منزلت زن از نگاه بنيان‌گذار (۸)
احمد مازني
نشانه‌هاي پيشتازي زنان در نهضت
در بيان امام‌خميني آمده كه زنان سهم بيشتري از مردان در مبارزات سياسي و اجتماعي دارند؛ بانوان ايران نه تنها در نهضت اسلامي بلكه در تاريخ پرماجراي ايران همواره نقش موثري داشته‌اند كه در جاي خود قابل بررسي است، اما در اينجا سخن از مشاركت فعال زنان از نخستين سال‌هاي نهضت اسلامي و در وقايعي چون قيام خونين خرداد ۱۳۴۲ تا بهمن ۱۳۵۷ است. براساس اسناد منتشره، نخستين تظاهرات بانوان در تاريخ انقلاب اسلامي را زنان قم در روز ۱۵ خرداد آن سال به حمايت از امام خميني (ره) برگذار كردند. «همزمان با آغاز قيام ۱۵ خرداد از ساعت ۹صبح آن روز، تعداد زيادي از زنان قمي ضمن برپايي تظاهراتي در مسجد اعظم در حمايت از امام (ره)، اجتماع كرده و پس از اينكه تظاهر‌كنندگان، وارد صحن شدند و در آنجا تحصن كردند، گروهي از زنان ديگر در حالي كه شعارهايي در حمايت از امام سر مي‌دادند، وارد صحن شده و به تظاهر‌كنندگان پيوستند كه در نتيجه آن، هيجان بيشتري در ميان مردم ايجاد شد. » (آرشيو مركز اسناد انقلاب اسلامي، پرونده وقايع 15خرداد)
در يكي از گزارش‌هاي ساواك از قيام ۱۵ خرداد آمده است: «به قرار اطلاع، مخالفين با جديت تمام بانوان را تحريك مي‌كنند كه دسته‌بندي كرده، در خيابان‌ها با اطفال كوچك دست به تظاهرات بزنند. در جنوب شهر و محله‌هايي كه اكثراً بي‌بضاعت يا زياد به دين‌داري مقيد هستند، تبليغات مي‌شود كه در صورت اقتضا، با قرآن و تمثال ائمه در خيابان‌ها تظاهرات خواهندكرد.» از سوي ديگر تعدادي از شهدا، مجروحين و بازداشت‌شدگان قيام 15خرداد را زنان تشكيل مي‌دادند. (همان) در سال‌هاي تبعيد امام خميني نيز بانوان علاوه‌بر مقاومت در برابر تهاجم فرهنگي بيگانگان در زدودن رنگ و عمق ديانت در جامعه در عرصه‌‌هاي مختلفي چون تأسيس حوزه‌‌‌هاي علميه و مدارس نوين براي دختران و بانوان، برپايي جلسات وعظ و سخنراني و... نقش فعالي داشته و در مبارزات مسلحانه و جنبش دانشجويي در دانشگاه‌ها فعال بودند.
در نتيجه مبارزات سياسي تعدادي از زنان توسط ساواك دستگير و در كميته مشترك ضد خرابكاري شكنجه و بازجويي شدند. (رك به: آن روزهاي نامهربان)
در اين دوره همچنين عده‌اي از مادران مبارزان سياسي از ناراحتي و اضطراب ناشي از حمله ماموران و نگراني از وضعيت فرزندان خود غريبانه درگذشتند.
با اوجگيري نهضت اسلامي از ديماه ۱۳۵۶، زنان در مناسبت‌هاي مختلف حضور فعال و پيشگامي داشتند. از آن جمله نخستين تظاهرات را در ۱۷ ديماه ۱۳۵۶ در مشهد در اعتراض به سالروز كشف حجاب برپا كردند؛ هنگامي كه مراسم جشن با حضور گروهي از زنان وابسته در حال برگزاري بود، حدود ۱۲۰ نفر از بانوان مسلمان مشهد در اعتراض به مراسم ۱۷دي (سالگرد كشف حجاب) در خيابان‌هاي خسروي نو، شاهرضا و نادري دست به تظاهرات زدند. در چنين شرايطي، ماموران رژيم پهلوي در نزديكي ميدان شهداء آنها را پراكنده و عده‌اي را دستگير كردند. آيت‌الله سيد عبدالله شيرازي نيز در پي اين حادثه، درس خود را تعطيل كرد.
(مشهد از مقاومت تا پيروزي، مركز اسناد انقلاب اسلامي) راهپيمايي مستقل زنان مشهدي، زمينه‌ساز حركت‌ها و راهپيمايي‌هاي با شكوه بعدي آنان شد؛ به گونه‌اي كه زنان خراسان، الهام‌بخش زنان سراسر كشور در مبارزه عليه رژيم شدند.
يكي از زنان حاضر در آن روز چنين روايت مي‌كند:
«در سرماي دي ماه، هنگامي كه انگشتان‌مان از سرما سياه شده بود، با چادر از كوچه‌ها بيرون آمديم. افراد با يكديگر همراه شدند و جمعي متصل شكل گرفت. در خيابان‌هاي مشهد، ماشين‌هاي ارتش وارد شده و ماموران دولتي پياده شدند. ما پرچم برداشتيم و به سمت زناني كه عبور مي‌كردند رفتيم تا آنها متوجه شوند كه راهپيمايي آغاز شده است.
در آن روز، گروهي از بانوان مسلمان به راهپيمايي پرداختند؛ اين حركت، عليه برخي كساني بود كه هرساله به مناسبت ۱۷ دي، روز كشف حجاب، پرچم بالا مي‌بردند و به مجسمه رضاخان تقديم مي‌كردند. مسير راهپيمايي از فلكه آب آغاز شد و با حدود ۱۵ نفر، آهسته و پيوسته حركت كردند و كم‌كم تعدادشان افزوده مي‌شد. پرچمي را باز كردند با نوشته: «ما زنان ايران، اين روز را روز خود مي‌دانيم.» (زن مسلمان از حاشيه تا متن مقاومت/ ۴۵، خبرگزاري مهر)