنگ نامتقارن قرار مي‌گيرند. امريكا متوجه شد كه نمي‌تواند صرفا با تكيه بر فشار نظامي و انجام عمليات، مسائل خود با ايران را حل و فصل كند. به گفته عسگر در اين ميان، گمانه‌زني‌هايي مطرح مي‌شود مبني بر اينكه در صورت شكست امريكا در انتخابات، احتمال انجام عمليات ازسوي اين كشور عليه ايران كاهش خواهد يافت، چراكه تا اين مقطع، به نظر مي‌رسد جمهوري‌خواهان هم سنا و هم مجلس نمايندگان را از دست داده‌اند. در چنين شرايطي، يعني پس از انتخابات، احتمال انجام عمليات ازسوي امريكا كمتر خواهد بود. با اين حال، اگر جمهوري‌خواهان بتوانند در يكي از دو مجلس سنا يا نمايندگان پيروز شوند، صرف‌نظر از اينكه كدام‌يك را به دست آورند، تاحدودي دست امريكا در قبال ايران بازتر خواهد بود و انگيزه اين كشور براي ورود به جنگ با ايران افزايش مي‌يابد. بنابراين، اگر جمهوري‌خواهان در انتخابات پيروز نشوند، احتمال انجام عمليات كمتر خواهد بود؛ اما اگر بتوانند اكثريت يكي از دو مجلس را به دست آورند، وقوع جنگ اجتناب‌ناپذير خواهد بود.
رويارويي پرهزينه
اين كارشناس ارشد مسائل استراتژيك در پاسخ به ديگر پرسش «اعتماد» درباره چشم‌انداز تنش‌هاي ميان عربستان و انصارالله و تاثيرش بر معادلات تهران و واشنگتن گفت: در ابتدا بايد به تحولات ميدان اشاره كرد. حضور نيروهاي «العمالقه» به رهبري ابوذر الحرمي در منطقه «ذوباب» و حركت آنها به سمت «لحج»، به جاي باب‌المندب، مشخص شد كه سعودي‌ها فاقد ظرفيت زميني لازم براي بازپس‌گيري مناطق اشغال‌شده، هستند. نه نيروهاي «العمالقه» و نه «قوات اليمني» به رهبري طارق صالح و نيروهاي سلفي تحت حمايت عربستان، قادر به انجام اين كار نيستند. به باور عسگر از اين‌رو، راهبري عمليات به سمت حملات هوايي سوق داده شد. با شدت گرفتن عمليات هوايي ائتلاف سعودي، معادله انصارالله تغيير كرد؛ چراكه انصارالله ديگر همان گروه سال ۲۰۱۵ نيست و مي‌تواند هزينه‌هاي سنگيني به ائتلاف سعودي تحميل كند. تمام ائتلاف‌هايي كه اكنون عليه اين گروه فعال شده‌اند، متفق‌القول هستند كه صرفا در چارچوب اقدامات دفاعي، از عربستان در مقابل انصارالله حمايت مي‌كنند. تركيه و پاكستان نيز در همين چارچوب عمل مي‌كنند. اين كارشناس مسائل غرب آسيا در ادامه و با اشاره به ادعاها درخصوص مداخله واشنگتن در جنگ عربستان با انصارالله گفت: امريكا و بريتانيا تاكنون وارد اين درگيري نشده و حتي ايتاليا هم ناوي اعزام كرده؛ با اين حال، همه اين كشورها در راستاي اقدامات دفاعي، از رياض حمايت مي‌كنند. بنابراين، ورود آنها به درگيري يمن و عربستان نيز در همين حد باقي خواهد ماند. در نتيجه، فراگير شدن تنش نظامي فعلي ميان عربستان و انصارالله، دست‌كم در شرايط كنوني، چندان محتمل به نظر نمي‌رسد؛ چراكه انصارالله توانايي وارد كردن خسارت و تحميل هزينه را دارد. به گفته اين تحليلگر ارشد مسائل منطقه، افزون بر اين، اين گروه مناطقي را دراختيار دارد كه براي خارج كردن آنها از كنترل انصارالله، به نيروي زميني قدرتمندي نياز است. باب‌المندب اكنون دراختيار انصارالله است و عبور و مرور كشتي‌ها نيز ازسوي يمني‌ها مديريت مي‌شود. انصارالله به‌راحتي مي‌تواند اين مسير را مسدود كند؛ از اين‌رو، ائتلاف سعودي براي بازپس‌گيري اين منطقه بايد هزينه سنگيني بپردازد.
باب‌المندب؛ مكمل راهبردي تنگه هرمز
عسگر در رابطه با گمانه‌زني‌ها پيرامون فراگير شدن جنگ ميان عربستان و يمن بالاخص در شرايطي كه ايران و امريكا درگير تنش‌هايي جدي مي‌باشند، خاطرنشان كرد: در آخرين سفر شهيد علي لاريجاني به مسقط كه با هدف انجام مذاكرات ميان ايران و امريكا در آن مقطع انجام شد، ديداري نيز با محمد عبدالسلام، رييس دفتر سياسي انصارالله، صورت گرفت. در همان زمان، يادداشتي ميان طرفين به نگارش درآمد. در همين راستا، در آن مقطع، پله نخست استراتژي گلوگاه‌ها شكل گرفت. اينكه يمن بازيگري مستقل است و در داخل كشور خود براساس استراتژي‌هايش عمل مي‌كند، ادعاي كاملا درستي است؛ اما دستاورد اين موضوع، يعني تبيين استراتژي گلوگاه‌ها، مستقيما به ايران ارتباط پيدا مي‌كند. به باور اين كارشناس مسائل منطقه، به عبارت ديگر، تنگه هرمز به تنهايي اثرگذاري صددرصدي ندارد و به يك مكمل نيازمند است. بر همين اساس، استراتژي گلوگاه‌ها با روندي حمايتي از سوي ايران آغاز شد و در ادامه، شرايط حاكم بر دو تنگه هرمز و باب‌المندب به يكديگر گره خورد و اين دو به هم مرتبط شدند. بنابراين، اگر امريكا بخواهد براي برهم زدن اين استراتژي مداخله كند و دست به اقدام بزند، ايران يا بايد به صورت پيش‌دستانه از نردبان افزايش تنش بالا برود و مسيرهاي جايگزين تنگه هرمز را ناامن كند يا در صورت تداوم روند كنوني، احتمال فراگير شدن درگيري‌ها افزايش خواهد يافت. اين تحليلگر ارشد در ادامه گفت‌وگو ضمن اشاره به احتمال دخالت تركيه و پاكستان در جنگ يمن و عربستان تاكيد كرد كه ديپلمات‌هاي كشورمان لازم است فعالانه‌تر عمل كنند. به باور عسگر ظاهرا تركيه در انسداد مسيرهاي زميني خود با ايران، تحت فشار امريكا همكاري خواهد كرد اما پاكستان به واسطه نوع نگاه جامعه‌اش به ايران بعيد است در اين زمينه هم‌صدا شود.